Ή δημοκρατία ή δανεικά

Πριν λίγες μέρες ζήσαμε ένα από τα πολλά παράδοξα που εμφανίζονται κατά καιρούς σ' αυτό το "καλύτερο καθεστώς του κόσμου", το οποίο αποκαλείται δημοκρατία. Αυτή την φορά το παράδοξο μας ήρθε από την Ιταλία, όπου ο πρόεδρος της χώρας δεν έκανε δεκτή την κυβέρνηση συνεργασίας που σχημάτισαν το πρώτο και το τρίτο κόμμα (βάσει των τελευταίων εκλογών), επειδή δεν του άρεσαν οι "αντιευρωπαϊκές ιδέες" του ορισθέντος ως υπουργού οικονομικών Πάολο Σαβόνα. Έτσι, ο πρόεδρος Σέρτζιο Ματταρέλλα, αφού δήλωσε ότι "η παραμονή της Ιταλίας στη ζώνη του ευρώ είναι θεμελιώδους  ουσίας για τη χώρα", έδωσε εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στον οικονομολόγο τεχνοκράτη Κάρλο Κοτταρέλλι, πρώην υψηλόβαθμου στελέχους του ΔΝΤ.

Άσχετα με το τι επακολούθησε, η ενέργεια του Ματταρέλλα χαρακτηρίστηκε από πολλούς, εντός και εκτός ιταλικών συνόρων, ως πραξικοπηματική. Το αστείο τού πράγματος είναι ότι ο ιταλός πρόεδρος ενήργησε μέσα στα πλαίσια των αρμοδιοτήτων και των εξουσιών που του παρέχει το σύνταγμα της χώρας, οπότε δεν είναι λογικό να χαρακτηρίζεται ως πραξικοπηματίας όσο κι αν οι αποφάσεις του δεν συνάδουν με την θέληση του ιταλικού λαού, όπως αυτή εκφράστηκε στις κάλπες. Προφανώς, αυτοί που έσπευσαν να κατηγορήσουν τον Ματταρέλλα, είτε δεν γνωρίζουν είτε κάνουν πως δεν γνωρίζουν ότι δημοκρατία εν μέσω χρεών δεν υπάρχει. Υπ' αυτό το πρίσμα, ας κάνουμε μερικές σκέψεις.

Εξέλιξη του δημόσιου χρέους της Ιταλίας, ως ποσοστού επί του ΑΕΠ (2008-2017)

Το πρώτο δεδομένο που πρέπει να έχουμε κατά νου, είναι ότι η Ιταλία έχει ετήσιο ΑΕΠ περί τα 1,75 τρισ. ευρώ και το δημόσιο χρέος της είναι εδώ και πέντε χρόνια παγιωμένο μεταξύ 129% και 132% αυτού του ΑΕΠ, περίπου 30% αυξημένο σε σχέση με τα προ κρίσης επίπεδα. Αν αυτοί οι αριθμοί δεν σας λένε κάτι, επιτρέψτε μου να σας θυμίσω ότι οι αγορές έπαψαν να μας δανείζουν όταν το χρέος μας έφτασε το 127% του ΑΕΠ μας. Τώρα πρέπει να καταλάβατε ότι η κατάσταση της ιταλικής οικονομίας βρίσκεται σε πολύ επικίνδυνη κατάσταση.

Το δεύτερο δεδομένο είναι ότι το ιταλικό δημόσιο ανακυκλώνει ετησίως περί τα 250 δισ. ευρώ ως τοκοχρεωλύσια. Με απλά λόγια, κάθε χρόνο η Ιταλία παίρνει νέα δάνεια ύψους 250 δισ. με τα οποία πληρώνει παλιότερα δάνειά της. Όπως έχουμε εξηγήσει στο παρελθόν, αυτή η διαδικασία μπορεί να περπατήσει επί μακρόν μόνο σε συνθήκες υψηλού πληθωρισμού, ο οποίος καλύπτει τους τόκους. Αντίθετα, στις τωρινές συνθήκες πολύ χαμηλού -συχνά δε και αρνητικού- πληθωρισμού, το αδιέξοδο γίνεται ορατό.

Το τρίτο δεδομένο είναι ότι η Ιταλία καταγράφει ελλείμματα. Μπορεί αυτά τα ελλείμματα να κινούνται μέσα στα επιτρεπτά όρια του 3% αλλά παραμένουν ελλείμματα. Σε ένα ΑΕΠ 1,75 τρισ., το 3% αντιστοιχεί σε περισσότερα από 50 δισ., τα οποία πρέπει να δανειστεί η ιταλική οικονομία ώστε να συνεχίσει να λειτουργεί. Έτσι, τα περυσινά 250 δισ. δανεικά που λέγαμε πριν, γίνονται εφέτος 300 και του χρόνου θα γίνουν 350. Και κάπως έτσι, η Ιταλία έφτασε να γίνει πρωταθλήτρια χρέους στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με το συνολικό της χρέος να ξεπερνάει σήμερα τα 2,316 τρισ. ευρώ, την ώρα που η δεύτερη Γαλλία βρίσκεται στα 2,3 τρισ. και η τρίτη Γερμανία στα 2,087 ενώ η πτωχή πλην τιμία Ελλάς χρωστάει μόλις 344 δισ. ευρώ.

Έχοντας υπ' όψη τα παραπάνω, αντιλαμβανόμαστε ότι η ιταλική οικονομία έχει απόλυτη ανάγκη τις χρηματαγορές. Και, ως γνωστόν, οι χρηματαγορές καταλαβαίνουν αμέσως ποια χώρα έχει την ανάγκη τους, οπότε φροντίζουν να εκβιάζουν τις καταστάσεις με τον τρόπο τους: αν θέλετε δανεικά, φροντίστε να εφαρμόζεται μια πολιτική που θα εξασφαλίζει τα συμφέροντά μας. Με άλλα λόγια: ή δημοκρατία ή δανεικά. Κάτι τέτοιο ζήσαμε στον τόπο μας τα τελευταία χρόνια κατ' επανάληψη, όπως την πραξικοπηματική απομάκρυνση του Γιώργου Παπανδρέου από την πρωθυπουργία (μοναδικό δείγμα πρωθυπουργού που παραιτήθηκε μόλις πήρε ψήφο εμπιστοσύνης στην βουλή!), τον σχηματισμό κυβέρνησης από τον τραπεζίτη Λουκά Παπαδήμο και την πλήρη απαξίωση της λαϊκής ετυμηγορίας στο δημοψήφισμα του 2015. Κάτι τέτοιο έγινε και στην Ιταλία. Άλλωστε, κι εκεί δεν είναι η πρώτη φορά που παρουσιάζεται τέτοιο φαινόμενο. Η εποχή Μόντι δεν είναι δα και τόσο παλιά ώστε να έχει ξεχαστεί.

Το περίεργο είναι ότι μεταξύ αυτών που κόπτονται υπέρ της δημοκρατίας και καταδίκασαν την επιλογή τού ιταλού προέδρου, είναι και πολλοί απ' αυτούς που θεωρούν επιβεβλημένο να παίρνει η τράπεζα το σπίτι όποιου δεν αποπληρώνει τα δάνειά του. Εφ' όσον αντιμετωπίζουν με αυστηρότητα τον ιδιώτη δανειολήπτη, θα έπρεπε να δείχνουν την ίδια αυστηρότητα και στο κράτος-δανειολήπτη, αναγνωρίζοντας και σ' εκείνου τους πιστωτές το δικαίωμα να προασπίζουν τα συμφέροντά τους. Στο κάτω-κάτω, αν πήραμε ένα σκληρό μάθημα κατά την εποχή των μνημονίων, αυτό είναι ότι, προ των συμφερόντων του κεφαλαίου, περνούν σε δεύτερη μοίρα έννοιες όπως αξιοπρέπεια, ελευθερία, υγεία, παιδεία, εργασία κλπ. Δεν καταλαβαίνω γιατί κάποιοι επιμένουν να πιστεύουν ότι πρέπει να υπάρχει διαφορετική μεταχείριση στην έννοια της δημοκρατίας...

Ο Πάολο Σαβόνα (πλάτη) δέχεται τα συγχαρητήρια του προέδρου της χώρας Σέρτζιο Ματταρέλλα,
επί τη αναλήψει των καθηκόντων του ως υπουργού ευρωπαϊκών υποθέσεων (1/6/2018).

Επίλογος. Πριν εξήμισυ χρόνια, στο 81ο κεφάλαιο της "Ανατομίας του νεοφιλελευθερισμού", κάναμε το εξής σχόλιο:

Στο 67ο σημείωμα αυτής της σειράς άφησα ένα ερώτημα αναπάντητο. Έλεγα τότε: "Για να πετύχει τους σκοπούς του ο καπιταλισμός τής καταστροφής, στην Κεντρική Αμερική πίεσε τις κυβερνήσεις να προωθήσουν τις απαραίτητες νομοθετικές αλλαγές. Στο Ιράκ πήγε λίγο παραπέρα: εισέβαλε, επέβαλε κατοχή κι έβαλε δικό του κυβερνήτη να προωθήσει τις επιθυμητές αλλαγές. Τώρα, στην Κεϋλάνη έκανε ένα ακόμη βήμα: ζήτησε -και πήρε- απόλυτη εξουσιοδότηση για να επιφέρει ο ίδιος τις αλλαγές που τον βόλευαν, παρακάμπτοντας τα εμπόδια που λέγονταν "κυβέρνηση", "κοινοβούλιο" κλπ... Έχοντας κατά νου τα παραπάνω βήματα, ποιό θα είναι άραγε το επόμενο βήμα που θα επιχειρήσει ο καπιταλισμός, προκειμένου να επιβάλει τα σχέδιά του;". Σήμερα η απάντηση έχει δοθεί: ανέλαβε ο ίδιος την κυβέρνηση. Το αποδεικνύει καταφανέστατα η ανάρρηση των τραπεζιτών Παπαδήμου και Μόντι σε πρωθυπουργικούς θώκους.

Ας πάψουν, λοιπόν, οι θρήνοι για τον εκφυλισμό της δημοκρατίας. Κανένας εκφυλισμός δεν υπάρχει. Όπως δεν υπάρχει και καμμιά δημοκρατία για να εκφυλιστεί. Όσο για τα περί αντιδράσεων που θα έπρεπε να υπάρχουν από τους ιταλούς πολίτες για τον βιασμό της βούλησης που εξέφρασαν στις κάλπες, συγγνώμη αλλά δεν μπορώ να κάνω το παραμικρό σχόλιο. Βλέπετε, θυμάμαι τις δικές μας αντιδράσεις μετά το "όχι" του 2015 και βουβαίνομαι...

Κι ένα κερασάκι πριν κλείσουμε. Ο Ματταρέλλα δημιούργησε ολόκληρο πρόβλημα επειδή δεν ήθελε τον "αντιευρωπαϊστή" Πάολο Σαβόνα ως υπουργό οικονομικών. Στην κυβέρνηση Κόντε, με την οποία δεν έχει κανένα πρόβλημα ο Ματταρέλλα, ο "αντιευρωπαϊστής" Σαβόνα έχει αναλάβει το υπουργείο ευρωπαϊκών υποθέσεων. Η δημοκρατία δεν μπορεί να εκφυλιστεί αλλά μπορεί άνετα να γελοιοποιηθεί.

