"Το μοιραίο δείπνο"

Σήμερα θα κάνουμε την γνωριμία μας με έναν από τους σημαντικώτερους λογοτέχνες των Βαλκανίων, τον αλβανό Ισμαήλ Κανταρέ. Ο Κανταρέ γεννήθηκε στο Αργυρόκαστρο το 1936 και τα τελευταία χρόνια έχει προταθεί κατ' επανάληψη για τον βραβείο Νόμπελ. Μπορεί να μη πάρει το Νόμπελ τελικά, αλλά στο μεταξύ έχει κερδίσει το βραβείο Booker (2005) για το συνολικό του έργο, το βραβείο Balcanica (2009) για το μυθιστόρημα "Η αποκλεισμένη: ρέκβιεμ για την Λίντα Μπ." και το βραβείο τού "Πρίγκηπα των γραμμάτων τής Αστούριας" (γνωστό ως "Νόμπελ των ισπανόφωνων").

Εμείς θα γνωρίσουμε τον Κανταρέ μέσα από το μυθιστόρημά του "Το μοιραίο δείπνο", το οποίο έχει χαρακτηριστεί ως "βαλκανικό παραμύθι", αν και προσωπικά θα το χαρακτήριζα ως "αλβανικό παραμύθι". Ως φόντο τής ιστορίας του, ο Κανταρέ επιλέγει την γενέτειρά του (το Αργυρόκαστρο) και ως άξονες, γύρω από τους οποίους περιστρέφεται όλη αυτή η ιστορία, χρησιμοποιεί δυο εμπνευσμένα ευρήματα: την (συν)ύπαρξη στην πόλη δυο επιφανών γιατρών με το ίδιο επώνυμο (Γκουραμέτο ο μεγάλος και Γκουραμέτο ο μικρός) και την παράθεση ενός δείπνου εκ μέρους του μεγάλου Γκουραμέτο προς έναν ανώτερο χιτλερικό αξιωματικό ο οποίος... ας μη το αποκαλύψω και χαλάσω την συγγραφική έκπληξη. Από αυτό το δείπνο ξεκινάει η ιστορία, η οποία εκτυλίσσεται ως μια μεγαλοπρεπής φάρσα:

Την επόμενη μέρα τού δείπνου, ο χιτλερικός αξιωματικός απελευθερώνει μια ομάδα φυλακισμένων αλβανών, μεταξύ των οποίων -τι παράξενο!- και έναν εβραίο φαρμακοποιό, τον Γιάκοελ. Το νέο ηχεί περίεργα στα αφτιά των ντόπιων και η τοπική κοινωνία συγκλονίζεται. Ένα πέπλο μυστηρίου απλώνεται πάνω απ' την πόλη: τι διαμείφθηκε σ' αυτό το μυστηριώδες δείπνο; μήπως πρόκειται απλώς για δωσιλογισμό εκ μέρους τού γιατρού; μήπως ο γιατρός ενήργησε από πατριωτισμό; πρόκειται για μια σκοτεινή κίνηση συμφέροντος ή για μια απλή ανθρωπιστική χειρονομία;

Τα ερωτήματα αυτά θα μείνουν για χρόνια αναπάντητα, ώσπου επανεμφανίζονται κατά την διάρκεια τής κομμουνιστικής διακυβέρνησης, οπότε -με μπόλικο παραλογισμό- η απελευθέρωση των αιχμαλώτων (ειδικά του εβραίου φαρμακοποιού Γιάκοελ) οδηγεί τις υπηρεσίες ασφαλείας στο συμπέρασμα ότι το Αργυρόκαστρο είναι το κέντρο μιας παγκόσμιας ιατρικής συνωμοσίας κατά της ζωής τού ίδιου τού Στάλιν, ο οποίος βρίσκεται στα τελευταία του.

Συνοπτικά, "Το μοιραίο δείπνο" χαρακτηρίζεται από μια εξαιρετική γραφή και ένα υποδόριο χιούμορ, ενώ ο συγγραφέας χρησιμοποιεί πανέξυπνα την πέννα του για να ασκήσει πολιτική κριτική μέσα από μια σάτιρα που σπάει κόκκαλα. Ο βαθειά κομμουνιστής Κανταρέ δεν διστάζει να διακωμωδήσει τις ίδιες του τις αξίες, όχι για να τις αποδομήσει αλλά για να εξηγήσει τις αιτίες που οδήγησαν στην απαξίωσή τους.

Το βιβλίο κυκλοφορεί σε μια ευανάγνωστη έκδοση 218 σελίδων από το "Μεταίχμιο". Δεν πάει πολύς καιρός που γκρίνιαξα για την τιμή ενός άλλου βιβλίου αυτού του εκδοτικού οίκου αλλά τώρα πρέπει να παραδεχτώ ότι τα 13 ευρώ που πλήρωσα για "Το μοιραίο δείπνο" αποτελούν ιδιαίτερα λογικό αντίτιμο τόσο για το επίπεδο του βιβλίου όσο και για την ποιότητα της έκδοσης. Τολμήστε! Θα ανακαλύψετε μια αλβανική λογοτεχνία που θα σας εκπλήξει ευχάριστα.


ΥΓ: Μπορεί να βάζω άριστα στην τιμή αυτής της έκδοσης αλλά... Διάβολε, πόσο θα κόστιζαν δτο-τρεις περισσότερες πληροφορίες για τον συγγραφέα στα "αφτιά" του εξώφυλλου; Για να μην αναφερθώ στην φτηνιάρικη σύνθεση μαχαιροπηρουνοκούταλων που "κοσμεί" το εξώφυλλο και αδικεί το περιεχόμενο.

"Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος"

Χτες, άθελά μου παραβίασα την αρχή που 'χει τούτο το ιστολόγιο να μη κάνει τις συνηθισμένες του δημοσιεύσεις όποτε είναι μέρα απεργίας. Με μεταμέλεια γι' αυτό το λάθος, στέκομαι σήμερα ευλαβικά μπρος στον Τάσο Λειβαδίτη και παίρνω απ' το χέρι του το αντίδωρο της ημέρας. "Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος" με συμβουλεύει και διόλου δεν με ενοχλεί το αυστηρό του ύφος...


Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος
δεν θα πάψεις ούτε στιγμή ν' αγωνίζεσαι για την ειρήνη και για το δίκιο.
Θα βγεις στους δρόμους, θα φωνάξεις, τα χείλια σου θα ματώσουν απ' τις φωνές
το πρόσωπό σου θα ματώσει από τις σφαίρες μα ούτε βήμα πίσω.
Κάθε κραυγή σου μια πετριά στα τζάμια των πολεμοκάπηλων
κάθε χειρονομία σου σα να γκρεμίζεις την αδικία.
Και πρόσεξε: μη ξεχαστείς ούτε στιγμή.
Έτσι λίγο να θυμηθείς τα παιδικά σου χρόνια
αφήνεις χιλιάδες παιδιά να κομματιάζονται την ώρα που παίζουν ανύποπτα στις πολιτείες
μια στιγμή αν κοιτάξεις το ηλιοβασίλεμα
αύριο οι άνθρωποι θα χάνονται στην νύχτα του πολέμου
έτσι και σταματήσεις μια στιγμή να ονειρευτείς
εκατομμύρια ανθρώπινα όνειρα θα γίνουν στάχτη κάτω απ΄τις οβίδες.
Δεν έχεις καιρό
δεν έχεις καιρό για τον εαυτό σου
αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος.

Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος
μπορεί να χρειαστεί ν' αφήσεις τη μάνα σου, την αγαπημένη ή το παιδί σου.
Δε θα διστάσεις.
Θ' απαρνηθείς την λάμπα σου και το ψωμί σου
θ' απαρνηθείς τη βραδινή ξεκούραση στο σπιτικό κατώφλι
για τον τραχύ δρόμο που πάει στο αύριο.
Μπροστά σε τίποτα δε θα δειλιάσεις και ούτε θα φοβηθείς.
Το ξέρω, είναι όμορφο ν' ακούς μια φυσαρμόνικα το βράδυ, να κοιτάς εν' άστρο, να ονειρεύεσαι
είναι όμορφο σκυμμένος πάνω απ΄ το κόκκινο στόμα της αγάπης σου
να την ακούς να λεει τα όνειρα της για το μέλλον.
Μα εσύ πρέπει να τ' αποχαιρετήσεις όλ' αυτά και να ξεκινήσεις
γιατί εσύ είσαι υπεύθυνος για όλες τις φυσαρμόνικες του κόσμου, για όλα τ' άστρα, για όλες τις λάμπες και για όλα τα όνειρα
αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος.

Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος
μπορεί να χρειαστεί να σε κλείσουν φυλακή για είκοσι ή και περισσότερα χρόνια
μα εσύ και μες στη φυλακή θα θυμάσαι πάντοτε την άνοιξη, τη μάνα σου και τον κόσμο.
Εσύ και μες απ' το τετραγωνικό μέτρο του κελιού σου
θα συνεχίζεις το δρόμο σου πάνω στη γη.
Κι όταν μες στην απέραντη σιωπή, τη νύχτα
θα χτυπάς τον τοίχο του κελιού σου με το δάχτυλο
απ' τ' άλλο μέρος του τοίχου θα σου απαντάει η Ισπανία.
Εσύ, κι ας βλέπεις να περνάν τα χρόνια σου και ν' ασπρίζουν τα μαλλιά σου
δε θα γερνάς.
Εσύ και μες στη φυλακή κάθε πρωί θα ξημερώνεσαι πιο νέος
αφού όλο και νέοι αγώνες θ' αρχίζουνε στον κόσμο
αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος.

Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος
θα πρέπει να μπορείς να πεθάνεις ένα οποιοδήποτε πρωινό.
Αποβραδίς στην απομόνωση θα γράψεις ένα μεγάλο τρυφερό γράμμα στη μάνα σου
θα γράψεις στον τοίχο την ημερομηνία, τ' αρχικά του ονόματός σου και μια λέξη: Ειρήνη
σα νάγραφες όλη την ιστορία της ζωής σου.
Να μπορείς να πεθάνεις ένα οποιοδήποτε πρωινό
να μπορείς να σταθείς μπροστά στα έξη ντουφέκια
σα να στεκόσουνα μπροστά σ' ολάκερο το μέλλον.
Να μπορείς, απάνω απ' την ομοβροντία που σε σκοτώνει
εσύ ν' ακούς τα εκατομμύρια των απλών ανθρώπων που τραγουδώντας πολεμάνε για την ειρήνη.
Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος.

(Από την συλλογή "Ο άνθρωπος με το ταμπούρλο", εκδόσεις Κέδρος, 1956)


ΥΓ: Ανοίξτε τα ηχεία τού υπολογιστή σας και ακούστε, μέσω YouTube, τον Κώστα Καζάκο να απαγγέλει το παραπάνω ποίημα.

