Όχι αιολικά στα Άγραφα!

[Η παρακάτω μπροσούρα έφτασε σήμερα στην ταχυδρομική μου θυρίδα, συνοδευόμενη από την παράκληση να την αναδημοσιεύσω. Δεν έχω λόγο να μη το κάνω, ειδικά με δεδομένο ότι αυτό το ιστολόγιο έχει αναφερθεί επανειλημμένα στο βρόμικο παιχνίδι που παίζεται σε όλον τον κόσμο με τις "ανανεώσιμες πηγές ενέργειας" και την "πράσινη ανάπτυξη". Η μπροσούρα έχει τον παραπάνω τίτλο και την υπογράφουν οι "φίλοι των βουνών / εχθροί των επενδυτών":]


Πόσο κοστίζει ένα βουνό;

Αυτό είναι ένα ερώτημα που ίσως κάποια στιγμή απασχολήσει σοβαρά την επιστημονική κοινότητα του μέλλοντος. Θα στοιχειώνει ίσως τις έρευνες πεδίου πάνω στις ισοπεδωμένες κορυφές και τα κατακρεουργημένα δάση, μαζί με την καταθλιπτική συνειδητοποίηση ότι η κληρονομιά των παλαιότερων γενεών προς τις επόμενες δεν ήταν παρά δυσθεώρητα χρέη. Επί του παρόντος η απάντηση για τα κάθε λογής αρπακτικά και τους αναρίθμητους πλιατσικολόγους γνωστούς εσχάτως ως -και αποκαλούμενοι εφεξής για λόγους συντομίας- "επενδυτές", είναι γνωστή: πέρα απο κάποια λαδώματα και λίγο λόμπινγκ, τίποτε. Τα βουνά, τα δάση, τα ποτάμια και τα ζώα κοστίζουν όσο ένα καπιταλιστικό ιδεολόγημα, όσο μια ευρωπαϊκή κοινοτική οδηγία. Είναι με άλλα λόγια δωρεάν. Τσάμπα. Μοίρα εξόχως κακή για κάθε ύπαρξη, σε ένα πλανήτη επενδυτών.

Μοίρα κακή, μαύρη και άραχνη για τα Άγραφα. Οι σαράντα κτηνώδεις ανεμογεννήτριες, που θα ισοπεδώσουν μέρος της κορυφογραμμής τους και θα μετατρέψουν κορυφές και δάση σε βιομηχανικά εργοτάξια, δε θα είναι παρά η αρχή. Άλλες 650 τερατώδεις ελικοφόρες κατασκευές, ύψους έως και 120 μέτρων, θα μετατρέψουν σε μπετόν, συρματόπλεγμα και μπάζα το μεγαλύτερο μέρος των Αγράφων. Τα άγρια δάση τους θα σχιστούν απο δεκάδες χιλιόμετρα δρόμων για μηχανήματα βαρέως τύπου, καλώδια υψηλής τάσης θα διατρέξουν τα λιβάδια τους, τα τρεχούμενα νερά τους θα μετατραπούν σε μπαταρίες αποθήκευσης ενέργειας. Τα πουλιά και οι νυχτερίδες θα κομματιάζονται καθημερινά απο τους θανατερούς έλικες. Λύκοι, ζαρκάδια και αρκούδες θα αφανιστούν.

Μοίρα κακή, κατάρα. Κοινή για όλα σχεδόν τα βουνά της Ελλάδας. Για το μεγαλύτερο κομμάτι της Νότιας Πίνδου, που προορίζεται να μετατραπεί και αυτή με τη σειρά της σε εργοστάσιο αιολικής ενέργειας, για τα βουνά και τις θάλασσες της βορειοδυτικής Ελλάδας που θα καταστραφούν για γεωτρήσεις και φράκινγκ. Μοίρα κοινή, κακή, κατάρα και για τα ποτάμια της Ελλάδος και των Βαλκανίων που προορίζονται να καταστραφούν από πάνω απο 4.000 επιδοτούμενα υδροηλεκτρικά φράγματα. Μοίρα μαύρη και κακή και για τους κατοίκους της νότιας Ευρώπης εξαιρουμένων επενδυτών, που δε θα ́χουν νερό να πιούν, καθαρό αέρα να αναπνεύσουν, καθαρή τροφή να φάνε, βουνά και δάση να γαληνέψουν τη γεμάτη αντικαταθλιπτικά ψυχή τους. Άγρια ζωή να δαμά σει τη φονικότητα της εξημέρωσης.

Ύπαρξη άγρια, άνευ ιδιωτικής ιδιοκτησίας, κάθετες πλαγιές άνευ χιονοδρομικού, γαλάζια νερά άνευ ξενοδοχείου, αρκούδες άνευ ιδιοκτήτη. Ισοπέδωση και θάνατος, σφαγή και μπάζα. Μοίρα κακή. Μαύρη και άραχνη. Κατάρα.


Η ενέργεια ως προιόν

Όλος αυτός ο Αρμαγεδδώνας για τα βουνά, τη θάλασσα, τα δάση, τα ποτάμια και τους κατοίκους τους, έχει βεβαίως μια εξαίρετη δικαιολογία. Την παραγωγή του έσχατου αγαθού της εποχής μας: την ενέργεια. Η οποία μπορεί όπως έδειξε και ο Αινστάιν και κατάλαβαν πολύ καλά οι κάτοικοι του Ναγκασάκι και της Χιροσίμας να ισούται με την (αφανιζόμενη) μάζα ζώων και δέντρων, βουνών και ποταμιών πολλαπλασιασμένη επι την ταχύτητα του φωτός εις το τετράγωνο, είναι όμως αναγκαία. Κρίμα για τα δάση, κρίμα και για τα ελαφάκια, είναι όντως πολύ χαριτωμένα, αλλά θα γυρίσουμε στην εποχή των σπηλαίων;