Σαββατιάτικα (205) - τα pride

*** Δώσε κώλο, πάρε κώλο, γνώρισες τον κόσμο όλο (Ελληνική παροιμία) *** Δηλώνω παρούσα! *** Σόρρυ που σας παίρνω από τα μούτρα αλλά θέλω να προλάβω τις παρεξηγήσεις. *** Ἀλλωστε οι αντιομοφοβικές και αντιρατσιστικές μου θέσεις είναι γνωστές. *** Αρκεί να μη γίνει η κόρη μου λεσβία και να μη μου φέρει για γαμπρό κανένα γύφτο ή κανένα μαύρο. *** Γενικά, ο έλληνας δεν είναι ούτε ομοφοβικός ούτε ρατσιστής. *** Αυτό είναι σαφές από την φράση "μακρυά από τον κώλο μας κι όπου θέλει ας μπει". *** Υποθέτω ότι ούτε εσείς έχετε πρόβλημα με τους ΛΟΑΤΚΙ, σωστά; *** Να σας ρωτήσω τι παναπεί ΛΟΑΤΚΙ ή σας βάζω δύσκολα; *** Λένε πως οι καλλιτέχνες είναι είτε κομμουνιστές είτε ομοφυλόφιλοι... εγώ πάντως δεν είμαι κομμουνιστής (Μάνος Χατζιδάκις) *** Αμβρόσιος: "Ο θεός δεν έφτιαξε ανώμαλους." *** Άρα: ή δεν υπάρχουν ανώμαλοι ή υπάρχει κι άλλος δημιουργός. *** Μήπως είπατε χοντρομαλακία, σεβασμιώτατε; *** Πάντως, ωραία η ιδέα τού Βούτση να φωταγαγήσει την Βουλή με τα χρώματα του ουράνιου τόξου. *** Τόσες πουστιές και μπινεδιές έχουν γίνει σ' αυτό το μαγαζάκι, οπότε δικαίως. *** Τελικά, το έργο τής αριστεράς αναγνωρίζεται. *** Δεν προλαβαίνει να μαζεύει συχαρίκια ο Αλέξης. *** Όχι μόνο από ξένους, καλέ, αυτούς τους ξέρουμε ότι λένε Τσίπρας και κολλάει ο στόμας τους. *** Μιλάμε για Βαρδινογιαννέικο, Αγγελοπουλαίους, εφοπλισταίους... ως κι ο πρόεδρος του ΣΕΒ λέμε! *** Δεν υπάρχει φραγκάτος που να μην είπε μπράβο στην κυβέρνηση. *** Κούλη, ούτε με ενέσεις δεν σε βλέπω πρωθύ. *** Ήθελα να δώσω φως και συγκίνηση σε όσους είναι σαν και εμένα καμωμένοι (Κωνσταντίνος Καβάφης) *** Πώς τους είδατε τους "12 λόγους γιατί με τον Κυριάκο", που τους μετράς και βγαίνουν έντεκα; *** Εγώ συγκλονίστηκα μ' εκείνο το "δεν εξαρτάται από την πολιτική". *** Ο λόγος: "Έχει πετυχημένη πορεία στην πραγματική

Κούκλος από μικρός, έτσι Μαρία;

οικονομία στα 11 χρόνια που εργάστηκε στον ιδιωτικό τομέα σε θέσης ευθύνης." *** Βρε Κούλη μου, "σε ΘΕΣΗΣ ευθύνης", που να σου χέσω την ορθογραφία, μπαγλαμά; *** Πείτε μου, σας παρακαλώ, πόσες πιθανότητες υπάρχουν να ακούσετε για κάποιον πολιτικό μη εξαρτώμενο από την πολιτική και να πάει το μυαλό σας στον Κούλη; *** Και όμως, το παλληκάρι έβγαλε σε 11 χρόνια αρκετά για να ζήσει όλη του την ζωή, δεν περιμένει από την πολιτική. *** Γιατί γελάτε, κύριοι; *** Υπάρχουν τρία φύλα: οι άντρες, οι γυναίκες και οι παπάδες (Σύντνεϋ Σμιθ) *** Πρετεντέρης: "Δεν ξέρω πόσοι λόγοι υπάρχουν 'για τον Κυριάκο' αλλά ο πρώτος και βασικός είναι για να φύγουν Τσίπρας και Καμμένος." *** Παναπεί, κάτι σαν φλιτ είναι ο Κούλης, Γιάννη μου; *** Σε όλους βρομάει αλλά προκειμένου να φύγουν τα κουνούπια... ε; *** Σιχαμένιος: "Θα κλείσω το Epsilon και θα ρίξω την κυβέρνηση." *** Το περίμενα ότι κάποια στιγμή θα αγρίευε ο εμφυτευμένος αλλά τέτοιο πράμα δεν το φανταζόμουν. *** Αμ δεν φτάνουν τα συχαρίκια του Φέσσα, Αλέξη μου, αν δεν τα έχεις καλά με τον Φουρθιώτη! *** Μένιο μου, δεν χρειάζεται να σκαρφαλώσεις στον Όλυμπο. *** Μέχρι τον Λυκαβηττό ανέβα. *** Πάρε φόρα και κλάσε όσες μάντρες βρεις μπροστά σου. *** Κατέληξα να γίνω ο επίσημος ομοφυλόφιλος της Βρεττανίας (Κουέντιν Κρισπ) *** Κίσσιντζερ: "Ο κατακλυσμός απόψεων στα σόσιαλ κάνει τους ανθρώπους πιο ρηχούς." *** Χένρυ, ζης ακόμη βρε θηρίο; *** Ούτε ο θεός σε θέλει ούτε ο διάολος, ε; *** Πάντως, συμφωνώ μ' αυτό που είπες. *** Πόσο ωραία ήταν κάποτε που μίλαγαν μόνο όσοι έπρεπε και οι υπόλοιποι απλώς άκουγαν; *** Τώρα ο κάθε τυχαίος βγαίνει στα σόσιαλ, γράφει "άει γαμήσου Κίσσιντζερ" και νομίζει ότι κάτι κάνει. *** Πρέπει να είμαστε ανοιχτοί στο σεξ αλλά θα πρέπει να βάζουμε το όριό μας στις κατσίκες (Έλτον Τζων) *** Είμαι σίγουρος ότι κι εσείς διαφωνείτε με την άδεια που ζητάει ο αμετανόητος Κουφοντίνας. *** Ε, μα πια! *** Πού ακούστηκε να απαιτούν εφαρμογή των νόμων οι αμετανόητοι παράνομοι; *** Βορίδης: "Ο Κουφοντίνας είναι αμετανόητος τρομοκράτης, ο φυσικός του χώρος είναι η φυλακή." *** Μακούλη, μήπως ξέρεις ποιος είναι ο φυσικός χώρος ενός αμετανόητου φασίστα; *** Έχω υπ' όψη μου ένα ειδυλλιακό μέρος λίγο έξω από τον Μελιγαλά αλλά αν ξέρεις κάτι καλύτερο... *** Σταύραξ: "Να γίνει υποχρεωτική η δήλωση μεταμέλειας για τους ποινικούς που θέλουν άδεια." *** Κάτι σαν "απετάξω τω σατανά; απεταξάμην", Σταύρακα; *** Βαφτίσι έχουμε; *** Γαμήσι που θες... *** Για δηλωσίας, είσαι μανούλα καημένη, ρε μπαγάσα. *** Πολλά φουστάνια βρε παιδιά... εδώ είναι αντιτορπιλλικόν, δεν είναι το Λύκειον των Ελληνίδων (Λάμπρος Κωνσταντάρας) *** Τώρα που είπα βαφτίσι, βρήκαμε όνομα ή ακόμα; *** Κάπου άκουσα ότι πάμε για "Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας" αλλά οι πατριώτες μας ούτε μ' αυτό είναι

Ακόμα δεν έμαθες πως μπαίνουν οι τόνοι, βρε Ανδρέα;

ευχαριστημένοι. *** Αν το αλλάζαμε λιγάκι; *** Αν το κάναμε "Δημοκρατία Βόρεια της Μακεδονίας", δεν θά 'μασταν όλοι ευχαριστημένοι; *** Αλήθεια, πώς σας φάνηκε το συνθηματάκι "στον ουρανό δεν υπάρχουν δυο ήλιοι ούτε στην γη δυο Μακεδονίες"; *** Μαλακία δεν είναι; *** Τόσα πράγματα πάνε σε ζεύγη, όπως π.χ.... *** Κατ' ευθείαν εκεί το μυαλό σας, μωρέ; *** Μπαμπινιώτης: "Εμείς αναγνωρίσαμε μακεδονικό αλφάβητο, όχι μακεδονική γλώσσα." *** Σωστά τα λέει ο αρσακειάρχης. *** Μακεδονική γλώσσα δεν υπάρχει. *** Ως γνωστόν, το μακεδονικό αλφάβητο χρησιμοποιείται από τους κονγκολέζους που μιλάνε σουαχίλι. *** Το πλησιέστερο που έχω έρθει στην πραγματική αγάπη ήταν με έναν νεαρό ανθρακωρύχο όταν ήμουν γύρω στα 16 (Ντ. Χ. Λώρενς) *** Σεραφείμ, επίσκοπος Καστορίας: "Την Μακεδονία θέλουμε κι ας τρώμε πέτρες." *** Εκτός από τον Πειραιά, έχει και στην Καστοριά μαλάκα Σεραφείμ; *** Μεταξύ μας, σεβασμιώτατε, δεν δείχνετε να τρώτε πέτρες. *** Να πετάτε πέτρες, ναι. *** Κοτρώνες. *** Μίλκο, σου την πέσανε; *** Φριυρά! φρουρά! *** Πώς την είδατε την επίθεση που δέχτηκε το πολιτικό γραφείο τού Μπάρμπι από κουκουλοφόρους; *** Εν πρώτοις, έχει πολιτικό γραφείο ο Μπάρμπι; *** Γιατί; *** Επαναστατική Οργάνωση Αόρατων Αναρχικών. *** Σιγά, ρε σεις, μην ασχοληθούν οι κουκουλοφόροι με τον Μπάρμπι! *** Μίλκο, αγόρι μου, όχι κι η μυλωνού τον άντρα της με τους πραματευτάδες, ε; *** Με τον συνεταιρισμό των δικαστών τα βάλανε οι άνθρωποι, στο ίδιο κτήριο αλλά σε άλλον όροφο. *** Εσένα σ' έχουν χεσμένο. *** Ποτέ δεν κατάλαβα πώς μπορείς να πας στο κρεβάτι με μια γυναίκα... είναι τόσο βαρετό, βαρετό, βαρετό... (Τρούμαν Καπότε) *** Μπάρμπι: "Τέτοιες επιθέσεις δε μπορούν να με φοβίσουν." *** Μίλκος ο ατρόμητος. *** Μην ασχολείσαι με τέτοια κατακάθια, αγορίνα μου. *** Κοίτα να βρεις ξαπλώστρα στην Ψαρρού και άστα τα υπόλοιπα. *** Μπάρμπι: "Τέτοιες επιθέσεις αποτελούν πλήγμα για την δημοκρατία μας." *** Έτσι μπράβο, ρε Μιλκάκο: για την δημοκρατία ΣΑΣ! *** Τρομοκρατική επίθεση του κώλου, σε βουλευτή του κώλου, μιας δημοκρατίας του κώλου... *** Κωλοκατάσταση. *** Πάντως, κάτι τέτοιο το έχω πάθει κι εγώ παλιά, με γκόμενα. *** Έλεγα ότι πέθαινε για πάρτη μου κι εκείνη πηδιόταν με τον γείτονα. *** Θα προτιμούσα να ήμουν μαύρος παρά ομοφυλόφιλος, γιατί όταν είσαι μαύρος δεν χρειάζεται να το κρύβεις (Τσαρλς Πηρς) *** Κι εκεί που έφτιαχνα μια σαλάτα με ραδίκια, πώς κάνω μία έτσι... μπραφ... και τα