Ανατομία του νεοφιλελευθερισμού - 78. Ο πρώιμος ελληνικός νεοφιλελευθερισμός

Η κατάρρευση της Ισλανδίας, σε συνδυασμό με τους επικίνδυνους κλυδωνισμούς που συντάρασσαν την οικονομία των ΗΠΑ, έδωσε το έναυσμα στα "παιδιά του Σικάγου" να επιτεθούν στην Ευρώπη. Η κεντρική ιδέα αυτής της "απόβασης" είναι δίδυμη. Από την μια, η γρήγορη εξάπλωση της καπιταλιστικής κρίσης θα δημιουργούσε την εντύπωση ότι οι Η.Π.Α. έπεσαν θύμα προβλημάτων που προέρχονταν από το εξωτρικό. Από την άλλη, η εμπλοκή τής Ευρώπης θα υποχρέωνε τις ισχυρές ευρωπαϊκές οικονομίες (κυρίως την Γερμανία) να συμπαρασταθούν στις Η.Π.Α. στο πρόβλημα που δημιουργούσε στην υπερδύναμη το φτηνό κινεζικό νόμισμα (*).

Στο σημείο αυτό πρέπει να σταθούμε για λίγο προκειμένου να ξεκαθαρίσουμε κάτι βασικό: μπορεί ο νεοφιλελευθερισμός να χύμηξε στην Ευρώπη κατά την τελευταία τριετία αλλά ο σπόρος που είχε φυτευτεί την εποχή τής Θάτσερ είχε βρει γόνιμο έδαφος κι είχε βγάλει ρίζες από τότε. Θιασώτες των φρηντμανικών θεωριών υπήρχαν σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες από την δεκαετία τού 1980 και προσπαθούσαν -έστω και αποσπασματικά- να τις διαδώσουν και να τις παγιώσουν. Και για να μη μιλάμε αόριστα, ας δούμε μερικά δείγματα νεοφιλελευθερισμού στον τόπο μας από εκείνη την εποχή.

Το 1985, το ΠΑΣΟΚ τού παντοδύναμου Ανδρέα Παπανδρέου κέρδισε τις εκλογές με το σύνθημα "Για ακόμα καλύτερες μέρες". Όμως, αμέσως μετά τις εκλογές, ο Παπανδρέου εγκατέλειψε τις ψευδοσοσιαλιστικές προγραμματικές του θέσεις και προσχώρησε στην νεοφιλελεύθερη συναίνεση, υιοθετώντας μια στρατηγική η οποία στήριζε την ανάπτυξη στις ανεξέλεγκτες δυνάμεις τής ελεύθερης αγοράς. Με μια πρωτοφανή Πράξη Νομοθετικού Περιεχομένου επέβαλε πάγωμα μισθών και συντάξεων σε δημόσιο και ιδιωτικό τομέα, μείωση κοινωνικών παροχών, αναστολή των συλλογικών συμβάσεων εργασίας, άρση ορισμένων περιορισμών στις απολύσεις, ενίσχυση των επενδυτικών κεφαλαίων, διευκόλυνση των ξένων επενδύσεων κλπ.

Η νεοφιλελεύθερη συναίνεση του Ανδρέα Παπανδρέου φαίνεται σαφέστατα τόσο στο "μανιφέστο" που έδωσε στην δημοσιότητα ο πρωθυπουργός το καλοκαίρι τού 1988 (το οποίο πέρασε "ντούκου" από τα ΜΜΕ τής εποχής, τα οποία ασχολούνταν με την Μιμή και τον Κοσκωτά), όσο και στο συνολικό νομοθετικό έργο τής κυβέρνησης, το οποίο προωθούσε τις ιδιωτικοποιήσεις, την απελευθέρωση της αγοράς εργασίας, την απελευθέρωση της χρηματαγοράς, την μείωση των ελέγχων στην ιδιωτικές επιχειρήσεις κλπ. Είναι η εποχή που το χρηματιστήριο της Αθήνας γνωρίζει ημέρες δόξας και στην καθημερινό λεξιλόγιο των ελλήνων εμφανίζονται για πρώτη φορά κάποιοι περίεργοι ξενόγλωσσοι όροι, όπως limit up, limit down, blue chip κλπ.

Όσο κι αν ο Παπανδρέου αποφεύγει την χρησιμοποίηση του όρου "νεοφιλελευθερισμός", όπως αποφεύγει ο διάολος το λιβάνι, χάρη στις νεοφιλελεύθερες επιλογές του το ξεπούλημα των βιώσιμων ελληνικών επιχειρήσεων στο ξένο κεφάλαιο παίρνει ανεξέλεγκτες διαστάσεις. Ο ίδιος δεν ανησυχεί: "αυτό που έχει σημασία δεν είναι η εθνικότητα των κεφαλαίων αλλά η εθνικότητα της διαχείρισής τους", δηλώνει το 1988 στην γενική συνέλευση του ΣΕΒ.

Μπορεί οι εκλογές τού 1989 να έφεραν αλλαγή πολιτικού σκηνικού αλλά ο Μητσοτάκης δεν έκανε τίποτε περισσότερο από το να υιοθετήσει τις νεοφιλελεύθερες επιλογές τής προηγούμενες κυβέρνησης και να επιταχύνει την υλοποίησή τους. Γι' αυτό, άλλωστε, τοποθετεί σε καίρια υπουργικά πόστα τον Ανδρέα Ανδριανόπουλο και τον Στέφανο Μάνο, δυο ακραιφνείς και δεδηλωμένους οπαδούς τού φρηντμανισμού. Αυτή η "αγία τριάδα" εφορμά, επιχειρώντας να κατεδαφίσει τα πάντα: ΔΕΗ, ΟΤΕ, υγεία, παιδεία, αστικές συγκοινωνίες, ακτοπλοΐα κλπ. Με την πτώση τής κυβέρνησης Μητσοτάκη, η επέλαση του νεοφιλελευθερισμού ανακόπηκε για μια τριετία αλλά το 1996 ήρθε ένας άλλος οπαδός των ελεύθερων αγορών να συνεχίσει το απορρυθμιστικό έργο, ο Κώστας Σημίτης.