Η κοινοτoπία αυτής της διαχρονικά δημοφιλούς πλάνης οφείλεται σε μια ολέθρια παρανόηση. Θεωρούμε την ενέργεια ως αγαθό και όχι ως εμπόρευμα. Ως ένα μέσο ευζωίας και όχι ως ένα μέσο παραγωγής κέρδους. Με άλλα λόγια θεωρούμε την ολοένα και αυξανόμενη παραγόμενη ενέργεια, ως φώτα για τη νύχτα, θέρμανση για το κρύο, καύσιμο για τη μετακινησή μας, ρεύμα για τις ολοένα και λιγότερο ανθεκτικές στο χρόνο συσκευές μας. Και όχι όπως υποδεικνύει η λογική και η αμείλικτη γλώσσα των αριθμών ως ένα κερδοφόρο προιόν, σχεδόν εξ ́ολοκλήρου αποσυνδεμένου από οποιαδήποτε έννοια κοινωνικού αγαθού και ανθρώπινης ευζωίας. Οι εκατομμύρια τόννοι ηλεκτρονικών και πλαστικών, ουσιαστικά μεταχρονολογημένων σκουπιδιών, που καταδικασμένα να χαλάσουν χωρίς καμμία δυνατότητα επισκευής, προορίζονται για να γεμίσουν μέχρι ασφυξίας τις χωματερές και τις θάλασσες και να προκαλέσουν καρκίνο στα παιδιά-εργάτες ανακύκλωσης των σπάνιων γαιών, δεν έχουν, όσο και να ξεχειλώσουμε τις έννοιες, καμμία σχέση με οποιαδήποτε αγαθότητα. Ούτε τα αυτοκίνητα με ενεργειακό αποτύπωμα όσο μια ανθρώπινη ζωή, που μια σειρά απο επενδυτικά συμφέροντα και των επακόλουθων καλοπληρωμένων νόμων και οδηγιών, επιβάλλουν ως κύριο μέσο μετακίνησης και εξαναγκάζουν στην αλλαγή τους κάθε 4-5 χρόνια. Ούτε βέβαια οι υπολογιστές και οι ηλεκτρονικές συσκευές όπου οι στρατηγικές κατασκευαστικές κακοτεχνίες και συνεχείς αναίτιες αναβαθμίσεις, οδηγούν στην αντικαταστασή τους κάθε τρια με τέσσερα χρόνια. Απο τις οικιακές συσκευές με τα περιβόητα κυκλώματα αυτοκαταστροφής στα δέκα χρόνια, μέχρι τον εμβληματικό τρόπο καταστροφής του αποθέματος, τον πόλεμο, είναι φανερό ότι η ενέργεια δε νοείται ως αγαθό, αλλά ως απλά ως κάτι το οποίο αναλώμενο παράγει κέρδος. Αν με ένα μαγικό και κακορίζικο τρόπο μπορούσε να παραχθεί δεκαπλάσια ενέργεια από ό,τι σήμερα, είναι απολύτως βέβαιαο ότι θα ξοδευόταν πάραυτα για να μετατραπεί σε κέρδος. Τα σκουπίδια και η καταστροφή που θα άφηνε πίσω της όλη αυτή η μετουσίωση της ενέργειας σε κέρδος, θα λογίζονταν προφανώς ως externalities (όπως είθισται να αποκαλούνται οι παράπλευρες απώλειες). Θα αφορούσαν δηλαδή όλους τους υπόλοιπους πλην των επενδυτών.

Η ενέργεια που θα παραχθεί απο τα γιγάντια αιολικά εργοστάσια δεν έρχεται να καλύψει ανθρώπινες ανάγκες. Άλλωστε μεγάλο μέρος απο αυτό δε μπορεί να απορροφηθεί απο το δίκτυο και θα πρέπει να εξαχθεί (σε πολυ χαμηλές τιμές) σε δίκτυα άλλων χωρών που μπορούν να το απορροφήσουν. Είναι απλά ένα προιόν που τόσο οι ιδεοληψίες και τα επιχειρηματικά πλάνα της ΕΕ, όσο και η τάση της βιομηχανίας να πλημμυρίζει τον πλανήτη με προιόντα ελάχιστων χρήσεων και με φυσικό προορισμό τις χωματερές των φτωχών χωρών, προικοδοτεί με υψηλά επίπεδα κερδοφορίας.


Το ιδεολόγημα της πράσινης ανάπτυξης

Ο καπιταλισμός σε καμμία φάση της ύπαρξής του δεν ήταν ορθολογικός. Και αν κάποτε το καπιταλιστικό μοντέλο που είχε ως κύριο εκφραστή του τον ιδιοκτήτη των μέσων παραγωγής, το γνωστό σε όλους μας αφεντικό, απαιτούσε ένα ελάχιστο μακροχρόνιο σχεδιασμό για την αποδοτικότητα των επενδύσεων, η μετάβαση στο τωρινό μοντέλο, αυτό της κυριαρχίας των μάνατζερ, χαρακτηρίζεται απο πλήρη αδιαφορία για τις μακροχρόνιες συνέπειες. Οι αποφάσεις λαμβάνονται με την εκνευριστικά κακομαθημένη άνεση κάποιου που ξέρει ότι όποιες και να είναι οι συνέπειες, αυτός θα την βγάλει καθαρή.