Λάιζα Μινέλλι Νο 2

βλέπω ανάποδα. *** Όχι εγώ καλέ... *** Ο Μπουρνταίν. *** Ναι, ναι... πάει ο Αντώνης. *** Ευτυχώς, έχουμε ακόμη τον Ευτύχη. *** Αυτό που ξεσκίζεστε στις εκπομπές μαγειρικής αλλά, αντί να φτιάξετε κανένα φαΐ, τηλεφωνάτε για ντελίβερυ, πώς το εξηγείτε; *** Αληθεύει ότι διέγραψε ο Κούλης τον Καμπόσο; *** Τον δήμαρχο αργείων ντε, που είπε τον Μπουτάρη φουκαρά γέρο και προδότη που τά 'χει χαμένα. *** Έκανες τον καμπόσο, ρε Καμπόσε; *** Τράβα τώρα να κλαφτείς στον Σαμαρά. *** Τι σκατά επίτιμο δημότη Άργους τον κάνατε τότε που ήτανε πρωθύ; *** Η έλξη προς τις έξυπνες γυναίκες είναι χαρακτηριστικό των ομοφυλοφίλων (Σαρλ Μπωντλαίρ) *** Απορία: άμα σου δίνουν ελευθέρας από την ΝουΔου ως ρατσιστή, παίρνεις μεταγραφή για Χρυσή Αυγή; *** Πάντως, αυτό που σε διαγράφει ως ακραίο ένα κόμμα που είχε πρόεδρο τον γκαβό και έχει αντιπρόεδρο τον Κωλόχαρτο, πολύ σε τρολλιά μού κάνει. *** Λιτανείες, παρακλήσεις, αγρυπνίες, ειδικές προσευχές, αγιασμένα στυλό... *** Ε, με τόσα υπερόπλα, για να μη γράψεις καλά στις πανελλήνιες πρέπει να είσαι πολύ μπούας, φίλε υποψήφιε. *** Απορία: αν γράψω ραβασάκι με αγιασμένο στυλό, λέτε να πέσει το γκομενάκι; *** Μήπως να αγιάσω και το σμάρτφον μου, να σιγουρέψω και τα μηνύματα του Βάιμπερ; *** Πούστευε και μη ερεύνα (Τζίμης Πανούσης) *** Δεν κατάλαβα γιατί δυσανασχετήσατε με το κείμενο του Μαρωνίτη, που έπεσε στις πανελλήνιες. *** Μαλακία - ξεμαλακία, αποκαταστάθηκε μια αδικία. *** Έπρεπε να πέσει και κάτι από ΔΟΛ. *** Μη ξεχνάτε ότι πριν λίγα χρόνια είχε πέσει Πάσχος από Καθημερινή. *** Πείτε μου, σας παρακαλώ, ποια είναι η Ιωάννα Τούνη γιατί διαβάζω μια είδηση και κοντεύω να φλιπάρω. *** Προσέξτε: "Σκύλος δάγκωσε την Ιωάννα Τούνη και πέρασε τη νύχτα στο νοσοκομείο". *** Τί έπαθε το δόλιο το σκυλάκι; *** Και η περι ης ο λόγος πρόκειται για κανένα γνωστό τίποτε ή είναι απλό μηδενικό; *** Είναι, ας πούμε, κάτι σαν θηλυκός Ντάνος ή κάτι σαν θηλυκός Κατέλης; *** Αλλά κι εσείς... μη δείτε βλαμμένο και δεν το σπρώξετε να καβαλλήσει καλάμι, ε; *** Όσο καλοί δάσκαλοι γίνονται οι ομοφυλόφιλοι, άλλο τόσο κακοί και αυστηροί γίνονται αυτοί που έχουν απωθήσει την ομοφυλοφιλία τους (Σίγκμουντ Φρόυντ) *** Κανένα νέο από τα παλληκάρια μας που κρατάνε οι τούρκοι, έχουμε; *** Κωλόχαρτος: "100 μέρες αιχμαλωσίας σήμερα, κουράγιο παιδιά." *** Άδωνι, επίτρεψέ μου να συμπληρώσω: "199 ημέρες μέχρι

Ευτυχισμένα χρόνια

τα Χριστούγεννα." *** Έτσι, για την αλητεία και επειδή τα παίρνω από τα Τζάμπο. *** Μαρινάκης: "Θέμα μηνών να πέσει η χούντα." *** Νέα ταινία της Πίπα Φιλμ: "Ένας εφοπλιστής στην αντίσταση". *** Βαγγέλη, γερά! *** Φάε για δυο, φάε για τρεις, φάε για χίλιους δεκατρείς. *** Μη συμμορφώνεσαι με τις υποδείξεις. *** Μη ξεχνάς τον Ωρωπό. *** Και σώπα, όπου νά 'ναι θα χτυπήσουν οι καμπάνες. *** Δεν είναι δυνατό να πετύχεις καταδίκη για σοδομισμό από άγγλους ενόρκους: οι μισοί πιστεύουν ότι κάτι τέτοιο δεν είναι δυνατό και οι άλλοι μισοί το κάνουν (Ουίνστον Τσώρτσιλ) *** Τυροπιτάκια με ανθότυρο, ρε Θανάση; *** Γιατί με ανθότυρο, γαμώ το φελέκι μου; *** Α, θα τους βάλεις και μέλι από πάνω! *** Ε, πες το ντε, να ηρεμήσω. *** Σώυμπλε: "Οι γερμανοί δεν είμαστε και οι πλέον συμπαθείς της Ευρώπης." *** Ζης ακόμη, μωρή κουφάλα Βόλφγκανγκ; *** Αυτό τώρα γιατί το είπες; *** Τόσο γλείψιμο σας κάνουμε, από Μεσόγειο μέχρι Βαλτική κι έχεις και παράπονο; *** Ως κι ο Κούλης μεταγραφή για την Μπάγερν Μονάχου πήρε. *** Τώρα που το σκέφτομαι... ο Χριστοφοράκος στο Μόναχο δεν είναι; *** Πες μου ότι δεν πήρες κι από δω μίζα, ρε κωλόπαιδο! *** Εγώ άγγλος εγεννήθην και ως τοιούτος θα αποθάνω (Μποστ) *** Δεν ξέρω ποια είναι η γνώμη σας για τους διάφορους σεξουαλικούς προσανατολισμούς αλλά πολύ θα ήθελα να εννοούσατε όλα αυτά τα ωραία που κατά καιρούς λέτε. *** Με τέτοιο θέμα σήμερα, δεν θα μπορούσε το φωτοκουίζ να μην αφορά έναν από τους πιο γνωστούς γκαίυ. *** Υποθέτω ότι πολλοί από σας αναγνώρισαν τον συμπαθέστατο και γλυκύτατο Φώτη Σεργουλόπουλο. *** Δείτε τον και στην τελευταία φωτογραφία, ηλικίας 30 και πλέον ετών, από την ταινία "Η τρέλα πάει στα σχολεία", όπου πρωταγωνιστούσε δίπλα στην Ελένη Φιλίνη. *** Εδώ, δίπλα του είναι ο ρολίστας Στέλιος Λιονάκης. *** Την περασμένη εβδομάδα ακούσαμε νιου γουέιβ του '80 από τις ΗΠΑ. *** Σήμερα λέω να σας πάω λίγα χρόνια πιο πίσω και να σας θυμίσω την Ντέμπορα Χάρρις και το συγκρότημά της, τους Blondies, σε ένα από τα πιο πετυχημένα τους άλμπουμ. *** Βάζω, λοιπόν, στο πλατώ το πολυπλατινένιο "Parallel Lines" του 1978 κι εσείς τραγουδήστε, χορέψτε, λικνιστείτε... κάνετε ό,τι σας βγει, τέλος πάντων. *** Α! Δεν μου είπατε, τελικά θα πάτε στο Άθενς Πράιντ ή όχι; *** Καλά να περάσετε ό,τι κι αν κάνετε και... προσοχή! *** Τούρκο φίλευε και κώλο φύλαγε (ελληνική παροιμία) ***

Μαρκούζε - Χάιντεγγερ: περί ναζί και προσωπικής ευθύνης (2)

(3) Μαρκούζε προς Χάιντεγγερ - Ουάσιγκτον, 28/8/1947

Αγαπητέ κύριε Χάιντεγγερ,

Επί πολύ καιρό δεν ήξερα αν θα έπρεπε να απαντήσω στην επιστολή σας της 20ης Ιανουαρίου. Έχετε δίκιο: μια συζήτηση με άτομα που δεν έζησαν στη Γερμανία μετά το 1933 είναι προφανώς πολύ δύσκολη. Πιστεύω όμως ότι η αιτία αυτού δεν μπορεί να αναζητηθεί στην έλλειψη εξοικείωσής μας με τη γερμανική κατάσταση κάτω από τον ναζισμό. Γνωρίζαμε πολύ καλά αυτή την κατάσταση - ίσως ακόμα καλύτερα από τους ανθρώπους που ζούσαν στην Γερμανία. Η άμεση επαφή που είχα με πολλούς από αυτούς τους ανθρώπους το 1947 με έπεισε αυτό. Ούτε μπορεί να εξηγηθεί από το γεγονός ότι "κρίνουμε τις απαρχές τού εθνικοσοσιαλιστικού κινήματος από το τέλος του". Γνωρίζαμε, και εγώ ο ίδιος το είδα, ότι η αρχή ήδη περιείχε το τέλος. Η δυσκολία της συζήτησης μοιάζει μάλλον να εξηγείται από το γεγονός ότι οι άνθρωποι στη Γερμανία εκτέθηκαν σε μια ολική διαστρέβλωση όλων των εννοιών και των συναισθημάτων, κάτι που πολλοί πολλοί δέχτηκαν πολύ πρόθυμα. Διαφορετικά, θα ήταν αδύνατο να εξηγήσουμε το γεγονός ότι ένας άνθρωπος σαν εσάς, που ήταν σε θέση να κατανοήσει τη δυτική φιλοσοφία όπως κανένας άλλος, κατάφερε να δει στον ναζισμό "μια ολοκληρωτική πνευματική ανανέωση", μια "μια σωτηρία της δυτικής ύπαρξης από τους κινδύνους του κομμουνισμού" (ο οποίος όμως είναι ο ίδιος βασικό συστατικό αυτής της ύπαρξης!). Αυτό δεν είναι πολιτικό αλλά, αντιθέτως, πνευματικό πρόβλημα - μπαίνω στον πειρασμό να πω: ένα πρόβλημα γνώσης, αλήθειας. Εσείς, ο φιλόσοφος, μπερδέψατε την ανανέωση της δυτικής ύπαρξης με την εξάλειψή της; Αυτή η εξάλειψη δεν ήταν ήδη εμφανής σε κάθε λέξη των "ηγετών" της, σε κάθε χειρονομία και πράξη των Ταγμάτων Εφόδου, πολύ πριν από το 1933;

Ωστόσο, θα ήθελα να σχολιάσω ένα μόνο κομμάτι της επιστολής σας, διαφορετικά η σιωπή μου θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως συνενοχή.

Γράφετε πως ό,τι λέω για την εξολόθρευση των εβραίων ισχύει εξ ίσου για τους Συμμάχους, αν αντί για "εβραίους" βάζαμε "ανατολικογερμανούς". Με αυτή τη φράση, δεν αυτοτοποθετείστε έξω από την διάσταση στην οποία είναι δυνατή η συνομιλία μεταξύ των ανθρώπων; Δεν τίθεστε εκτός του Λόγου; Μόνο εκτός της διάστασης του Λόγου είναι δυνατόν να εξηγηθεί, να αναλυθεί, να "κατανοηθεί" ένα έγκλημα λέγοντας ότι οι άλλοι έκαναν το ίδιο πράγμα. Επί πλέον: πώς είναι δυνατόν να εξομοιωθούν τα βασανιστήρια, ο ακρωτηριασμός και η εξολόθρευση εκατομμυρίων ανθρώπων με τη βίαιη μετεγκατάσταση πληθυσμιακών ομάδων που δεν υπέφεραν από αυτά τα αίσχη (εκτός ίσως από μερικές εξαιρετικές περιπτώσεις); Από μια σύγχρονη οπτική, φαίνεται να υπάρχει ριζική διαφορά, ανθρωπιάς και απανθρωπιάς, μεταξύ των ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης και των απελάσεων και φυλακίσεων των μεταπολεμικών χρόνων. Βάσει του επιχειρήματός σας, αν οι Σύμμαχοι είχαν διατηρήσει το Άουσβιτς και το Μπούχενβαλντ - και όλα όσα συνέβησαν εκεί - για τους "ανατολικογερμανούς" και τους ναζί, τότε ο λογαριασμός θα ήταν εν τάξει! Αν, όμως, η διαφορά μεταξύ απανθρωπιάς και ανθρωπιάς προσδιοριστεί μειωθεί μ' αυτή την λανθασμένη λογική, τότε γίνεται σαφής η κοσμοϊστορική ενοχή του ναζιστικού συστήματος, το οποίο έδειξε στον κόσμο τι μπορούν οι άνθρωποι να κάνουν στους συνανθρώπους τους, μετά από περισσότερα από 2000 χρόνια δυτικής ύπαρξης. Φαίνεται ότι ο σπόρος έχει πέσει σε γόνιμο έδαφος: ίσως εξακολουθούμε να βιώνουμε τη συνέχιση αυτού που ξεκίνησε το 1933. Για το αν θα το βλέπατε ακόμα ως "ανανέωση", δεν είμαι βέβαιος.