Για περισσότερες λεπτομέρειες σε όσα έγιναν εκείνα τα χρόνια, παραπέμπω τον αναγνώστη στην σειρά κειμένων με θέμα "Μεταπολίτευση και Οικονομία" (στην σελίδα "Αφιερώματα" του ιστολογίου). Χαρακτηριστικά, ας αναφέρουμε το παράδειγμα εξέλιξης αυτού του κατάπτυστου δημιουργήματος, το οποίο αποκαλείται "ασφαλιστική μεταρρύθμιση" αντί για το πιο σωστό "ασφαλιστική απορρύθμιση", κατά τα τελευταία 30 χρόνια: Ν.1266/1982 (νόμος Βερυβάκη), Ν.2084/1992 (νόμος Σιούφα), Ν.2874/2000 (νόμος Γιαννίτση), Ν.3029/2002 (νόμος Ρέππα), Ν.3655/2008 (νόμος Πετραλιά), Ν.3918/2011 (νόμος Λοβέρδου). Πραγματικά, είναι αξιοθαύμαστη η συνέπεια με την οποία κάθε καινούργιος νόμος περιλαμβάνει δυσμενέστερες διατάξεις για τους ασφαλισμένους από τον προηγούμενο. Αυτή την αξιοθαύμαστη συνεργασία δεξιάς-"σοσιαλιστών", εις βάρος των εργαζομένων πάντα, την παρατηρούμε και στην εξέλιξη άλλων νομοθεσιών, όπως π.χ. στα εργασιακά, στην παιδεία κλπ. Κι αυτή η συνεργασία αποδεικνύει ότι η άρχουσα τάξη κινείται βάσει ενός προδιαγεγραμμένου σχεδίου νεοφιλελεύθερου προσανατολισμού.

Παρόμοια δείγματα νεοφιλελεύθερων προσαρμογών σημειώνονται σε ολόκληρη την Ευρώπη από το 1980 και μετά: στην Γερμανία των Κολ και Σρέντερ, στην Γαλλία των Μιττεράν και Σιράκ, στην Βρεττανία των Θάτσερ, Μαίητζορ και Μπλαιρ, στην Ιταλία των Αντρεόττι και Μπερλουσκόνι (και καμμιά δεκαριά άλλων), στις Κάτω Χώρες, στην Ιβηρική, ακόμη και στην Ελβετία, όπου η νεοφιλελεύθερη συνείδηση έχει ριζώσει τόσο πολύ στους πολίτες ώστε η αύξηση του ΦΠΑ και οι φορολογικές απαλλαγές των επιχειρήσεων αποφασίζονται με...δημοψηφίσματα!

Αν όλα όσα αναφέραμε παραπάνω φαίνεται ότι αποτελούν αποσπασματικές επιλογές κάποιων πολιτικών σε κάποια κράτη, η δομή τής ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης (όπως προκύπτει κυρίως από την συμφωνία τού Μάαστριχτ και δευτερευόντως από την συνθήκη τής Λισαβόνας) είναι ακραιφνώς νεοφιλελεύθερη. Αυτό θα είναι το θέμα τού επόμενου σημειώματός μας.



(*) Σχετικά με την κρίση που δημιουργεί στις σχέσεις ΗΠΑ-Κίνας το φτηνό γουάν, το ιστολόγιο δημοσίευσε τον Μάιο του 2010 μια σειρά τεσσάρων κειμένων, με τον γενικό τίτλο "Η.Π.Α.- Κίνα: μια κρίση για την οποία μας πέφτει λόγος".

Ανατομία του νεοφιλελευθερισμού - 77. Η Ισλανδία καταρρέει

Όταν το τσουνάμι που ξέσπασε με την κατάρρευση της Lehman Brothers έφτασε στην απέναντι πλευρά του Ατλαντικού, σώριασε σε συντρίμμια την πρώτη χώρα που βρήκε στο διάβα του. Η άτυχη ήταν η Ισλανδία, μια χώρα μόλις 320.000 κατοίκων, η οποία προβαλλόταν ως "οικονομικό θαύμα", μιας και οι τράπεζές της είχαν αναδειχθεί σε παράδεισο για όσους κυνηγούσαν το γρήγορο κέρδος.

Πράγματι, στις ισλανδικές τράπεζες είχαν βρει "τον μήνα που τρέφει τους έντεκα" λυτοί και δεμένοι. Πρώτοι και καλύτεροι οι άγγλοι κι ανάμεσά τους 110 δημοτικά και περιφερειακά συμβούλια αλλά και τα ασφαλιστικά ταμεία των αστυνομικών και του πυροσβεστικού σώματος. Το συνολικό ποσό που είχαν "επενδύσει" οι άγγλοι (δημόσιοι φορείς και ιδιώτες) στις τράπεζες της Ισλανδίας υπολογίστηκε στα 8 δισεκατομμύρια λίρες. Δηλαδή, μόνο οι εγγλέζοι είχαν "ακουμπήσει" στις τράπεζες της γειτονικής τους χώρας, προς επένδυση (υποτίθεται), ποσά που αναλογούσαν σε 25.000 λίρες ανά ισλανδό. Κανένας σοβαρός αναλυτής δεν βρέθηκε να πει ότι αυτή και μόνη η αναλογία εμπεριέχει τρομακτικό κίνδυνο.

Για να ανταποκριθούν στις προσδοκίες των καταθετών τους, οι ισλανδικές τράπεζες είχαν αναδειχθεί στους πλέον "ρισκαδόρους" επενδυτές κάθε λογής τοξικού σκουπιδιού που γεννιόταν στις ΗΠΑ, αγοράζοντας οποιοδήποτε σύνθετο ή παράγωγο χρηματοοικονομικό κατακάθι, αρκεί αυτό το κατακάθι να υποσχόταν γρήγορο και υψηλό κέρδος. Έτσι, σύντομα η Ισλανδία απέκτησε το παρατσούκλι "Ελβετία των παραγώγων". Λογικά, λοιπόν, λίγες μέρες μετά την "μαύρη Δευτέρα" τής Lehman Brother, οι τρεις μεγάλες ισλανδικές τράπεζες λύγισαν.