Η καπιταλιστική σκέψη είναι οπότε επιρρεπής σε κάθε ανορθολογικό ή μεταφυσικό ιδεολόγημα, πιο πολύ ίσως και απο την θρησκευτική σκέψη την οποία υποτίθεται ότι αντικατέστησε. Τα χιλιαστικά ιδεολογήματα περί επικείμενου τέλους των φυσικών πόρων, με την μορφή των ορυκτών καυσίμων και άρα της αέναης κερδοφορίας που παράγουν, εισχώρησαν στη διαβρωμένη απο τη λογική των μάνατζερ καπιταλιστική σκέψη, όπως η πιστωτική κάρτα στην κοκαίνη στα γραφεία των υψηλόμισθων στελεχών. Παρόλο που οι περισσότεροι πόλεμοι των τελευταίων ετών δεν έγιναν για τον έλεγχο των αποθεμάτων ορυκτών καυσίμων, αλλά για την καταστροφή τους, όπως για παράδειγμα στο Ιράκ, την Λιβύη ή την Συρία, το κυρίαρχο αφήγημα είναι αυτό του τέλους των πόρων και της επικείμενης καταστροφής. Αυτό πέρα απο την πολύ βολική για κάθε εξουσία, παραγωγή φόβου, έχει και το έξτρα πλεονέκτημα της ανάπτυξης νέων τεχνολογιών μετατροπής του φυσικού κόσμου σε πόρους προς εκμετάλλευση, αγαπημένη διαδικασία για κάθε επενδυτή.

Έτσι φτάσαμε να θεωρείται λογικό ότι οι "χωρίς-όργωμα" υπερμεταλλαγμένοι σπόροι της Μonsanto και τα ισοπεδωτικά για τα δάση και την άγρια ζωή, τεράστια αιολικά εργοστάσια στις κορυφές των βουνών, έχουν μηδενικό αποτύπωμα δειοξιδίου του άνθρακα, άρα είναι οικολογικά.


Το ιδεολόγημα της κλιματικής αλλαγής

Ούτε εμείς, ούτε υποπτευόμαστε κανείς, δε γνωρίζει επακριβώς το ποσοστό επιρροής της ανθρώπινης δραστηριότητας στο κλίμα. Το κλίμα αφενός ουδέποτε ήταν σταθερό σε κλίμακα ετών ή δεκαετιών, που είναι και τα χρονικά διαστήματα που μελετούνται τα φαινόμενα, και αφετέρου υπόκειται σε τόσες πολλές παραμέτρους, απο την ηλιακή δραστηριότητα, μέχρι τα φαινόμενα ανάδρασης των δασών, που ως μοντέλο είναι απόλυτα χαοτικό. Το σίγουρο είναι ότι το διοξείδιο του άνθρακα ως κύριος υπαίτιος υπερθέρμανσης του πλανήτη, απο θεωρία συνομωσίας (τα ίδια επιστημονικά ιδρύματα που καταστροφολογούν για την άνοδο της θερμοκρασίας, μέχρι τα τέλη του  '70, καταστροφολογούσαν για την επερχόμενη εποχή των παγετώνων) έγινε η κατεστημένη αλήθεια σε λίγα μόλις χρόνια. Πλέον οποιαδήποτε έρευνα που δεν αποδέχεται το ιδεολόγημα της κλιματικής αλλαγής στην καλύτερη δεν θα βρει πουθενά χρηματοδότηση (στην χειρότερη θα λοιδωρηθεί). Έτσι, ενώ είναι βέβαιο ότι τα δάση είναι ισχυρότατος παράγοντας κλιματικής ομοιόστασης, πριμοδοτούνται ως οικολογικές, μέθοδοι παραγωγής ενέργειας όπως η αιολική, η οποία τα αφανίζει.

Βέβαια, η υπερθέρμανση του πλανήτη είναι ένα εξαιρετικά βολικό αφήγημα για τις εκάστοτες ελιτ. Κυρίως γιατί παράγει φόβο και παρουσιάζεται ως μια παγκόσμια απειλή που δε μπορεί να αντιμετωπιστεί από τον οποιονδήποτε σε ατομικό επίπεδο . Όσο πράσινη και να κάνει κάποιος την καταναλωτική του συμπεριφορά, εντέλει αυτή η πλανητικού επιπέδου απειλή δεν μπορεί να διαχειριστεί παρά απο τα κράτη, το μεγάλο κεφάλαιο και τους ειδκούς τους. Ο φοβισμένος, αποβλακωμένος απο την προπαγάνδα πολίτης θα δεχθεί τον αφανισμό των δασών της χώρας του για να σωθεί απο την επερχόμενη καταστροφή των αυξημένων εκλύσεων διοξειδίου του άνθρακα.


Ανεμογεννήτριες: ανανώσιμες πηγές κερδοφορίας

Η ανεμογεννήτρια είναι πράγματι μια σχετικά “πράσινη” επιλογή, για να ηλεκτροδοτήσεις αυτόνομα το σπίτι σου. Αν εξαιρέσεις τα ίδια τα υλικα κατασκευής της και το -κάπως βαρύ- οικολογικό αποτύπωμα της μπαταρίας (ή μάλλον καλύτερα των μπαταριών, αφού οι διακυμάνσεις στην αποδιδόμενη ενέργεια της ανεμογεννήτριας απαιτούν αυξημένη χωρητικότητα μπαταριών, ώστε να έχουμε επαρκή εκμετάλλευση της αποδιδόμενης ενέργειας) η οποία οφείλει να αντικαθίσταται κάθε πέντε με δέκα έτη ανάλογα τη χρήση της και αν οθόρυβος και τα κομματιασμένα κουφάρια πουλιών και νυχτερίδων δεν αποτελεί πρόβλημα στο αξιακό μας σύστημα και αν η ύπαρξη ενός περιστρεφόμενου μεταλλικού έλικα μας φαίνεται για κάποιο λόγο χαριτωμένη, τότε όντως μπορούμε να πούμε ότι η ανεμογεννήτρια είναι μια λογική επιλογή για ρεύμα χωρίς τη συνεχή κατανάλωση φυσικών πόρων.