Με τους καλύτερους χαιρετισμούς μου.

Σημείωση: Στις παραπάνω επιστολές γίνεται συχνά λόγος για "δυτική ύπαρξη". Αποδίδω ως "ύπαρξη" στα ελληνικά τον όρο "Dasein" του Χάιντεγγερ, όπως αυτός πρωτοεμφανίστηκε στο μνημειώδες έργο του "Είναι και Χρόνος" (στα αγγλικά μεταφράζεται ως "existence").

Καρικατούρες τιυ Χάιντεγγερ με τον Χίτλερ

Ο Μάρτιν Χάιντεγγερ υπήρξε ένας από τους σημαντικώτερους φιλοσόφους του εικοστού αιώνα και, συνάμα, μια από τις πλέον αμφιλεγόμενες προσωπικότητές του. Θεωρείται ως ο θεμελιωτής τού υπαρξισμού, αν και ο ίδιος δεν αποδέχτηκε ποτέ την ταμπέλα τού υπαρξιστή. Δυστυχώς, η βαρύτητα του φιλοσοφικού του έργου υπέστη σοβαρό πλήγμα από τον ενεργό ρόλο που ο ίδιος επέλεξε να παίξει ως υποστηρικτής τού ναζιστικού κόμματος και απολογητής τού εθνικοσοσιαλισμού. Ακόμη και μετά την ανάρρηση του Χίτλερ στην εξουσία, ο Χάιντεγγερ παρέμεινε για αρκετό χρονικό διάστημα ενεργό μέλος του κόμματος, έγινε πρύτανης στο πανεπιστήμιο του Φράιμπουργκ και διετέλεσε σύμβουλος επί θεμάτων παιδείας. Αξίζει να σημειωθεί ότι, παρά τις δικαιολογίες που αναφέρει στην επιστολή του προς τον Μαρκούζε (βλ. προηγούμενο κείμενο), ο Χάιντεγγερ ποτέ δεν αποχώρησε και ποτέ δεν διεγράφη από το ναζιστικό κόμμα (έστω κι αν ο ίδιος ισχυρίζεται ότι αυτό έγινε λόγω φόβου).

Παρ' ότι διαβεβαιώνει τον Μαρκούζε ότι η σχέση του με τον εθνικοσιαλισμό κράτησε μέχρι το 1934, ο Χάιντεγγερ φαίνεται πως, έστω και με επιφυλάξεις, παρέμεινε πιστός στα εθνικοσοσιαλιστικά ιδεώδη. Αν και πολλοί μαθητές του προσπάθησαν να "καθαρίσουν" την εικόνα του από τους λεκέδες του ναζισμού, τα σημειωματάριά του και τα διάφορα κείμενά του επιμένουν να αποδεικνύουν το αντίθετο. Ακόμη και μετά τον πόλεμο, ο Χάιντεγγερ διέβλεπε στους εβραίους μια "προσπάθεια να σβήσουν τους γερμανούς από το πνεύμα και την ιστορία".

Κλείνουμε με μερικά χαρακτηριστικά αποσπάσματα από επιστολές που κατά καιρούς έστειλε ο Μάρτιν Χάιντεγγερ στον αδελφό του Φριτς:
- 18/12/1931: "Φαίνεται ότι η Γερμανία τελικά ξυπνά, κατανοεί και αξιοποιεί το πεπρωμένο της.  Ελπίζω ότι θα διαβάσετε το βιβλίο του Χίτλερ. Αυτός ο άνθρωπος έχει ένα αξιοσημείωτο και σίγουρο πολιτικό ένστικτο, και το είχε ακόμα κι όταν όλοι μας βρισκόμασταν ακόμα σε ομίχλη, δεν υπάρχει τρόπος να το αρνηθούμε. Το Εθνικό Σοσιαλιστικό Κίνημα σύντομα θα αποκτήσει μια εντελώς διαφορετική δύναμη. Δεν πρόκειται για απλή πολιτική του κόμματος. Πρόκειται για την εξύψωση ή την πτώση της Ευρώπης και του δυτικού πολιτισμού. Όποιος δεν το αποκτήσει αξίζει να συνθλιβεί από το χάος".
- 13/4/1933: "Με κάθε μέρα που περνάει βλέπουμε τον Χίτλερ να μεγαλώνει ως πολιτικός. Ο κόσμος του Λαού και του Ράιχ μας πρόκειται να μετασχηματιστεί και όποιος έχει τα μάτια με τα οποία θα παρακολουθήσει, τα αυτιά με τα οποία θα ακούσει και μια καρδιά για να τον ωθήσει σε δράση, θα βρεθεί γοητευμένος από γνήσιο, βαθύ ενθουσιασμό. Βρισκόμαστε ενώπιον μιας σπουδαίας πραγματικότητας και της πίεσης που θα χρειαστεί για να οικοδομήσουμε αυτή την πραγματικότητα στο πνεύμα του Ράιχ και τη μυστική αποστολή του γερμανικού όντος".
- 23/7/1945: "Αυτό που οι Γάλλοι σκοπεύουν να κάνουν είναι ασαφές. Αλλά τα πάντα είναι άθλια και πολύ χειρότερα από ό,τι ήταν κάτω από τους Ναζί".

Μαρκούζε - Χάιντεγγερ: περί ναζί και προσωπικής ευθύνης (1)

Μεταξύ Αυγούστου 1947 και Μαΐου 1948, δυο από τους γνωστότερους γερμανούς φιλοσόφους τού εικοστού αιώνα, ο Χέρμπερτ Μαρκούζε (Herbert Marcuse, 1898-1979) και ο Μάρτιν Χάιντεγγερ (Martin Heidegger, 1889-1976) είχαν μια μικρή επικοινωνία μέσω αλληλογραφίας. Πρόκειται για δυο επιστολές του πρώτου στον δεύτερο και μια ενδιάμεση απάντηση του Χάιντεγγερ, οι οποίες βρέθηκαν στο αρχείο τού Μαρκούζε μετά τον θάνατό του και δημοσιεύθηκαν το 1989. Ανακάλυψα αυτές τις τρεις επιστολές στον ιστότοπο Marcuse.org και τις μεταφράζω για τους αναγνώστες του ιστολογίου:

Ο Μάρτιν Χάιντεγγερ σε συνέδριο του Ναζιστικού Κόμματος (Λειψία, 1933)

(1) Μαρκούζε προς Χάιντεγγερ - Ουάσιγκτον, 28/8/1947

Αγαπητέ κύριε Χάιντεγγερ,

Σκέφτηκα πολύ καιρό αυτό που μου είπατε κατά την επίσκεψή μου στο Τοντνάουμπεργκ και θα ήθελα να σας γράψω όσα σκέφτηκα αρκετά ανοιχτά.

Μου είπατε ότι αποστασιοποιηθήκατε πλήρως από το ναζιστικό καθεστώς το 1934, ότι στις διαλέξεις σας κάνατε εξαιρετικά επικριτικές παρατηρήσεις και ότι σας παρακολουθούσε η Γκεστάπο. Δεν θα αμφισβητήσω τα λόγια σας. Αλλά παραμένει γεγονός ότι το 1933 ταυτιστήκατε τόσο έντονα με το καθεστώς, ώστε σήμερα θεωρείστε στα μάτια πολλών ως ένας από τους ισχυρότερους διανοητικούς υπερασπιστές του. Οι ίδιες οι ομιλίες σας, τα κείμενα και οι πραγματείες σας από αυτή την περίοδο είναι απόδειξη αυτού. Ποτέ δεν τα αναιρέσατε - ούτε καν μετά το 1945. Ποτέ δεν έχετε εξηγήσει δημόσια ότι έχετε φτάσει σε άλλες κρίσεις από εκείνες που εκφράσατε το 1933-34 και διατυπώσατε στα γραπτά σας. Παραμείνατε στη Γερμανία μετά το 1934, αν και θα μπορούσατε να βρείτε μια θέση στο εξωτερικό σχεδόν παντού. Ποτέ δεν καταγγείλατε κάποια από τις ενέργειες ή τα ιδεολογήματα του καθεστώτος. Εξ αιτίας αυτών των συνθηκών, εξακολουθείτε να ταυτίζεστε σήμερα με το ναζιστικό καθεστώς. Πολλοί από εμάς περιμένουμε από καιρό μια δήλωσή σας, μια δήλωση που θα σας απελευθέρωνε σαφώς και τελειωτικά από μια τέτοια ταύτιση, μια δήλωση που ειλικρινά θα εξέφραζε την τρέχουσα στάση σας για τα γεγονότα που διαδραματίστηκαν. Αλλά ποτέ δεν κάνατε μια τέτοια δήλωση ή, έστω, καμμιά τέτοια δήλωση δεν έχει ξεπεράσει ποτέ τον στενό σας κύκλο. Εγώ -και πολλοί άλλοι- σας θαύμαζα ως φιλόσοφο. Έχουμε μάθει πολλά από σας. Αλλά δεν μπορούμε να κάνουμε διαχωρισμό ανάμεσα στον φιλόσοφο Χάιντεγκερ και τον άνθρωπο Χάιντεγκερ, διότι κάτι τέτοιο αντιβαίνει την δική σας φιλοσοφία. Ένας φιλόσοφος μπορεί να εξαπατηθεί σχετικά με τα πολιτικά θέματα. Στην περίπτωση αυτή θα αναγνωρίσει ανοιχτά το λάθος του. Αλλά δεν μπορεί να εξαπατάται από ένα καθεστώς που δολοφόνησε εκατομμύρια εβραίους -απλώς και μόνο επειδή ήταν εβραίοι- που έκανε τον τρόμο καθημερινό φαινόμενο και μετέτρεψε όλα όσα σχετίζονται με τις ιδέες του πνεύματος, της ελευθερίας και της αλήθειας στο αιματηρό τους αντίθετο. Ένα καθεστώς το οποίο, από κάθε άποψη που θα μπορούσε  κανείς να φανταστεί, ήταν η θανατηφόρα καρικατούρα της δυτικής παράδοσης, την οποία εσείς ο ίδιος αναλύσατε και υπερασπιστήκατε τόσο έντονα. Κι αν αυτό το καθεστώς δεν ήταν η καρικατούρα αυτής της παράδοσης αλλά η πραγματική κορύφωσή της - και σ' αυτή την περίπτωση δεν θα υπήρχε καμία εξαπάτηση, γιατί τότε θα έπρεπε να απαρνηθείτε αυτή την παράδοση...

Έτσι θέλετε να σας θυμούνται στην ιστορία των ιδεών; Κάθε προσπάθεια να καταπολεμηθεί αυτή η κοσμική παρεξήγηση, αντιβαίνει την κοινά αποδεκτή αντίσταση στην ιδέα να πάρουμε στα σοβαρά έναν ναζί ιδεολόγο. Η κοινή λογική (και μεταξύ των διανοουμένων), η οποία μαρτυράει μια τέτοια αντίσταση, αρνείται να σας δεχτεί ως φιλόσοφο, επειδή η φιλοσοφία και ο ναζισμός είναι έννοιες ασυμβίβαστες. Σε αυτή την πεποίθηση, η κοινή λογική είναι δικαιολογημένη. Για άλλη μια φορά: εσείς (και εμείς) μπορούμε να καταπολεμήσουμε την ταύτιση τόσο του προσώπου σας όσο και της δουλειάς σας με το ναζισμό (και ως εκ τούτου τη διάλυση της φιλοσοφίας σας) μόνο αν κάνετε δημόσια δήλωση των αλλαγμένων σας απόψεων.