Η ισλανδική κυβέρνηση επιχείρησε να εφαρμόσει την τακτική Πώλσον και να κρατικοποιήσει τις τράπεζες που κατέρρεαν. Χρησιμοποιώντας το 10% των συναλλαγματικών αποθεμάτων της χώρας, κρατικοποίησε αμέσως την Glitnir, την τρίτη μεγαλύτερη τράπεζα της χώρας. Λίγες μέρες αργότερα κρατικοποίησε και την δεύτερη μεγαλύτερη τράπεζα, την Landsbanki. Ταυτόχρονα, στήριξε και την μεγαλύτερη απ' όλες τις τράπεζες, την Knaupthing, με μισό δισ. ευρώ ενώ, παράλληλα, εγγυήθηκε όλες τις καταθέσεις.

Σύντομα απεδείχθη ότι το παιχνίδι ήταν χαμένο. Με το ΑΕΠ τής χώρας να φτάνει τα 15 δισ. ευρώ και τις τράπεζες να εμφανίζουν ανοίγματα περίπου 150 δισ. (με το 90% να προέρχεται από τις τρεις τράπεζες που προαναφέραμε), ήταν σίγουρο ότι η εθνική οικονομία δεν μπορούσε να σηκώσει το βάρος ενώ και οι εγγυήσεις της κυβέρνησης προς τους καταθέτες ήσαν άνευ ουσίας, αφού ξεπερνούσαν το συνολικό ΑΕΠ. Στις 8 Οκτωβρίου, η κυβέρνηση έκανε μια τελευταία προσπάθεια να σώσει ό,τι μπορούσε, ρίχνοντας την ισοτιμία τής ισλανδικής κορώνας έναντι του ευρώ στο 130/1. Όμως, η κατάσταση είχε βγει τόσο πολύ εκτός ελέγχου ώστε στις 11.39' της ίδιας μέρας η κορώνα χτύπησε 200/1. Το μεσημέρι, η κυβέρνηση ζήτησε διεθνή βοήθεια.

Η πρώτη απάντηση ήρθε το επόμενο πρωί από τον Γκόρντον Μπράουν. Ο άγγλος πρωθυπουργός, προσπαθώντας να κερδίσει προεκλογικά οφέλη, εκδήλωσε άκρως αγανακτισμένος με τους ισλανδούς και χαρακτήρισε την Ισλανδία ως...χώρα-τρομοκράτη! Προσέξτε τον συλλογισμό του: εμείς καταθέσαμε τα χρήματά μας στις ισλανδικές τράπεζες - οι ισλανδικές τράπεζες ανήκουν πλέον στο ισλανδικό κράτος - οι ισλανδικές τράπεζες δεν μας δίνουν τα χρήματά μας και έτσι "απειλούν τον τρόπο ζωής μας" - το ισλανδικό κράτος ανέχεται και στηρίζει αυτή την τακτική των τραπεζών του - συμπέρασμα: το ισλανδικό κράτος απειλεί τον τρόπο ζωή των βρεττανών, άρα είναι τρομοκράτης! Με την παπαριά αυτή, ο Μπράουν ενεργοποίησε τις διατάξεις της αντιτρομοκρατικής νομοθεσίας και προχώρησε σε προσωρινή κατάσχεση των περιουσιακών στοιχείων της Ισλανδίας επί βρεττανικού εδάφους (κυρίως της Icebank, θυγατρικής τής Landsbanki, στην οποία οι άγγλοι είχαν καταθέσει 4,6 δισ. λίρες).

Προσέξτε τώρα την συνέχεια γιατί είναι πολύ διδακτική:

Μόλις οι ισλανδοί έμαθαν ότι ανακηρύχθηκαν "τρομοκράτες", έπαθαν σοκ. Εξουθενωμένοι από την βρεττανική πίεση και μη βλέποντας την παραμικρή υποστήριξη από την Ευρωπαϊκή Ένωση (όπου επί χρόνια προσπαθούσαν να ενταχθούν), στράφηκαν στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Όμως, οι βρεττανοί (μαζί με τους ολλανδούς, που είχαν πάθει κι αυτοί ζημιά από την κατάρρευση των ισλανδικών τραπεζών) έβαλαν κι εκεί το δαχτυλάκι τους: απαίτησαν από το Δ.Ν.Τ. -και πέτυχαν- να κατατεθεί η οικονομική βοήθεια του Ταμείου προς την Ισλανδία σε ειδικό λογαριασμό, απ' όπου πρώτα θα πληρώνονταν οι βρεττανοί και οι ολλανδοί καταθέτες και μετά, με ό,τι περίσσευε και αν περίσσευε, θα έμπαινε μπρος η διαδικασία αναθέρμανσης της ισλανδικής οικονομίας.

Ουφ! Το είπα και ξεθύμανα! Όχι τίποτε άλλο αλλά για να μη καμώνονται σήμερα ο κοντοπίθαρος ο Σαρκοζύ με την φακλάνα την Μέρκελ ότι ανακάλυψαν την χρήση ειδικού λογαριασμού για την Ελλάδα. Το κόλπο είναι παλιό, ρε σεις! Ρωτάτε και κανένα "αριστερό", σαν τον "εργατικό" τον Μπράουν...