Τα πράγματα είναι όμως τελείως διαφορετικά σε ό,τι αφορά το δίκτυο ηλεκτροδότησης. Ενώ σε ένα αυτόνομο σύστημα μέρος της ενέργειας απο τα αυγουστιάτικα μελτέμια αποθηκεύεται στις μπαταρίες για μελλοντική χρήση, το δίκτυο, στερούμενο μπαταριών (με εξαίρεση ένα ελάχιστο ποσοστό αντλιοταμίευσης, μεταφοράς δηλαδή του νερού ενός φράγματος σε μεγαλύτερο υψομετρικό ώστε να λειτουργήσει ως μπαταρία) οφείλει να εξισσοροπεί την παραγωγή του με βάση τις προβλέψεις για την ημερήσια κατανάλωση. Μια ανεμογεννήτρια ξεκινά να δίνει ρεύμα με ανέμους 12 χιλιομέτρων την ώρα και ουσιαστικά για να δώσει πρακτικά εκμεταλλεύσιμο ρεύμα στο δίκτυο απαιτούνται άνεμοι μεταξύ 30 και 80 χιλιομέτρων την ώρα. Καθώς οι άνεμοι ούτε σταθεροί είναι, ούτε μπορούν να προβλεφθούν με ασφάλεια, το δίκτυο αντιμετωπίζει τεράστια προβλήματα σταθερότητας.

Μια μέρα χωρίς ανέμους ή με υπερβολικά δυνατούς ανέμους, καθώς οι απαιτήσεις του καταναλωτικού κοινού παραμένουν ίδιες, το δίκτυο θα πρέπει να εξισορροπήσει την απώλεια της ενέργειας με συμβατικές μεθόδους παροχής ενέργειας και αντίστοιχα μια μέρα με δυνατούς ανέμους το δίκτυο θα πρέπει να αντιμετωπίσει το πρόβλημα της υπερβολικής ενέργειας ποθα το βγάλει εκτός ισσοροπίας.

Στην πρώτη περίπτωση, αυτή της έλλειψης αιολικής ενέργειας, το δίκτυο θα πρέπει να είναι έτοιμο να εξισορροπήσει αυτή την απώλεια, έχοντας δεσμεύσει ένα ποσό συμβατικής ενέργειας ως απόθεμα ασφαλείας. Πρακτικά για κάθε μέγκαβαττ αιολικής ενέργειας χρειάζονται 0,8 μβ (80%) ως απόθεμα ασφαλείας, προερχόμενο κυρίως απο φυσικό αέριο, λιθάνθρακες ή υδροηλεκτρικά. Με άλλα λόγια τα εργοστάσια συνεχίζουν να δουλεύουν και να καίνε κάυσιμα ακόμα και στην ιδανική περίπτωση που οι ανεμογεννήτριες μπορούσαν να προσφέρουν το 100% της απαιτούμενης ενέργειας σε εθνικό επίπεδο.

Εξ ίσου σοβαρό είναι το πρόβλημα όταν οι ανεμογεννήτριες λειτουργούν στις βέλτιστες συνθήκες με μεγάλες (αλλά όχι υπερβολικά μεγάλες) ταχύτητες ανέμου. Αυτή η έξτρα ποσότητα ενέργειας (η οποία μάλιστα μεταβάλλεται δραματικά λεπτό με το λεπτό με κάθε αλλαγή στην ταχύτητα του ανέμου) βγάζει το δίκτυο εκτός ισσοροπίας. Ένα εργοστάσιο ορυκτού καυσίμου καταναλώνει τεράστια ποσά ενέργειας στην εκκίνησή του, πράγμα που σημαίνει ότι δε μπορούμε να να κλείνουμε μια μονάδα λιθάνθρακα όταν φυσάει και να την ξανανοίγουμε με το που μειωθεί ο άνεμος. Το δίκτυο αναγκάζεται να αποθηκεύσει την έξτρα ενέργεια για να διατηρήσει την ισσοροπία του ή να την διοχετεύσει κάπου αλλού. Στην πρώτη περίπτωση έχουμε επέκταση φραγμάτων με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την καταστροφή των ποταμών και στην δεύτερη έχουμε εξαγωγή ενέργειας με τεράστιο κόστος μεταφοράς και πολύ χαμηλές τιμές πώλησης.

Οι μεγάλες αυτές διακυμάνσεις στην αποδιδόμενη ενέργεια των ανεμογεννητριών, κάνουν πρακτικά μηδαμινή την όποια απεξάρτηση απο άλλες μεθόδους παραγωγής ενέργειας. Ανάλογα με τους ανέμους, τις τοποθεσίες και το μοντέλο διαχείρισης το ποσοστό αποδιδόμενης ενέργειας σε σχέση με την ονομαστική τους αξία, κυμαίνεται απο 4% (στην Γερμανία) έως 15% (στην Αγγλία). Δηλαδή για κάθε μεγαβάτ ονομαστικής ισχύος αιολικής ενέργειας, το δίκτυο ωφελείται μόνο με 0,05 έως 0,15 mw. Σε κάθε περίπτωση, είναι απολύτως αδύνατο να ηλεκτροδοτηθεί μια χώρα μόνο μέσω ανεμογεννητριών. Η εξάρτηση απο το λιθάνθρακα και το φυσικό αέριο παραμένει και μάλιστα σε ποσοστά άνω του 90%.