Αυτή την εβδομάδα θα σας στείλω ένα δέμα. Οι φίλοι μου διαφώνησαν μ' αυτό και με κατηγόρησαν ότι βοηθώ κάποιον ο οποίος ταυτίζεται με ένα καθεστώς που έστειλε εκατομμύρια ομοθρήσκους μου στους θαλάμους αερίων (για να αποφευχθούν παρεξηγήσεις, θα ήθελα να παρατηρήσω ότι δεν ήμουν αντι-ναζί επειδή ήμουν εβραίος, αλλά θα ήμουν τέτοιος εξ αρχής για πολιτικούς, κοινωνικούς και πνευματικούς λόγους, ακόμη και αν ήμουν "100% Άρειος"). Τίποτα δεν μπορεί να αντιταχθεί σ' αυτό το επιχείρημα. Καθησυχάζω την συνείδησή μου, λέγοντας ότι στέλνω ένα δέμα σε έναν άνθρωπο από τον οποίο έμαθα φιλοσοφία από το 1928 έως το 1932. Καταλαβαίνω ότι αυτό είναι μια φτηνή δικαιολογία. Ο φιλόσοφος του 1933-34 δεν μπορεί να είναι εντελώς διαφορετικός από αυτόν πριν από το 1933. Ακόμα λιγώτερο, στο βαθμό που εκφράσατε και στηρίξατε την ενθουσιώδη δικαιολόγησή σας για το ναζιστικό κράτος με φιλοσοφικούς όρους.

Ο Χέρμπερτ Μαρκούζε σε ώρα διδασκαλίας (Βερολίνο, 1967)

(2) Χάιντεγγερ προς Μαρκούζε - Φράιμπουργκ, 20/1/1948

Το δέμα που αναφέρατε στην επιστολή σας της 28ης Αυγούστου έφτασε. Σας ευχαριστώ γι' αυτό. Νομίζω ότι συμφωνεί με τις επιθυμίες σας, δικές σας και των φίλων σας, το ότι μοίρασα ολόκληρο το περιεχόμενο σε πρώην μαθητές που δεν ήταν ούτε στο Κόμμα ούτε είχαν άλλες σχέσεις με τον εθνικοσοσιαλισμό. Εκ μέρους τους, επίσης, σας ευχαριστώ για την βοήθειά σας.

Αν μπορώ να συμπεράνω από την επιστολή σας ότι σας απασχολεί σοβαρά μια ορθή κρίση για το έργο μου και το πρόσωπο μου, τότε η επιστολή σας δείχνει πόσο δύσκολη είναι η συζήτηση με άτομα που δεν έζησαν στην Γερμανία από το 1933 και που κρίνουν τις απαρχές τού εθνικοσοσιαλιστικού κινήματος από το τέλος του. Όσον αφορά τα κυριώτερα σημεία της επιστολής σας, θα ήθελα να πω τα εξής.

1) Σχετικά με το 1933: Περίμενα από τον εθνικοσοσιαλισμό μια ολοκληρωτική πνευματική ανανέωση, μια συμφιλίωση των κοινωνικών αντιθέσεων και μια σωτηρία της δυτικής ύπαρξης από τους κινδύνους του κομμουνισμού. Αυτές οι πεποιθήσεις εκφράσθηκαν στην πρυτανική μου ομιλία (την διαβάσατε ολόκληρη;), σε μια διάλεξη με θέμα "Η ουσία της επιστήμης" και σε δύο ομιλίες προς τους φοιτητές τού πανεπιστημίου του Φράιμπουργκ. Υπήρξε επίσης μια εκλογική έκκληση περίπου 25-30 σειρών, που δημοσιεύθηκε στην φοιτητική εφημερίδα [του Φράιμπουργκ]. Σήμερα θεωρώ μερικές από τις προτάσεις μου ως παραπλανητικές.
2) Το 1934 αναγνώρισα το πολιτικό μου σφάλμα και παραιτήθηκα από την πρυτανεία σε ένδειξη διαμαρτυρίας ενάντια στο κράτος και το κόμμα. Το ότι το πρώτο [δηλαδή οι κομματικές δραστηριότητες του Χάιντεγγερ] έγινε αντικείμενο εκμετάλλευσης για προπαγανδιστικούς σκοπούς τόσο εδώ όσο και στο εξωτερικό και ότι το δεύτερο [η παραίτησή του] αποσιωπήθηκε για εξ ίσου προπαγανδιστικούς λόγους, δεν έπεσε στην αντίληψή μου και δεν μπορεί να μετρήσει εναντίον μου.
3) Έχετε απόλυτο δίκιο ως προς το ότι δεν έκανα μια δημόσια, εύκολα κατανοητή αντίθετη δήλωση. Αυτό θα ήταν το τέλος τόσο το δικό μου όσο και της οικογένειάς μου. Πάνω σ' αυτό, ο Γιάσπερς είπε: το ότι παραμένουμε ζωντανοί είναι η ενοχή μας.
4) Στις διαλέξεις μου και στα μαθήματα μου από το 1933-44 ενσωμάτωσα μια άποψη που ήταν τόσο ξεκάθαρη ώστε από εκείνους που διετέλεσαν μαθητές μου, κανένας δεν έπεσε θύμα τής ναζιστικής ιδεολογίας. Τα έργα μου από αυτή την περίοδο, εάν δημοσιευθούν ποτέ, θα μαρτυρήσουν αυτό το γεγονός.
5) Μια δήλωση μετά το 1945 ήταν για μένα αδύνατη: οι υποστηρικτές των ναζί ανακοίνωσαν την αλλαγή τής πίστης τους με τον πιο απεχθή τρόπο. Ωστόσο, δεν είχα τίποτα κοινό με αυτούς.
6) Στις δικαιολογημένες κατηγορίες που εκφράζετε "για ένα καθεστώς που δολοφόνησε εκατομμύρια εβραίους, που έκανε τον τρόμο καθημερινό φαινόμενο και μετέτρεψε όλα όσα σχετίζονται με τις ιδέες του πνεύματος, της ελευθερίας και της αλήθειας στο αιματηρό του αντίθετο" μπορώ απλώς να προσθέσω ότι αν αντί "εβραίους" είχατε γράψει "ανατολικογερμανούς" [δηλαδή: γερμανούς των ανατολικών εδαφών], τότε το ίδιο ισχύει και για έναν από τους Συμμάχους, με τη διαφορά ότι όλα όσα συνέβησαν από το 1945 έχουν γίνει γνωστά στον κόσμο ενώ ο αιματηρός τρόμος των ναζί στην πραγματικότητα είχε κρατηθεί μυστικός από το γερμανικό λαό.

Εν κατακλείδι, θα ήθελα να σας ζητήσω να λάβετε υπ' όψη ότι και σήμερα υπάρχει ψευδής προπαγάνδα, για παράδειγμα διαδίδονται φήμες με σκοπό να αντιπαρατεθούν στην αλήθεια. Έχω πληροφορηθεί για εντελώς ανόητες δυσφημίσεις εμού και της δουλειάς μου.

Σας ευχαριστώ για την ανοιχτή έκφραση των αμφιβολιών σας για μένα. Μπορώ μόνο να ελπίζω ότι κάποια μέρα θα βρείτε ξανά στα έργα μου τον φιλόσοφο με τον οποίο σπουδάσατε και εργαστήκατε.

Με τους καλύτερους χαιρετισμούς μου.


[Αύριο: Η τρίτη και τελευταία επιστολή, μαζί με ορισμένες ιστορικές σημειώσεις και επισημάνσεις.]

Διλήμματα και μπαμπούλες

Είχα πολύ καιρό να ακούσω την αποστροφή που άκουσα χτες αλλά διαπίστωσα ότι εξακολουθεί να μου ανεβάζει το αίμα στο κεφάλι με την ίδια ταχύτητα και την ίδια αποτελεσματικότητα: "Αν ο ΣυΡιζΑ αποτύχει, έρχεται η Χρυσή Αυγή".

Τέτοιας μορφής διλήμματα έχουν γίνει πολλές φορές viral (για να μεταχειριστώ κι εγώ μια χαζομάρα τού συρμού) κατά την μεταπολίτευση. Νωρίς-νωρίς, από το 1974 κιόλας, ο Μίκης Θεοδωράκης εμπνεύσθηκε εκείνο το αλήστου μνήμης "Ή Καραμανλής ή τανκς". Αργότερα, όταν αποδείχθηκε ότι το ΠαΣοΚ είχε τόση σχέση με τον σοσιαλισμό όση η Νέα Δημοκρατία με τον κομμουνισμό, έπρεπε να αποφασίσουμε ανάμεσα στο να ξαναψηφίσουμε ΠαΣοΚ και στο να ξανάρθει η δεξιά. Ακόμη κι όταν η περίφραση "σοσιαλιστικό ΠαΣοΚ" κατάντησε ανέκδοτο, στις προεκλογικές συγκεντρώσεις τού Κώστα Σημίτη και του Γιώργου Παπανδρέου συνέχισε να αντηχεί το σύνθημα "ο λαός δεν ξεχνά τι σημαίνει δεξιά".

Σήμερα τα πράγματα έχουν αλλάξει αλλά παραμένουν ίδια. Η δεξιά παρουσιάζει τέτοια ροπή προς την φαιδρότητα ώστε έχει πάψει πλέον να εμφανίζεται ως μπαμπούλας. Από την άλλη, η αριστερά, έχοντας γευτεί τους καρπούς της εξουσίας, δεν έχει κανένα λόγο να φοβάται. Παράλληλα, τα πάσης φύσεως απειλητικά μπουρδολογήματα περί διώξεων, ειδικών δικαστηρίων κλπ κλπ δεν είναι ικανά να φοβίσουν ούτε μικρό παιδί ώστε να φάει το φαγητό του. Όμως, η ανάγκη για τεχνητή συσπείρωση επιβάλλει την ύπαρξη ενός μπαμπούλα. Κι αν τέτοιος μπαμπούλας δεν υπάρχει, πρέπει να επινοηθεί.

Κάπως έτσι, λοιπόν, φτάσαμε στο απλοποιημένο "ή ο ΣυΡιζΑ ή οι φασίστες", βάσει του οποίου εκείνος που δεν θέλει την αριστερά στην εξουσία είναι φασίστας ή, έστω, κρυφοφασίστας. Αξίζει να θυμηθούμε εδώ την φράση-ερώτημα από την ομιλία τού Αλέξη Τσίπρα στο Ηράκλειο, πριν τις δεύτερες εκλογές τού 2015: "Θέλουμε στο υπουργείο υγείας τον Παύλο Πολάκη ή τον Άδωνι Γεωργιάδη;". Με άλλα λόγια, ο ίδιος ο πρωθυπουργός "θυμίζει" στο ακροατήριο ότι αν δεν γίνει υπουργός ένας αριστερός, θα πάει στην θέση του ένας φασίστας.

Οι παρενέργειες από μια τέτοια αποστροφή είναι και πολλές και σαφείς. Αν αντιταχθείς στις όποιες φιλοκαπιταλιστικές επιλογές τής κυβέρνησης, σαμποτάρεις το έργο της ως εθνικός μειοδότης. Αν επιμένεις να μιλάς για ταξική πάλη, σαμποτάρεις την προσπάθεια για εθνική ομοψυχία. Αν φωνάζεις πως δεν είναι δυνατόν μια κυβέρνηση που φροντίζει τα συμφέροντα του κεφαλαίου, να καμώνεται ταυτόχρονα πως νοιάζεται για τα συμφέροντα των εργαζομένων, σαμποτάρεις την αριστερά και προμοτάρεις τους φασίστες που καραδοκούν.