ΥΓ: Μετά την συμφωνία με το Δ.Ν.Τ., η ισλανδική κυβέρνηση προσπάθησε να φορτώσει τα βάρη στις πλάτες των πολιτών αλλά κατέρρευσε από τον λαϊκό ξεσηκωμό. Αυτή η αντίδραση του ισλανδικού λαού έχει πολύ ενδιαφέρον αλλά ξεφεύγει από το πλαίσιο αυτών των σημειωμάτων.

Ανατομία του νεοφιλελευθερισμού - 76. Το ξέσπασμα της κρίσης

Βγαίνοντας το 2007, είχε γίνει πλέον ολοφάνερο ότι η οικονομία των ΗΠΑ βρισκόταν στον αέρα. Με την τραπεζική πίστη να συρρικνώνεται όλο και περισσότερο, οι κεϋνσιανοί οικονομολόγοι αύξησαν την πίεσή τους για ανάληψη δράσης από την κυβέρνηση. Όμως, εκείνες τις κρίσιμες ώρες ο Μπους ο Β(λαξ) αποφάσισε να εμπιστευτεί και πάλι το νεοφιλελεύθερο συνταγολόγιο, σύμφωνα με το οποίο ένα είναι το φάρμακο "διά πάσαν (οικονομικήν) νόσον και πάσαν (οικονομικήν) μαλακίαν": το λιγώτερο κράτος. Έτσι, τον Φεβρουάριο του 2008 προώθησε ένα τεράστιο πακέττο φοροαπαλλαγών προς τις επιχειρήσεις, ύψους 168 δισεκατομμυρίων δολλαρίων.

Θεωρητικά, αυτή η τακτική αναθερμαίνει την οικονομία αλλά με μια κρίσιμη προϋπόθεση: την βεβαιότητα για ένα καλύτερο αύριο. Υποτίθεται ότι οι λιγώτεροι φόροι οδηγούν σε αύξηση των επενδύσεων, αύξηση της ανταγωνιστικότητας, μείωση των τιμών και αύξηση της κατανάλωσης, δηλαδή σε αναθέρμανση της οικονομίας. Στην πράξη, όμως, δεν έγινε τίποτε τέτοιο και απλώς οι επιχειρήσεις καρπώθηκαν το όφελος των φοροαπαλλαγών. Λογικώτατη εξέλιξη: οι απογοητευμένοι και υπερχρεωμένοι πολίτες (πολλοί από τους οποίους είχαν ήδη χάσει ή κινδύνευαν άμεσα να χάσουν το σπίτι τους) ούτε ήθελαν αλλά ούτε και μπορούσαν να στηρίξουν οποιαδήποτε αύξηση της κατανάλωσης. Έτσι, το πρόβλημα της υπερσυσσώρευσης κεφαλαίων όχι μόνο δεν επιλύθηκε αλλ' αντιθέτως διογκώθηκε.

Μέχρι το 2008, ο καπιταλισμός είχε γνωρίσει πολλές κρίσεις αλλά αυτή που ερχόταν τώρα, ορμητική σαν τσουνάμι, έμοιαζε αλλοιώτικη. Για πρώτη φορά κινδύνευε όχι κάποιος κλάδος τής οικονομίας, όχι κάποια χώρα αλλά η ίδια η ραχοκοκκαλιά τού καπιταλισμού: οι τράπεζες. Η κατάσταση ήταν τόσο επικίνδυνη ώστε το κράτος αποφάσισε να επέμβει δραστικά για να σώσει το τραπεζικό σύστημα. Κι αφού ο Φρήντμαν δεν ζούσε πια για να δώσει τις συμβουλές του, η σχολή τού Σικάγου περιορίστηκε σε ρόλο βουβού θεατή, όταν το υπουργείο οικονομικών και η ομοσπονδιακή τράπεζα (Fed) μεσολάβησαν για την απορρόφηση του επενδυτικού κολοσσού Bear Stearns από την J.P.Morgan Chase αντί μόλις 2 δολλαρίων ανά μετοχή (*).

Τον Σεπτέμβριο του 2008, το τσουνάμι έσκασε. Στις 7 του μηνός, κατέρρευσαν δυο επενδυτικοί κολοσσοί, οι οποίοι είχαν πλημμυρίσει την αγορά με "άρρωστα" στεγαστικά δάνεια: η Fannie Mae και η Freedie Mac. Από τον Ιούλιο, ο υπουργός οικονομικών Χανκ Πώλσον είχε προειδοποιήσει το κονγκρέσσο ότι μάλλον οι δυο εταιρείες θα χρειάζονταν κρατική βοήθεια. Τελικά, το "κακό κράτος" εθνικοποίησε επίσημα και τις δυο εταιρείες. Ο Πώλσον υπολόγισε το κόστος διάσωσης στα 200 δισεκατομμύρια δολλάρια.

Αυτή η εξέλιξη οδήγησε τους τραπεζίτες να πέσουν σαν μύγες πάνω στον Πώλσον και τον Μπερνάνκι (τον διοικητή τής Fed), ζητώντας κι αυτοί βοήθεια. Μέσα σε μια βδομάδα, το κράτος αποφάσισε να διαθέσει 700 δισεκατομμύρια για να διασώσει την Goldman Sachs και τον ασφαλιστικό κολοσσό AIG. Όμως, όταν η Lehman Brothers (μια από τις παλαιότερες τράπεζες των ΗΠΑ, η οποία είχε "πνιγεί" στα τοξικά ομόλογα) ζήτησε με την σειρά της βοήθεια, ο Πώλσον σήκωσε τα χέρια ψηλά. Ήταν πλέον σαφές ότι ένα συνολικό πρόγραμμα διάσωσης θα απαιτούσε ιλιγγιώδη ποσά, τα οποία θα μπορούσαν να αγγίξουν ακόμη και τα 2 τρισεκατομμύρια. Τελικά, την Δευτέρα 15 Σεπτεμβρίου 2008, η Lehman Brothers κατέρρευσε και υπέβαλε αίτηση πτώχευσης. Εκείνη η "μαύρη Δευτέρα" θεωρείται συμβολικά ως η αρχή τής παγκόσμιας καπιταλιστικής κρίσης.