Η αφήγηση δηλαδή ότι οι ανεμογεννήτριες με όλα τα προβληματά τους, την αισθητική και οικολογική όχληση, τον αφανισμό πτηνών και εντόμων, την εκβιομηχανοποίηση των φυσικών τοπίων στα οποία εγκαθίστανται, την οικολογική επιβάρυνση με τόννους μπετόν και χάλυβα τα οποία μετατρέπονται σε σκουπίδια μετά απο είκοσι χρόνια κτλ είναι τουλάχιστον μια εναλλακτική στη ρυπογόνο κάυση του λιθάνθρακα, αποδεικνύεται ψευδής. Η ισοπέδωση των βουνών δεν θα σώσει τους κατοίκους της Πτολεμαίδας ή της Μεγαλόπολης απο τον καρκίνο. Η ηλεκτροδότηση θα συνεχίσει να στηρίζεται στα υδροηλεκτρικά και την καύση ορυκτών, ενώ η “πράσινη” ενέργεια παραμένει κυρίως μια καλή μέθοδος να ξεφορτωθούν οι χώρες του βορρά τις τεχνολογικές τους επενδύσεις στις ΑΠΕ, στα βουνά του νότου, καθώς και ένα ισχυρό χαρτί στον τζόγο του χρηματιστηρίου ρύπων.

Βέβαια, ακόμα και αν στο μέλλον βρεθεί κάποια τεχνολογία αποθήκευσης ενέργειας ή εξισσορόπησης του δικτύου που να κάνει το ρεύμα απο τις ανεμογεννήτριες συμφέρον, η λογική λέει ότι αυτές θα έπρεπε να εγκαθίστανται σε ήδη υπάρχουσες βιομηχανικές περιοχές, όπου η οικολογική υποβάθμιση είναι ούτως ή άλλως υπαρκτή και οι εργασίες συντήρησης και αντικατάστασης (η απόδοση των ανεμογεννητριών μειώνεται δραματικά με το χρόνο και σε διάστημα απο δέκα έως είκοσι χρόνων αχρηστεύονται τελείως) καθώς και μεταφοράς του ρεύματος, να γίνονται με μικρότερο κόστος. Κάτι τέτοιο θα απαιτούσε όμως την καταβολή ενοικίων (τα βιομηχανικά οικόπεδα σε αντίθεση με τα βουνά, κοστίζουν) κάτι που ανέκαθεν οι επενδυτές αποστρέφονταν.


Απλά μαθήματα οικονομίας

Ο αφανισμός των Αγράφων και ακολούθως του μεγαλύτερου κομματιού της Πίνδου, θα γίνει για να ικανοποιηθούν οι μονίμως απαρκτικές διαθέσεις των επενδυτών, καθώς και νεοφιλελεύθερες και πέρα για πέρα βλακώδεις εμμονές, όπως αυτή του χρηματιστηρίου ρύπων. Η θυσία μιας ολόκληρης οροσειράς δεν θα μας απαλλάξει ούτε απο μια λιγνιτική μονάδα. Ακόμη ένα κομμάτι του λιγοστού εναπομείναντα άγριου κόσμου θα χαθεί. Και μαζί του η ικανότητα να μαθαίνουμε απο το διαφορετικό και να εμπλουτίζουμε τα ονειρά μας με δαύτο. Το εφιαλτικό σενάριο της καθολικής εξημέρωσης του πλανήτη θα έρθει ένα ακόμη βήμα πιο κοντά, μαζί με αυτό της απόλυτης εξημέρωσης του εαυτού μας – και της μετατροπής μας απο αυτόνομες ενσυνείδητες υπάρξεις σε πειθήνιους καταναλωτές προιόντων και προπαγάνδας.

Όμως μπορεί οι απότομες κορφές, τα άγρια δάση, τα ορμητικά νερά ως πόροι για κερδοφορία να είναι δωρεάν, αλλά για όσους απο εμάς έχουμε ατενίσει ανάμεσα στα μοναχικά ρόμπολα τις απέναντι κορυφογραμμές, για όσους έχουμε περπατήσει στα δάση και ξεδιψάσει απο τις πηγές τους, ο φυσικός κόσμος έχει μια αυταξία. Και την αυταξία αυτή υποσχόμαστε ότι θα την μετατρέψουμε σε κόστος και μάλιστα ασύμφορο, για κάθε ανθρώπινο αρπακτικό.


ΤΩΡΑ ΕΙΝΑΙ Η ΚΡΙΣΙΜΗ ΣΤΙΓΜΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΣΠΙΣΗ ΤΩΝ ΑΓΡΑΦΩΝ

Οι εταιρίες ξεπέρασαν τα νομικά κωλύματα και οι μπουλντόζες είναι έτοιμες για το βουνό. Είναι στο χέρι μας να μην περάσουν, πρόκειται για την τελευταία μας ευκαιρία να εμποδίσουμε το ενεργειακό λόμπι να μετατρέψει, μια για πάντα, ένα μοναδικό οικοσύστημα σε βιομηχανικό εργοστάσιο.

Συμφέρει να γιατρεύεις τους άρρωστους;

Καθώς αναμόχλευα το αρχείο μου μέσα στο Σαββατοκύριακο, βρήκα ένα παλιούτσικο άρθρο στον ιστότοπο του πολιτειακού CNBC με ημερομηνία 11/4/2018 και τίτλο "Goldman Sachs asks in biotech research report: ‘Is curing patients a sustainable business model?’". Σκέφτηκα να αναφερθώ σ' αυτό επειδή διατηρεί αμείωτο το ενδιαφέρον του και επειδή δείχνει ανάγλυφα... Αλλά καλύτερα να το παρουσιάσω μεταφρασμένο στα ελληνικά και να αφήσω τα σχόλια σε σας: 


Σε έκθεση έρευνας για την βιοτεχνολογία, η Γκόλντμαν Σακς αναρωτιέται: "η θεραπεία των ασθενών είναι βιώσιμο επιχειρηματικό μοντέλο;"

Οι αναλυτές τής Γκόλντμαν Σακς προσπάθησαν να αντιμετωπίσουν ένα ευαίσθητο θέμα για τις επιχειρήσεις βιοτεχνολογίας, ιδιαίτερα εκείνων οι οποίες ασχολούνται με την πρωτοποριακή "γονιδιακή θεραπεία": οι θεραπείες θα μπορούσαν να κάνουν κακό στις επιχειρήσεις, σε μακροπρόθεσμη βάση.