Το πρόβλημα με την αναπαραγωγή τέτοιας μορφής αποστροφών, στην περίπτωση που αυτές δεν χρησιμοποιούνται αποκλειστικά για εκφοβισμό και, κατ' επέκταση, τεχνητή συσπέιρωση, είναι απλό: συνιστούν απλή διάγνωση εκείνου που τις αναπαράγει ή υποκρύπτουν βούλησή του; Για παράδειγμα, όταν λέω πως "αν ο ΣυΡιζΑ αποτύχει, έρχεται η Χρυσή Αυγή", τι εννοώ; "Έτσι θα γίνει και να μου το θυμηθείτε" ή "αν δεν κάνετε όσα περιμένω, βρε κερατάδες, στις άλλες εκλογές θα ψηφίσω Χρυσή Αυγή για να βάλετε μυαλό"; Ειλικρινά, φοβάμαι πολύ την απάντηση σ' αυτό το ερώτημα.

Με μια δεύτερη ανάγνωση όλων αυτών των διλημμάτων, διαπιστώνουμε εύκολα την εγγενή τους αδυναμία, όπως αυτή κρύβεται πίσω από την ίδια την λέξη: είναι δι-λήμματα. Αποκλείουν, δηλαδή, ο,τιδήποτε διαφορετικό, καθώς περιορίζονται ή σε τούτο ή σε εκείνο. Συνεπώς, αφήνουν από χέρι εκτός συζήτησης την πιθανότητα να συμβεί κάτι άλλο. Στο παράδειγμά μας, αν αποδυναμωθεί ο ΣυΡιζΑ, θα ισχυροποιηθεί ο χρυσαυγήτικος φασισμός, αποκλειομένης παντάπασιν της περιπτώσεως να ισχυροποιηθεί κάτι άλλο, π.χ. ο κομμουνισμός.

Για να τελειώνουμε, λοιπόν. Προσωπικά, όχι απλώς δεν με νοιάζει καθόλου αν αποτύχει στο έργο της η αριστερή μας κυβέρνηση αλλά μπορώ να παραδεχτώ ότι εύχομαι να αποτύχει. Ίσως επειδή, ως κομμουνιστής, παραμένω αρκετά αισιόδοξος ώστε να βλέπω ως μόνη εναλλακτική λύση σε μια αποτυχημένη σοσιαλδημοκρατία, τον κομμουνισμό. Με όσους ως τέτοια εναλλακτική βλέπουν τον φασισμό, λυπάμαι αλλά δεν μπορώ ούτε καν να συζητήσω. Είναι ήδη φασίστες.

Καρλ Μαρξ: Η πάλη ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία

Στις 20 και στις 27 Ιουνίου 1865, σε δυο συνεδριάσεις του Γενικού Συμβουλίου τής Διεθνούς Εργατικής Ένωσης, ο Καρλ Μαρξ έκανε μια διάλεξη, προκειμένου να απαντήσει στον Τζον Ουέστον, έναν εργάτη που ισχυριζόταν ότι μια αύξηση των μισθών δεν μπορεί να καλυτερεύσει την κατάσταση των εργατών και ότι η δράση των συνδικάτων πρέπει να χαρακτηριστεί ως επιζήμια. Η εν λόγω διάλεξη δημοσιεύθηκε το 1889 ως μπροσούρα με το τίτλο "Αξία, τιμή και κέρδος". Σήμερα κυκλοφορεί με τον τίτλο "Μισθός, τιμή και κέρδος".

Σ' αυτή την διάλεξη ο Μαρξ, με έναν εξαιρετικά απλό και κατανοητό τρόπο, αναπτύσσει έννοιες όπως μισθός, παραγωγή, νομισματική κυκλοφορία, τιμές, εργατική δύναμη, υπεραξία, αξία της εργατικής δύναμης, κέρδος κλπ. Η κατανοητή γλώσσα του σε καμμιά περίπτωση δεν κάνει έκπτωση στην ανάλυση των αναπτυσσόμενων εννοιών. Έτσι, η μελέτη τού εν λόγω κειμένου γίνεται ιδιαίτερα απαραίτητη στις μέρες μας, καθώς η εργασία δέχεται την επίθεση του κεφαλαίου με τις κάθε λογής "μεταρρυθμίσεις" και "αναδιαρθρώσεις", ενώ οι διάφοροι απολογητές τού κρατούντος συστήματος επιχειρούν να ποτίσουν τα μυαλά των εργαζομένων με στρεβλώσεις της πραγματικότητας, ώστε αυτές οι αναδιαρθρώσεις να περάσουν με το λιγότερο δυνατό κόστος για το σύστημα. 

Το "Μισθός, τιμή και κέρδος" αποδομεί παμπάλαιες θεωρίες που ξανασερβίρονται ως καινούργιες και παρουσιάζει τα πράγματα όπως πραγματικά είναι, έστω κι αν στο μεταξύ έχει περάσει ενάμισυς αιώνας. Συνεπώς, η μελέτη του επιβάλλεται. Κι αυτή η αναγκαιότητα ίσως γίνει σαφέστερη από τις τελευταίες παραγράφους του, τις οποίες αναδημοσιεύει σήμερα το ιστολόγιο, αντιγράφοντας από την έκδοση της "Σύγχρονης Εποχής" (υπογραμμίσεις δικές μου):

(...) Όσο για τον περιορισμό της εργάσιμης μέρας στην Αγγλία, όπως σ' όλες τις άλλες χώρες, δεν έγινε ποτέ διαφορετικά παρά με νομοθετική επέμβαση. Χωρίς την απέξω συνεχή πίεση των εργατών, η επέμβαση αυτή δε θα γινόταν ποτέ. Οπωσδήποτε όμως, ο περιορισμός της εργάσιμης μέρας δε θα κατορθωνόταν με ιδιωτική συμφωνία ανάμεσα στους εργάτες και τους κεφαλαιοκράτες. Ακριβώς η αναγκαιότητα αυτή της γενικής πολιτικής δράσης αποδείχνει ότι στην καθαρά οικονομική δράση του το κεφάλαιο είναι το ισχυρότερο μέρος.

Όσο για τα όρια της αξίας της εργασίας, ο πραγματικός καθορισμός της εξαρτάται πάντα από την προσφορά και τη ζήτηση. Εννοώ τη ζήτηση για εργασία από τη μεριά του κεφαλαίου και την προσφορά εργασίας από τους εργάτες. Στις αποικιακές χώρες ο νόμος της προσφοράς και της ζήτησης ευνοεί τον εργάτη. Έτσι εξηγιέται το σχετικά υψηλό επίπεδο των μισθών στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το κεφάλαιο μπορεί εκεί να κάνει τα αδύνατα δυνατά, δεν μπορεί όμως να εμποδίσει την αγορά της εργασίας να αδειάζει συνεχώς από τη συνεχή μετατροπή μισθωτών εργατών σε ανεξάρτητους αγρότες νοικοκυραίους. Η θέση του μισθωτού εργάτη για ένα πολύ μεγάλο μέρος του αμερικανικού λαού δεν είναι παρά μια δοκιμαστική κατάσταση που είναι βέβαιο ότι θα την εγκαταλείψει αργά ή γρήγορα. Για να θεραπεύσει αυτή την κατάσταση πραγμάτων στις αποικίες, η πατρική βρετανική κυβέρνηση δέχτηκε για ορισμένο χρονικό διάστημα αυτό που ονομάζεται σύγχρονη θεωρία αποικιοποίησης, που συνίσταται στο να επιβάλλεται μια τεχνητά υψηλή τιμή στην αποικιακή γη, για να εμποδίζεται η πολύ γρήγορη μετατροπή του μισθωτού εργάτη σε ανεξάρτητο αγρότη.

Ας έρθουμε όμως τώρα στις παλιές πολιτισμένες χώρες, όπου το κεφάλαιο κυριαρχεί πάνω σ' ολόκληρη τη διαδικασία παραγωγής. Πάρτε, λ.χ., την άνοδο των μισθών των εργατών γης στην Αγγλία από το 1849 ως το 1859. Ποια ήταν η συνέπειά της; Οι ενοικιαστές γης δεν μπορούσαν, όπως θα τους είχε συμβουλεύσει ο φίλος μας Ουέστον, ούτε ν' ανεβάσουν την αξία του σταριού ούτε καν τις τιμές της αγοράς του. Ήταν, απεναντίας, υποχρεωμένοι να βολευτούν με την πτώση των τιμών. Μέσα σ' αυτά όμως τα έντεκα χρόνια εισάγανε κάθε λογής μηχανές, εφάρμοσαν πιο επιστημονικές μεθόδους, μετάτρεψαν ένα μέρος της καλλιεργήσιμης γης σε βοσκές, αύξησαν την έκταση των κομματιών γης που νοικιάζονται και μαζί μ' αυτό την κλίμακα της παραγωγής. Και μ' αυτές και μ' άλλες μεθόδους που ελάττωναν τη ζήτηση για εργασία χάρη στην αύξηση της παραγωγικής της δύναμης, δημιούργησαν πάλι ένα σχετικό πλεόνασμα του αγροτικού πληθυσμού. Αυτή είναι γενικά, στις από παλιά αποικισμένες χώρες, η μέθοδος με την οποία παρουσιάζεται μια γοργότερη ή αργότερη αντίδραση του κεφαλαίου ενάντια σε μια ύψωση των μισθών. Ο Ρικάρντο σωστά παρατήρησε ότι η μηχανή βρίσκεται σε διαρκή συναγωνισμό με την εργασία και συχνά μπορεί να εφαρμόζεται μόνο όταν η τιμή της εργασίας έχει φτάσει ένα ορισμένο ύψος. Μα η εισαγωγή των μηχανών δεν είναι παρά μια από τις πολλές μεθόδους για την αύξηση της παραγωγικής δύναμης της εργασίας. Ακριβώς αυτή η ίδια η ανάπτυξη, που κάνει σχετικά πληθωρική την ανειδίκευτη εργασία, απλοποιεί, από την άλλη μεριά την ειδικευμένη εργασία κι έτσι της ρίχνει την τιμή.

Τον ίδιο νόμο τον συναντούμε και με άλλη μορφή. Με την ανάπτυξη της παραγωγικής δύναμης της εργασίας επιταχύνεται η συσσώρευση του κεφαλαίου, ακόμη και παρά το σχετικά υψηλό επίπεδο των μισθών. Απ’ αυτό θα μπορούσε κανείς να συμπεράνει, όπως πραγματικά είχε συμπεράνει ο Άνταμ Σμιθ που στον καιρό του η σύγχρονη βιομηχανία βρισκόταν ακόμα στην παιδική της ηλικία, ότι η επιταχυνόμενη συσσώρευση του κεφαλαίου κάνει τη ζυγαριά να κλίνει υπέρ του εργάτη, εξασφαλίζοντας μια όλο και μεγαλύτερη ζήτηση της δουλειάς του. Ξεκινώνατας από την ίδια αυτή άποψη, πολλοί σύγχρονοι συγγραφείς απορούσαν γιατί ενώ το αγγλικό κεφάλαιο αυξήθηκε, στην τελευταία εικοσαετία, πολύ πιο γρήγορα απ' ό,τι αυξήθηκε ο αγγλικός πληθυσμός, οι μισθοί δεν αυξήθηκαν σημαντικά. Ταυτόχρονα όμως με την πρόοδο της συσσώρευσης συντελείται μια προοδευτική αλλαγή στη σύνθεση του κεφαλαίου. Το μέρος εκείνο του συνολικού κεφαλαίου που αποτελείται από σταθερό κεφάλαιο, από μηχανές, πρώτες ύλες, μέσα παραγωγής σε κάθε δυνατή μορφή, αυξάνεται πιο γρήγορα σε σύγκριση με το άλλο μέρος του κεφαλαίου που ξοδεύεται σε μισθούς ή στην αγορά εργασίας. Ο νόμος αυτός διατυπώθηκε με τρόπο λιγότερο ή περισσότερο ακριβή από τους Μπάρτον, Ρικάρντο, Σισμόντι, από τους καθηγητές Ρίτσαρντ Τζονς, Ράμσεϋ, Σερμπιλιέζ και άλλους.