Η αναλυτική εξιστόρηση των όσων έγιναν εκείνη την εποχή στις ΗΠΑ ξεφεύγει από τα πλαίσια αυτών των σημειωμάτων. Οπωσδήποτε, όμως, κάποια στιγμή θα επανέλθουμε γιατί το σχετικό υλικό είναι και άφθονο και διδακτικώτατο. Για την ώρα, το θέμα που μας ενδιαφέρει είναι ότι τα απόνερα εκείνου του τσουνάμι χτύπησαν και την απέναντι πλευρά τού Ατλαντικού. Η πρώτη χώρα που συγκλονίστηκε απ' αυτό το χτύπημα ήταν η Ισλανδία...


(*) Κατά τις διαπραγματεύσεις, η Bear Stearns αποτίμησε την αξία τής μετοχής της στα 80 δολλάρια. Έναν χρόνο νωρίτερα, τον Μάρτιο του 2007, η ίδια μετοχή πουλιόταν στα 150 δολλάρια. Ολόκληρη η ιστορία στο "J.P.Morgan buys Bear in fire sale, as Fed widens credit to avert crisis" (Wall Street Journal, 17/03/2008).

"Ο Δρόμος"

Απεργία σήμερα και, όπως πάντα τέτοιες μέρες, το ιστολόγιο μένει μακρυά από τις συνηθισμένες αναρτήσεις και περιορίζεται σε ένα μικρό αντίδωρο από το χέρι κάποιου ποιητή. Σημερινός δωρεοδότης μας είναι ο Γιάννης Σκαρίμπας, που μας χαρίζει το ποίημά του "Ο Δρόμος". Δεν ξέρω πόσοι ειδικοί φιλόλογοι θα γελάσουν αλλά, προσωπικά, μου θυμίζει το αριστούργημα του Κώστα Βάρναλη "Οι Μοιραίοι"...

Οι άνθρωποι είχαν ηττηθεί
διότι η επέλαση αποκρούστηκε.

Μάταια οι σάλπιγγες τους πρόσταζαν
την επάνοδο στο αίμα
- αυτοί φεύγαν σαν τα πρόβατα
στην προσέγγιση του τραίνου.

Ηττημένοι και δειλοί
(οι πρώην άτρομοι)
τον σωστό 'χαν έβρει δρόμο...


[Από την συλλογή "Βοϊδάγγελοι" (α' έκδοση: Αίγαγρος 1968, β' έκδοση: Κάκτος 1976). Το ποίημα εμφανίζεται και άτιτλο στην δεύτερη έκδοση του πεζογραφήματος "Το σόλο τού Φίγκαρω" (α' έκδοση: Γκοβόστης 1939, β' έκδοση: Κάκτος 1971)]

Ανατομία του νεοφιλελευθερισμού - 75. Οι οίκοι αξιολόγησης και τα δομημένα ομόλογα

Έχουμε αναφερθεί παλιότερα στα παιχνίδια των οίκων αξιολόγησης ("Οίκοι αξιολόγησης ή οίκοι ανοχής;", "Οίκοι αξιολόγησης ή ωμοί εκβιαστές;", "Ο σκοτεινός ρόλος των οίκων αξιολόγησης"). Τώρα θα συμπληρώσουμε εκείνα τα κείμενα, επειδή αυτοί οι "οίκοι" αποτελούν βασικό εργαλείο του καπιταλιστικού συστήματος και όσο περισσότερα γνωρίζουμε γι' αυτούς τόσο καλύτερα καταλαβαίνουμε τα όσα διεκτραγωδούνται σήμερα σε όλο τον κόσμο.

Κατ' αρχάς, οι τρεις μεγάλοι οίκοι (Μoody's, Fitch, Standard & Poor's) χαρακτηρίζονται από στρεβλά κίνητρα εφ' όσον υπάρχει ο μεταξύ τους ανταγωνισμός. Ας δώσουμε ένα παράδειγμα. Καλεί μια τράπεζα την Moody's να αξιολογήσει ένα επενδυτικό προϊόν της. Αν η Moody's δεν βγάλει την βαθμολογία που βολεύει την τράπεζα, η τράπεζα θα στραφεί στην Fitch. Τί να κάνει η δόλια η Moody's, λοιπόν; Να πει ότι το ομόλογο είναι επικίνδυνο και να χάσει τον πελάτη ή να δώσει υψηλή βαθμολογία και να τσεπώσει την αμοιβή; Στον καπιταλισμό η απάντηση είναι ευνόητη.

Το πρόβλημα επιδεινώνεται από ένα κόλπο που έχουν βρει αυτοί οι "οίκοι" ώστε να αβγατίζουν τα έσοδά τους: παρέχουν συμβουλευτικές υπηρεσίες, π.χ. πώς να παίρνει κάποιος καλή βαθμολογία για ένα επενδυτικό προϊόν. Δηλαδή: μαζεύουν χρήμα συμβουλεύοντας τις επενδυτικές εταιρείες πώς να πετυχαίνουν υψηλές αξιολογήσεις και μετά βγάζουν ακόμη περισσότερο χρήμα δίνοντας τις βαθμολογίες.