"Η θεραπεία των ασθενών είναι βιώσιμο επιχειρηματικό μοντέλο;", ρωτούν οι αναλυτές σε μια έκθεση της 10ης Απριλίου [ενν.: 2018], με τίτλο "Η επανάσταση του γονιδιώματος".

"Η δυνατότητα να παρουσιάσει θεραπείες τύπου "μια κι έξω", συνιστά μια από τις πιο ελκυστικές πτυχές τής γονιδιακής θεραπείας, της κυτταροθεραπείας με γενετική μηχανική και της γονιδιακής επεξεργασίας, ωστόσο τέτοιες θεραπείες φέρουν μια πολύ διαφορετική προοπτική στην σχέση που έχουν τα επαναλαμβανόμενα έσοδα με τις χρόνιες θεραπείες", έγραψε χτες σε σημείωμα προς τους πελάτες [ενν.: της Γκόλντμαν Σακς] ο αναλυτής Σαλβήν Ρίχτερ. "Ενώ αυτή η προοπτική έχει τεράστια σημασία για τους ασθενείς και την κοινωνία, θα μπορούσε να συνιστά πρόκληση για τους ιατρικούς μηχανικούς τού γονιδιώματος όσον αφορά την διάρκεια των ταμιακών ροών".

Πρώτη μέρα στην ιατρική Σχολή:
"Η προληπτική ιατρική σκοτώνει την κερδοφόρα επιχείρηση"

Ο Ρίχτερ φέρει ως παράδειγμα τις πατενταρισμένες θεραπείες τής εταιρείας Gilead Sciences για την ηπατίτιδα C, οι οποίες έχουν επιτυχή αποτελέσματα σε πάνω από το 90% των περιπτώσεων. Οι πωλήσεις της εταιρείας αυτών των θεραπειών στις ΗΠΑ απογειώθηκαν στα 12,5 δισ. δολλάρια το 2015 αλλά από τότε έχουν πέσει. Η Γκόλντμαν Σακς εκτιμά ότι οι πωλήσεις αυτών των θεραπειών στις ΗΠΑ για εφέτος [ενν.: το 2018] δεν θα ξεπεράσουν τα 4 δισ. δολλάρια, σύμφωνα με πίνακα της έκθεσης.

"Η Gilead συνιστά χαρακτηριστικό παράδειγμα όπου η επιτυχία τής πατέντας για την θεραπεία τής ηπατίτιδας C εξάντλησε σταδιακά το διαθέσιμο απόθεμα των προς θεραπεία ασθενών", έγραψε ο αναλυτής. "Στην περίπτωση των μολυσματικών ασθενειών, όπως η ηπατίτιδα C, η θεραπεία των υφιστάμενων ασθενών μειώνει και τον αριθμό των φορέων που μπορούν να μεταδώσουν τον ιό σε νέους ασθενείς, μειώνοντας έτσι ακόμη περισσότερο το απόθεμα των ασθενών. Όπου αυτό το απόθεμα παραμένει σταθερό (π.χ. στον καρκίνο), η πιθανή θεραπεία ενέχει μικρότερο κίνδυνο για την βιωσιμότητα ενός πατενταρισμένου φαρμάκου".

Ο αναλυτής δεν απάντησε αμέσως στην πρόσκλησή μας για σχολιασμό.

Η έκθεση υποδεικνύει τρεις πιθανές λύσεις για τις επιχειρήσεις βιοτεχνολογίας:

- Λύση 1: Να απευθύνονται σε μεγάλες αγορές. Για παράδειγμα, η αιμοφιλία συνιστά μια παγκόσμια αγορά 9-10 δισ. δολλαρίων, αυξανόμενη κατά 6%-7% ετησίως.

- Λύση 2: Να απευθύνονται σε διαταραχές με ευρύτερες επιπτώσεις. Για παράδειγμα, η σπονδυλική μυϊκή ατροφία προσβάλλει τους νευρώνες του νωτιαίου μυελού, επηρεάζοντας την ικανότητα να περπατήσει κανείς, να φάει ή να αναπνεύσει.

- Λύση 3: Συνεχής καινοτομία και επέκταση του αντικειμένου. Για παράδειγμα, υπάρχουν εκατοντάδες κληρονομικές παθήσεις του αμφιβληστροειδούς (γενετικές μορφές τύφλωσης)... Ο ρυθμός καινοτομίας θα αποδειχτεί σημαντικός καθώς τα μελλοντικά προγράμματα μπορούν να αντισταθμίσουν τα μειωμένα έσοδα από τις παλιές πατέντες.



Οι παλιοί φίλοι του ιστολογίου καταλαβαίνουν πόσα και τι είδους σχόλια θέλω να πω πάνω σε όσα διαβάσατε. Επειδή, όμως, είναι γνωστή η ιδιαίτερη εκτίμηση που έχω στην αντίληψη και την κρίση σας, αφήνω όλα τα σχόλια σε σας. Θα προσθέσω μόνο δυο φράσεις, που είπε -εν είδει μαύρου χιούμορ- ένας φίλος μου φαρμακοποιός πριν πολλά-πολλά χρόνια, καθώς παρατήρησα την πολύ υψηλή τιμή κάποιου φάρμακου που πήρε ένας καρκινοπαθής: "Οι καρκινοπαθείς παίρνουν ακριβά φάρμακα αλλά τους χάνεις σύντομα από πελάτες. Για το φαρμακείο, οι καρδιοπαθείς είναι καλύτεροι πελάτες γιατί αντέχουν πολύ περισσότερα χρόνια". Προφανώς, ο φίλος μου προηγήθηκε κατά πολύ των τζιμανιών τής Γκόλντμαν Σακς...