Έκδοση: Σικάγο, 1913

Αν η αναλογία των δυο αυτών στοιχείων του κεφαλαίου ήταν αρχικά 1 προς 1, με την πρόοδο της βιομηχανίας θα γίνει 5 προς 1 κλπ. Αν από ένα συνολικό κεφάλαιο 600, ξοδεύονται 300 σε εργαλεία, πρώτες ύλες κλπ και 300 σε μισθούς, φτάνει μονάχα να διπλασιαστεί το συνολικό κεφάλαιο για να δημιουργήσει μια ζήτηση για 600 εργάτες αντί για 300. Αν, όμως, από ένα κεφάλαιο 600, ξοδεύονται 500 σε μηχανές, υλικά κλπ και μόνο 100 σε μισθούς, το ίδιο κεφάλαιο πρέπει να αυξηθεί από 600 σε 3.600 για να δημιουργήσει μια ζήτηση για 600 εργάτες όπως έγινε στην πρώτη περίπτωση. Με την πρόοδο της βιομηχανίας, η ζήτηση για εργασία δε συμβαδίζει λοιπόν με τη συσσώρευση του κεφαλαίου. Θα εξακολουθεί ν' αυξάνεται, αλλά σε μια αναλογία που διαρκώς θα ελαττώνεται σε σύγκριση με την αύξηση του κεφαλαίου.

Αυτές οι λίγες παρατηρήσεις αρκούν να δείξουν ότι ολόκληρη η ανάπτυξη της σύγχρονης βιομηχανίας θα πρέπει να κάνει τη ζυγαριά να κλίνει προοδευτικά υπέρ του κεφαλαιοκράτη κι ενάντια στον εργάτη και ότι επομένως η γενική τάση της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής δεν είναι να ανεβάζει αλλά να ρίχνει το μέσο επίπεδο των μισθών ή να πιέζει την αξία της εργασίας περισσότερο ή λιγότερο στο κατώτατο όριό της. Επειδή,όμως είναι τέτοια η τάση των πραγμάτων στο σημερινό σύστημα, μήπως αυτό πάει να πει ότι η εργατική τάξη θα έπρεπε να παραιτηθεί από την αντίστασή της ενάντια στους ληστρικούς σφετερισμούς του κεφαλαίου και να εγκαταλείψει τις προσπάθειές της να επωφεληθεί με τον καλύτερο τρόπο από τις ευνοϊκές περιστάσεις για την πρόσκαιρη καλυτέρεψη της θέσης της; Αν το έκανε αυτό, θα ξέπεφτε στην κατάσταση μιας άμορφης μάζας από αφανισμένους φτωχούς διαβόλους που τίποτα δεν μπορεί να τους σώσει. Πιστεύω να έχω αποδείξει ότι οι αγώνες της εργατικής τάξης για το επίπεδο του μισθού της αποτελούν φαινόμενα αχώριστα από τον όλο μισθωτό σύστημα, ότι στις 99 περιπτώσεις από τις 100 οι προσπάθειές της για το ανέβασμα των μισθών δεν είναι παρά προσπάθειες για τη συγκράτηση της δοσμένης αξίας της εργασίας και ότι η ανάγκη του παζαρέματος της τιμής της με τον καπιταλιστή ενυπάρχει στο γεγονός ότι οι εργάτες είναι υποχρεωμένοι να πουλούν οι ίδιοι τον εαυτό τους σαν εμπόρευμα. Αν υποχωρούσαν άνανδρα στην καθημερινή σύγκρουσή τους με το κεφάλαιο, θ' αποδείχνονταν ανίκανοι να επιχειρήσουν ένα οποιοδήποτε πλατύτατο κίνημα.

Ταυτόχρονα, και ολότελα ανεξάρτητα από τη γενική υποδούλωση της εργασίας που συνδέεται με το μισθωτό σύστημα, η εργατική τάξη δεν θα πρέπει να υπερβάλλει την τελική αποτελεσματικότητα των καθημερινών αυτών αγώνων. Δε θα πρέπει να ξεχνά ότι παλεύει ενάντια στα αποτελέσματα κι όχι ενάντια στις αιτίες αυτών των αποτελεσμάτων, ότι καθυστερεί, βέβαια, την προς τα κάτω κίνηση, δεν αλλάζει όμως την κατεύθυνσή της, ότι χρησιμοποιεί καταπραϋντικά φάρμακα, που όμως δεν γιατρεύουν την αρρώστια. Δε θα πρέπει λοιπόν να κατατρίβεται αποκλειστικά σ'  αυτόν τον αναπόφευκτο μικροπόλεμο, που ξεπηδά διαρκώς από τούς ατέλειωτους σφετερισμούς του κεφαλαίου ή τις διακυμάνσεις στην αγορά. Θα πρέπει η εργατική τάξη να καταλάβει ότι, μαζί με όλες τις αθλιότητες που της επιβάλλει, το σημερινό σύστημα εγκυμονεί ταυτόχρονα και τους υλικούς όρους και τις κοινωνικές μορφές που είναι απαραίτητες για έναν οικονομικό μετασχηματισμό της κοινωνίας. Αντί για το συντηρητικό σύνθημα: "Ένα δίκαιο μεροκάματο για μια δίκαιη εργάσιμη μέρα", θα πρέπει να γράψει στη σημαία της το επαναστατικό σύνθημα: "Κατάργηση του συστήματος της μισθωτής εργασίας".

Ύστερα απ' αυτή τη μεγάλη και, όπως φοβούμαι, κουραστική έκθεση που υποχρεώθηκα να κάνω για να ανταποκριθώ κάπως στο θέμα που συζητιέται, θα ήθελα να κλείσω με την πρόταση να παρθούν οι ακόλουθες αποφάσεις:

Πρώτο. Μια γενική άνοδος του επιπέδου των μισθών θα είχε σαν αποτέλεσμα την πτώση του γενικού ποσοστού κέρδους, χωρίς όμως, για να μιλήσουμε γενικά, να επηρεάσει τις τιμές των εμπορευμάτων.

Δεύτερο. Η γενική τάση της καπιταλιστικής παραγωγής δεν είναι ν' ανεβάζει αλλά να κατεβάζει το μέσο επίπεδο των μισθών.

Τρίτο. Οι εργατικές ενώσεις προσφέρουν καλή υπηρεσία σαν κέντρα αντίστασης ενάντια στους σφετερισμούς του κεφαλαίου. Αποτυχαίνουν μερικά στο σκοπό τους, όταν δεν κάνουν σωστή χρήση της δύναμής τους. Αποτυχαίνουν ολοκληρωτικά στο σκοπό τους όταν περιορίζονται σ' ενα μικροπόλεμο ενάντια στα αποτελέσματα του σημερινού συστήματος, αντί να προσπαθούν ταυτόχρονα να το αλλάξουν, αντί να χρησιμοποιούν τις οργανωμένες δυνάμεις τους σαν ένα μοχλό για την τελική απελευθέρωση της εργατικής τάξης, δηλαδή, για την οριστική κατάργηση του συστήματος της μισθωτής εργασίας.

Σαββατιάτικα (204) - των 17χρονων

*** Τί τον νοιάζει έναν 17χρονο μια αποστασία που έγινε το 1965; *** Μικροδράκουλας: "Τί τον νοιάζει έναν 17χρονο μια δολοφονία που έγινε το 1963;" *** Πώς την ξέρεις την νέα γενιά, ρε συ Κούλη! *** Έτσι πρέπει να μιλάει στους νέους ο σωστός πολιτικός. *** Να τους υποδεικνύει τα σημαντικά για τα οποία πρέπει να νοιάζονται αλλά και τα ασήμαντα που πρέπει να γράφουν στα παπάρια τους. *** Να μάθουν τα παιδιά για τον Μητσοτάκη και ποιος χέστηκε για τον Λαμπράκη. *** Τόσοι και τόσοι πάνε από τροχαίο κι εμείς ασχολούμαστε με κάποιον που τον χτύπησε τρίκυκλο. *** Κούλη, ξέρεις αν η τροχαία πήρε το δίπλωμα του Γκοτζαμάνη ή τον άφησαν να ξαναπιάσει τιμόνι; *** Όταν λέω πως αυτό το κωλόπαιδο είναι βαλτό να βοηθήσει τον Αλέξη να ξαναβγεί, με λέτε μουρλό. *** Μήπως να το ξανασκεφτείτε; *** Τί τον νοιάζει έναν 17χρονο μια απεργία που έγινε στο Σικάγο το 1886; *** Μικροδράκουλας: "Μόλις γίνουμε κυβέρνηση ο αντικαπνιστικός νόμος θα εφαρμοστεί, χωρίς εξαιρέσεις, παντού και πάντα." *** Τώρα πειστήκατε ή ακόμα; *** Βρε μαλακιστήρι, τόσα χρόνια δεν μου έχουν κόψει το τσιγάρο η μάνα μου, η γυναίκα μου κι η πεθερά μου και θα μου το κόψεις εσύ; *** Αν νοιάζεσαι για την υγεία μας και έχεις κώλο, βάλτα με το Roundup της Μονσάντο κι άσε το καρελάκι το σκέτο. *** Ο Λαμπράκης από τροχαίο, ο Φύσσας σε καυγά για το ποδόσφαιρο, ο Πέτρουλας από ανακοπή, ο κύπριος φοιτητής από ζαρντινιέρα... *** Για να μη θυμηθώ τον συνωστισμό στην Σμύρνη και την τροφική δηλητηρίαση του Σωκράτη. *** Γράψε μια σωστή Ιστορία της Ελλάδας, ρε συ Καλύβα,

Μπορείς, λεβεντάκο μου! Όλοι μπορούμε!

επί τέλους! *** Θα βοηθήσει κι ο Μαραντζίδης. *** Τί τον νοιάζει έναν 17χρονο μια επανάσταση που έγινε το 1821; *** Μικροδράκουλας: "Έχω δεσμευθεί για δυο συντελεστές ΦΠΑ: 22% και 11% που θα αφορά το τουριστικό προϊόν." *** Παναπεί, παλληκάρι μου; *** Εμείς θα πληρώνουμε ως και στο ψωμί 22% και ο τουρίστας θα νοικιάζει κότερο με 11%; *** Στο Χάρβαρντ τα έμαθες αυτά τα φοβερά κόλπα ή απλώς τα κατέβασε η κούτρα σου; *** Κι αυτό το "έχω δεσμευθεί"... σε ποιον; *** Στην Ένωση Ξενοδόχων ή στην Ένωση Εφοπλιστών; *** Ακόμη το σκέφτεστε αυτό που σας είπα πριν; *** Ρε σεις, επίτηδες το κάνει, δεν μπορεί να είναι τόσο βλαμμένο! *** Τί τον νοιάζει έναν 17χρονο μια ναυμαχία που έγινε στην Σαλαμίνα πριν 2500 χρόνια; *** Μικροδράκουλας - συμβουλή προς νέους: "Να σκέφτεστε έξω από το κουτί". *** Τι έγινε, Κούλη μου; *** Δυσκολεύεσαι να πεις στα ελληνικά την αμερικανιά "out of the box"; *** Είναι δύσκολη λέξη το "αντισυμβατικά"; *** Προβληματάκια γλώσσας βλέπω. *** Εμ, βέβαια, αφού την κοπάναγες από το μάθημα για να δεις τον Γκάλη, πώς να μάθεις ελληνικά; *** Άψογα αγγλικά... σκατά ελληνικά... *** Πρόσεχε γιατί ΓΑΠίζεις επικίνδυνα. *** Αυτό που ο Ζιντάν έφυγε από την Ρεάλ, γιατί σας φάνηκε παράξενο; *** Έτσι πρέπει να κάνει ο σωστός επαγγελματίας: να αποχωρεί όταν είναι στην κορυφή. *** Πώς έκανε ο Χιμένεθ με τα χανούμια; *** Πώς έκανε ο Ουζουνίδης με τον βάζελο; *** Τί τον νοιάζει έναν 17χρονο τι γλώσσα μιλούσε ο Μεγαλέξαντρος; *** Ούτε που έκλεισε ο Δώνης στον βάζελο, είναι παράξενο. *** Λύση ανάγκης ήταν, γιατί δεν δέχτηκε την θέση ο Ζιντάν. *** Αλλά, βρε Γιώργο μου, πολύ αισιόδοξο σε βλέπω. *** Σε μαγαζί του Γιαλαφούζου συμβόλαιο για 1+1 χρόνο, τι νόημα έχει; *** Κάνε 1+1 μήνα, να σου πω μπράβο. *** Προβλέπει και αποζημίωση το συμβόλαιο αν σε διώξουν; *** Φύλαξέ το, μη το χάσεις! *** Ωραίο το συμπούρμπουλο στην Ιταλία, έτσι; *** Γιούνκερ: "Οι ιταλοί πρέπει να δουλεύουν περισσότερο και να είναι λιγώτερο διεφθαρμένοι." *** Τ' ακούτε, φρατέλλοι; *** Όχι όλο καντσόνι, εσπρέσσι, τζελάτι και τούττο βαφανκούλο. *** Δουλειά, βρε,

Τρία στα τρία, Άδωνι; Πες μου 43 νούμερα να πάιξω Λόττο!