Τα "έξυπνα" στελέχη των επενδυτικών εταιρειών (σημ.: μη ξεχνάμε ότι η κατάργηση του νόμου Glass-Steagall έκανε όλες τις τράπεζες επενδυτικές εταιρείες) έμαθαν γρήγορα πώς να παίρνουν υψηλή βαθμολογία για τα προϊόντα τους. Αρχικά, έφτιαχναν πακέτα ενυπόθηκων δανείων και μετά τα τεμάχιζαν σε "μέρη". Κάθε είσπραξη που γινόταν κατέληγε πρώτα στο ασφαλέστερο "μέρος". Όταν ξοφλούνταν οι οφειλές αυτού του "μέρους", τα χρήματα πήγαιναν στο επόμενο ασφαλέστερο "μέρος" κ.ο.κ. Δηλαδή, το πιο επικίνδυνο "μέρος" εξοφλείτο τελευταίο. Μέχρι τότε, όμως, τί πετύχαιναν τα τζίνια; Το ασφαλέστερο "μέρος", που μάζευε γρήγορα τα λεφτά του, πετύχαινε βαθμολογία ΑΑΑ. Διοχετεύοντας, λοιπόν, ένα τμήμα των εσόδων του προς τα κάτω, "βοηθούσαν" την βαθμολογία του χαμηλότερου "μέρους". Έτσι, αν ένα πακέτο κομματιαζόταν σωστά, θα μπορούσε να συμπεριλάβει και κάμποσα "σκουπίδια". Τα πάντα ήταν ζήτημα "δομής" τού πακέτου. Αυτό το πακέτο είναι που μάθαμε όλοι να αποκαλούμε "δομημένο ομόλογο".

Ένα άλλο πρόβλημα των οίκων αξιολόγησης είναι ότι χρησιμοποιούν προβληματικά μοντέλα ανάλυσης επειδή...έτσι βολεύει. Για παράδειγμα, αυτά τα μοντέλα λειτουργούν με την παραδοχή ότι δεν θα πέσουν ποτέ οι τιμές σε κάποια αγορά (π.χ. στην αγορά ακινήτων) ή, αν πέσουν, η πτώση δεν θα είναι γενική. Θεωρητικά, αυτό μπορεί να σταθεί αλλά με μια προϋπόθεση: να υπάρχει διαφοροποίηση στους τίτλους. Όμως, στην πράξη όλα τα "δομημένα ομόλογα" μοιάζουν μεταξύ τους, αφού στηρίζονται στα ίδια προβληματικά δεδομένα: αλόγιστα δάνεια, χαμηλά επιτόκια, υψηλή κατανάλωση, χαμηλή ανεργία. Κατ' επέκταση, μια βίαιη μεταβολή σε οποιοδήποτε από αυτά τα δεδομένα προκαλεί οπωσδήποτε γενικό πρόβλημα. Έτσι, λοιπόν, όσο κι αν τα "παραμορφωμένα" golden boys καμώνονται πως δεν το καταλαβαίνουν, είναι ζήτημα απλής λογικής ότι το σκάσιμο μιας φούσκας σε οποιοδήποτε μέρος τού πλανήτη, πυροδοτεί αλυσιδωτές αντιδράσεις σε ολόκληρο τον κόσμο.

Εξ άλλου, οι οίκοι αξιολόγησης αδιαφορούν για την προβληματικότητα των μοντέλων τους επειδή θεωρούν ότι βίαια οικονομικά γεγονότα συμβαίνουν μια φορά στα χίλια χρόνια. Και όμως, ο παππούς Κάρολος είχε καταδείξει -και αποδείξει με στοιχεία- από τα μέσα τού 19ου αιώνα ότι οι οικονομικές κρίσεις χαρακτηρίζονται από μια περιοδικότητα δεκαετίας περίπου (*). Π.χ., η Moody's είχε ισχυριστεί ότι το χρηματιστηριακό κραχ τής 19ης Οκτωβρίου 1987 θα μπορούσε να συμβεί μία φορά στα 20 δισεκατομμύρια χρόνια. Κι όμως, δέκα χρόνια αργότερα, την διετία 1997-1998, σημειώθηκε νέα παγκόσμια χρηματιστηριακή κρίση (**). Και, βέβαια, μετά από άλλα δέκα χρόνια ξέσπασε η κρίση που βιώνουμε ακόμη και σήμερα.

Φαίνεται ότι ο φόρτος εργασίας δεν επιτρέπει στα στελέχη των οίκων αξιολόγησης να διαβάσουν και κανένα βιβλίο, ούτε ιστορικό ούτε οικονομικό. Προφανώς, το ίδιο πρόβλημα έχουν και όσοι επενδύουν σε "δομημένα ομόλογα", όπως συνέβη στην περίπτωση των διοικητών των ασφαλιστικών ταμείων, οι οποίοι εξανέμισαν την περιουσία χιλιάδων εργαζομένων καλυπτόμενοι πίσω από τα πιστοποιητικά των περίφημων οίκων αξιολόγησης...



(*) Διαβάστε σχετικά το εξαιρετικό βιβλιαράκι "Μαρξ-Ένγκελς: Κείμενα για την οικονομική κρίση" (Σύγχρονη Εποχή, σελ. 198). Θα εκπλαγείτε και από την σαφήνεια και από την απλότητά του.

(**) Η κρίση τού 1997-1998 οδήγησε στην κατάρρευση του Long-Term Capital Management, ενός hedge fund (στα ελληνικά: κεφάλαιο αντιστάθμισης κινδύνων), ενεργητικού ενός τρισεκατομμυρίου δολλαρίων. Αυτό το hedge fund είχε συσταθεί από τους Μάυρον Σόουλς και Ρόμπερτ Μέρτον, οι οποίοι πριν λίγο καιρό είχαν κερδίσει Νόμπελ Οικονομίας για το έργο τους στην αποτίμηση των δικαιωμάτων προαίρεσης!