Μαρκούζε - Χάιντεγγερ: περί ναζί και προσωπικής ευθύνης (1)

Μεταξύ Αυγούστου 1947 και Μαΐου 1948, δυο από τους γνωστότερους γερμανούς φιλοσόφους τού εικοστού αιώνα, ο Χέρμπερτ Μαρκούζε (Herbert Marcuse, 1898-1979) και ο Μάρτιν Χάιντεγγερ (Martin Heidegger, 1889-1976) είχαν μια μικρή επικοινωνία μέσω αλληλογραφίας. Πρόκειται για δυο επιστολές του πρώτου στον δεύτερο και μια ενδιάμεση απάντηση του Χάιντεγγερ, οι οποίες βρέθηκαν στο αρχείο τού Μαρκούζε μετά τον θάνατό του και δημοσιεύθηκαν το 1989. Ανακάλυψα αυτές τις τρεις επιστολές στον ιστότοπο Marcuse.org και τις μεταφράζω για τους αναγνώστες του ιστολογίου:

Ο Μάρτιν Χάιντεγγερ σε συνέδριο του Ναζιστικού Κόμματος (Λειψία, 1933)

(1) Μαρκούζε προς Χάιντεγγερ - Ουάσιγκτον, 28/8/1947

Αγαπητέ κύριε Χάιντεγγερ,

Σκέφτηκα πολύ καιρό αυτό που μου είπατε κατά την επίσκεψή μου στο Τοντνάουμπεργκ και θα ήθελα να σας γράψω όσα σκέφτηκα αρκετά ανοιχτά.

Μου είπατε ότι αποστασιοποιηθήκατε πλήρως από το ναζιστικό καθεστώς το 1934, ότι στις διαλέξεις σας κάνατε εξαιρετικά επικριτικές παρατηρήσεις και ότι σας παρακολουθούσε η Γκεστάπο. Δεν θα αμφισβητήσω τα λόγια σας. Αλλά παραμένει γεγονός ότι το 1933 ταυτιστήκατε τόσο έντονα με το καθεστώς, ώστε σήμερα θεωρείστε στα μάτια πολλών ως ένας από τους ισχυρότερους διανοητικούς υπερασπιστές του. Οι ίδιες οι ομιλίες σας, τα κείμενα και οι πραγματείες σας από αυτή την περίοδο είναι απόδειξη αυτού. Ποτέ δεν τα αναιρέσατε - ούτε καν μετά το 1945. Ποτέ δεν έχετε εξηγήσει δημόσια ότι έχετε φτάσει σε άλλες κρίσεις από εκείνες που εκφράσατε το 1933-34 και διατυπώσατε στα γραπτά σας. Παραμείνατε στη Γερμανία μετά το 1934, αν και θα μπορούσατε να βρείτε μια θέση στο εξωτερικό σχεδόν παντού. Ποτέ δεν καταγγείλατε κάποια από τις ενέργειες ή τα ιδεολογήματα του καθεστώτος. Εξ αιτίας αυτών των συνθηκών, εξακολουθείτε να ταυτίζεστε σήμερα με το ναζιστικό καθεστώς. Πολλοί από εμάς περιμένουμε από καιρό μια δήλωσή σας, μια δήλωση που θα σας απελευθέρωνε σαφώς και τελειωτικά από μια τέτοια ταύτιση, μια δήλωση που ειλικρινά θα εξέφραζε την τρέχουσα στάση σας για τα γεγονότα που διαδραματίστηκαν. Αλλά ποτέ δεν κάνατε μια τέτοια δήλωση ή, έστω, καμμιά τέτοια δήλωση δεν έχει ξεπεράσει ποτέ τον στενό σας κύκλο. Εγώ -και πολλοί άλλοι- σας θαύμαζα ως φιλόσοφο. Έχουμε μάθει πολλά από σας. Αλλά δεν μπορούμε να κάνουμε διαχωρισμό ανάμεσα στον φιλόσοφο Χάιντεγκερ και τον άνθρωπο Χάιντεγκερ, διότι κάτι τέτοιο αντιβαίνει την δική σας φιλοσοφία. Ένας φιλόσοφος μπορεί να εξαπατηθεί σχετικά με τα πολιτικά θέματα. Στην περίπτωση αυτή θα αναγνωρίσει ανοιχτά το λάθος του. Αλλά δεν μπορεί να εξαπατάται από ένα καθεστώς που δολοφόνησε εκατομμύρια εβραίους -απλώς και μόνο επειδή ήταν εβραίοι- που έκανε τον τρόμο καθημερινό φαινόμενο και μετέτρεψε όλα όσα σχετίζονται με τις ιδέες του πνεύματος, της ελευθερίας και της αλήθειας στο αιματηρό τους αντίθετο. Ένα καθεστώς το οποίο, από κάθε άποψη που θα μπορούσε  κανείς να φανταστεί, ήταν η θανατηφόρα καρικατούρα της δυτικής παράδοσης, την οποία εσείς ο ίδιος αναλύσατε και υπερασπιστήκατε τόσο έντονα. Κι αν αυτό το καθεστώς δεν ήταν η καρικατούρα αυτής της παράδοσης αλλά η πραγματική κορύφωσή της - και σ' αυτή την περίπτωση δεν θα υπήρχε καμία εξαπάτηση, γιατί τότε θα έπρεπε να απαρνηθείτε αυτή την παράδοση...