δουλειά! *** Τί τον νοιάζει έναν 17χρονο ένα ολοκαύτωμα που έγινε πριν 80 χρόνια; *** Αυτό που το τεμπελίκι και η διαφθορά ενδημούν μόνο στην Μεσόγειο, πολύ με προβληματίζει. *** Μιλάμε για τις περιοχές που κάποτε ανήκαν στην ρωμαϊκή αυτοκρατορία. *** Δεν περίμενα ποτέ πως θα είχαν κάνει τόση ζημιά οι αρχαίοι Ρωμαίοι. *** Αντίθετα, οι βόρειοι... κύριοι. *** Το κεφάλι κάτω και δουλειά, όλοι. *** Και σεβασμό στην εξουσία, ε; *** Είδατε ποτέ βόρειο να αντισταθεί σε ναζί; *** Και καμμιά σχέση με διαφθορά, έτσι; *** Ζήμενς, Φολκσβάγκεν, Ντώυτσε Μπανκ, Μπάγερ, Μπεμβέ και τέτοια, μη τα ακούτε. *** Προβοκάτσια είναι. *** Τί τον νοιάζει έναν 17χρονο πώς φτιάχτηκε το σύμπαν πριν κάτι εκατομμύρια χρόνια; *** Κι αυτοί οι ισπανοί... τι ζώα! *** Βρε μαλάκα Ραχόυ, παραιτήθηκες για σκάρτα διακό πενή; *** Για διακό πενή μόνο; *** Ξεράθηκε από τα γέλια ο Τσουκάτος. *** Σόρρυ, Μαριάνο, αυτά τα ψιλά εδώ τα έχουμε κολώνια για τ' αρχίδια μας. *** Γιατί δεν έμεινες στην θέση σου, να τους πας ως το τέλος; *** Τίποτε δεν σου έμαθε ο γκαβός; *** Εκτός αν έφυγες για να πάρεις την θέση του Ζιντάν στην Ρεάλ, οπότε πάσο. *** Die Welt: "Κανένα κόμμα δεν είχε εμποτιστεί με τόσο μεγάλη διαφθορά όσο το ισπανικό Λαϊκό Κόμμα του Ραχόυ.'' *** Θόδωρε, ο νονός, ο νονός! *** Ένα νερό στον Τσουκάτο μωρέ, τον χάνουμε! *** Τί τον νοιάζει έναν 17χρονο τι έκανε ο Κεμάλ πριν έναν αιώνα; *** Η Ισπανία ακυβέρνητη, η Ιταλία ψάχνεται, η Γαλλία βράζει... *** Ότι θα ήμασταν η σταθερώτερη χώρα στην νότια Ευρώπη, ούτε στον ύπνο μου! *** Πορτοσάλτες: "Οι σάπιες Κρατικές Υπηρεσίες θέλουν ριζική ανασύνταξη από το μηδέν, εδώ πρέπει να τολμήσει ο Κ. Μητσοτάκης." *** Άρη μου, απρόσεκτο σε βλέπω! *** Έγραψες "πρέπει να τολμήσει" αντί "πρέπει να τις κλείσει". *** Πρόσεχε λίγο παραπάνω, μη δημιουργείς προβλήματα στον Κούλη. *** Την μάθατε την μεγάλη επιτυχία τού Χατζηνίκου; *** Εκλέχτηκε στο Δ.Σ. της Ευρωπαϊκής Ένωσης Εκδοτών Εφημερίδων και δεν το πήρατε

Εκεί θέλω, είπαμε!

χαμπάρι; *** Τι να σας πω τώρα; *** Ευτυχώς, το έμαθε έγκαιρα ο Άδωνις και έσπευσε να γλείψει. *** Κωλόχαρτος: "Θερμά συγχαρητήρια φίλε..." - Χατζηνίκος: "Ευχαριστώ θερμά Αντιπρόεδρε!" *** Τέτοια ευγένεια πια κι οι δυο; *** Ρε μπας κι έχουν κάνει στις Καλόγριες; *** Τί τον νοιάζει έναν 17χρονο τι έλεγαν ο Πλάτωνας κι ο Αριστοτέλης πριν 2400 χρόνια; *** Έκαναν μήνυση στον Κοτζιά για προδοσία οι μακεδονικές οργανώσεις; *** Επί τέλους! *** Εμ, Νίκο μου, οι μακεδόνες είναι πατριώτες και αγρυπνούν. *** Μη κοιτάς που για όλα τους τα ψώνια πάνε στην Μπίτολα και στο Σαντάνσκι. *** Το πορτοφόλι πορτοφόλι και η πατρίδα πατρίδα! *** Τελικά, βαφτίστηκε αυτή η κωλοχώρα, να τελειώνουμε ή ακόμα; *** Άντε, ρε παιδιά, γιατί δεν μπορώ συλλαλητήρια καλοκαιριάτικα. *** Κι έρχεται και μουντιάλ. *** Άλλοι θα φωνάζουν Μακεδονία κι άλλοι Βραζιλία και θα μπερδευτούμε χειρότερα. *** Καρατζαφύρερ: "Βόρεια Μακεδονία, όπως Βόρεια Ιρλανδία; Ε ρε αίμα που έχει να χυθεί." *** Όπως χύθηκε για την Βόρεια Ήπειρο, Γιώργο μου; *** Σερβιέττες να πάρεις. *** Άει στο διάολο σουρουκλεμέ, μη σου πω τίποτε για την Βόρεια Καρολίνα. *** Και για τον Βόρειο Πόλο. *** Τί τον νοιάζει έναν 17χρονο μια χούντα που έγινε το 1967; *** Αυτό που η εφορία έβαλε λουκέτο στο "Βαρούλκο", πώς το σχολιάζετε; *** Εγώ, πάντως, τον κυρ-Λευτέρη τον Λαζάρου δεν τον έχω για απατεώνα. *** Κύριος, με το μουστακάκι του... πώς, πώς! *** Βέβαια, πάντα αναρωτιόμουν με πρώτες ύλες από τα Λιντλ, τι σκατά μαγειρεύει αλλά δεν είναι αυτό το θέμα. *** Χατζηνίκο, πες του κυρ-Λευτέρη ότι κανένα μαγαζί δεν σφραγίζεται για ένα τιμολόγιο. *** Για ένα πάκο τιμολόγια μπορεί, για ένα σκέτο τιμολόγιο ποτέ. *** Ε, 33 χρόνια μάγειρας κι εγώ, κάτι ξέρω από καλή φοροδιαφυγή. *** Ώρες είναι να σφραγίσουν και το "Ψωμί κι Αλάτι" του Λουκάκου ή το "Museum" του Σκαρμούτσου, να μην έχουμε πού να πάμε για

Ευτυχισμένα χρόνια

φαΐ. *** Τί τον νοιάζει έναν 17χρονο ποιους σκότωσε η 17 Νοέμβρη ή τι έγινε στις 17 Νοέμβρη; *** Βορίδης: "Η συντριπτική πλειοψηφία της κυβέρνησης είναι μετανοημένοι σταλινικοί, οι οποίοι μετακινήθηκαν στη ριζοσπαστική αριστερά." *** Ήσαν σταλινικοί ο Σκουρλέτης και ο Σταθάκης, ρε συ Μάκη; *** Ή η Θεανώ κι ο Τόσκας; *** Έβγαλες μπιμπίκια στο μυαλό, π' ανάθεμά σε; *** Δεν κατάλαβα, ρε Θανάση, εγώ γιατί δεν είμαι αθλητικός τύπος; *** Δεν είναι άθλημα το σκάκι; *** Το κορυφαίο! *** Κάθεσαι... με το καφεδάκι σου από τη μια... με το τσιγαράκι σου από την άλλη... *** Άσε που σε κοιτάνε και σκέφτονται "πολύ μυαλό ο πούστης"... *** Εμ, πώς νομίζεις ότι διατηρώ αυτό το κορμί σε άριστη κατάσταση; *** Τί τον νοιάζει έναν 17χρονο αν την πουν Μακεδονία σκέτη ή Μακεδονία με σάλτσα; *** Όταν καταλάβετε ότι οι 17χρονοι πρέπει να νοιάζονται μόνο για το πώς θα δουλεύουν αδιαμαρτύρητα σε συνθήκες μεσαίωνα με ψίχουλα ως αμοιβή, ελάτε να ξαναμιλήσουμε γι' αυτούς τους οποίους ψηφίζετε προκειμένου να σώσουν τον τόπο. *** Έναν τέτοιον πιτσιρικά, που φιλοδοξεί κι αυτός να σώσει τον τόπο του, βλέπετε στην πρώτη φωτογραφία. *** Ξέρω, είναι δύσκολο να τον αναγνωρίσετε χωρίς την αλογοουρά του αλλά σας διαβεβαιώ ότι είναι ο Πάμπλο Ιγκλέσιας Τουρριόν, ο αρχηγός των ισπανών Ποδέμος. *** Τον βλέπετε και στην τελευταία φωτογραφία, δίπλα στον Αλέξη Τσίπρα. *** Το ενσταντανέ είναι από το ιδρυτικό συνέδριο των Ποδέμος, που έγινε στην Μαδρίτη στις 15/11/2014. *** Καθώς σκάλιζα την δισκοθήκη μου, προσπαθώντας να διαλέξω κάτι καλό για να σας περιποιηθώ, έπεσα πάνω σε ένα άλμπουμ που κυκλοφόρησε το 1983. *** Σήμερα, 35 χρόνια αργότερα, αναρωτιέμαι πόσοι έχουν στα ράφια τους άλμπουμ εκείνου του πολιτειακού new wave γκρουπ, που λεγόταν The Motels. *** Και όμως, το 10ο και τελευταίο κομμάτι τού "Little Robbers", το οποίο ήδη ακούγεται από τα ηχεία, δεν υπάρχει άνθρωπος της γενιάς μου που να μη το έχει χορέψει. *** Φίλοι μου, ακούστε σήμερα μια διαφορετική μουσική από τα -όχι και τόσο μακρινά- έιτυς κι όταν χαϊδέψει τ' αφτιά σας το αλησμόνητο "Footsteps", αφεθείτε να λικνιστείτε (αν δεν το έχετε κάνει ήδη). *** Δεν είναι ντροπή! *** Και, προς θεού, μη τολμήσετε να ρωτήσετε... *** ... τι τον νοιάζει έναν 17χρονο ποια τραγούδια ακούγονταν πριν 30-40 χρόνια! *** Καλό σαββατοκύριακο να έχετε! ***