Έτσι θέλετε να σας θυμούνται στην ιστορία των ιδεών; Κάθε προσπάθεια να καταπολεμηθεί αυτή η κοσμική παρεξήγηση, αντιβαίνει την κοινά αποδεκτή αντίσταση στην ιδέα να πάρουμε στα σοβαρά έναν ναζί ιδεολόγο. Η κοινή λογική (και μεταξύ των διανοουμένων), η οποία μαρτυράει μια τέτοια αντίσταση, αρνείται να σας δεχτεί ως φιλόσοφο, επειδή η φιλοσοφία και ο ναζισμός είναι έννοιες ασυμβίβαστες. Σε αυτή την πεποίθηση, η κοινή λογική είναι δικαιολογημένη. Για άλλη μια φορά: εσείς (και εμείς) μπορούμε να καταπολεμήσουμε την ταύτιση τόσο του προσώπου σας όσο και της δουλειάς σας με το ναζισμό (και ως εκ τούτου τη διάλυση της φιλοσοφίας σας) μόνο αν κάνετε δημόσια δήλωση των αλλαγμένων σας απόψεων.

Αυτή την εβδομάδα θα σας στείλω ένα δέμα. Οι φίλοι μου διαφώνησαν μ' αυτό και με κατηγόρησαν ότι βοηθώ κάποιον ο οποίος ταυτίζεται με ένα καθεστώς που έστειλε εκατομμύρια ομοθρήσκους μου στους θαλάμους αερίων (για να αποφευχθούν παρεξηγήσεις, θα ήθελα να παρατηρήσω ότι δεν ήμουν αντι-ναζί επειδή ήμουν εβραίος, αλλά θα ήμουν τέτοιος εξ αρχής για πολιτικούς, κοινωνικούς και πνευματικούς λόγους, ακόμη και αν ήμουν "100% Άρειος"). Τίποτα δεν μπορεί να αντιταχθεί σ' αυτό το επιχείρημα. Καθησυχάζω την συνείδησή μου, λέγοντας ότι στέλνω ένα δέμα σε έναν άνθρωπο από τον οποίο έμαθα φιλοσοφία από το 1928 έως το 1932. Καταλαβαίνω ότι αυτό είναι μια φτηνή δικαιολογία. Ο φιλόσοφος του 1933-34 δεν μπορεί να είναι εντελώς διαφορετικός από αυτόν πριν από το 1933. Ακόμα λιγώτερο, στο βαθμό που εκφράσατε και στηρίξατε την ενθουσιώδη δικαιολόγησή σας για το ναζιστικό κράτος με φιλοσοφικούς όρους.

Ο Χέρμπερτ Μαρκούζε σε ώρα διδασκαλίας (Βερολίνο, 1967)

(2) Χάιντεγγερ προς Μαρκούζε - Φράιμπουργκ, 20/1/1948

Το δέμα που αναφέρατε στην επιστολή σας της 28ης Αυγούστου έφτασε. Σας ευχαριστώ γι' αυτό. Νομίζω ότι συμφωνεί με τις επιθυμίες σας, δικές σας και των φίλων σας, το ότι μοίρασα ολόκληρο το περιεχόμενο σε πρώην μαθητές που δεν ήταν ούτε στο Κόμμα ούτε είχαν άλλες σχέσεις με τον εθνικοσοσιαλισμό. Εκ μέρους τους, επίσης, σας ευχαριστώ για την βοήθειά σας.

Αν μπορώ να συμπεράνω από την επιστολή σας ότι σας απασχολεί σοβαρά μια ορθή κρίση για το έργο μου και το πρόσωπο μου, τότε η επιστολή σας δείχνει πόσο δύσκολη είναι η συζήτηση με άτομα που δεν έζησαν στην Γερμανία από το 1933 και που κρίνουν τις απαρχές τού εθνικοσοσιαλιστικού κινήματος από το τέλος του. Όσον αφορά τα κυριώτερα σημεία της επιστολής σας, θα ήθελα να πω τα εξής.

1) Σχετικά με το 1933: Περίμενα από τον εθνικοσοσιαλισμό μια ολοκληρωτική πνευματική ανανέωση, μια συμφιλίωση των κοινωνικών αντιθέσεων και μια σωτηρία της δυτικής ύπαρξης από τους κινδύνους του κομμουνισμού. Αυτές οι πεποιθήσεις εκφράσθηκαν στην πρυτανική μου ομιλία (την διαβάσατε ολόκληρη;), σε μια διάλεξη με θέμα "Η ουσία της επιστήμης" και σε δύο ομιλίες προς τους φοιτητές τού πανεπιστημίου του Φράιμπουργκ. Υπήρξε επίσης μια εκλογική έκκληση περίπου 25-30 σειρών, που δημοσιεύθηκε στην φοιτητική εφημερίδα [του Φράιμπουργκ]. Σήμερα θεωρώ μερικές από τις προτάσεις μου ως παραπλανητικές.
2) Το 1934 αναγνώρισα το πολιτικό μου σφάλμα και παραιτήθηκα από την πρυτανεία σε ένδειξη διαμαρτυρίας ενάντια στο κράτος και το κόμμα. Το ότι το πρώτο [δηλαδή οι κομματικές δραστηριότητες του Χάιντεγγερ] έγινε αντικείμενο εκμετάλλευσης για προπαγανδιστικούς σκοπούς τόσο εδώ όσο και στο εξωτερικό και ότι το δεύτερο [η παραίτησή του] αποσιωπήθηκε για εξ ίσου προπαγανδιστικούς λόγους, δεν έπεσε στην αντίληψή μου και δεν μπορεί να μετρήσει εναντίον μου.
3) Έχετε απόλυτο δίκιο ως προς το ότι δεν έκανα μια δημόσια, εύκολα κατανοητή αντίθετη δήλωση. Αυτό θα ήταν το τέλος τόσο το δικό μου όσο και της οικογένειάς μου. Πάνω σ' αυτό, ο Γιάσπερς είπε: το ότι παραμένουμε ζωντανοί είναι η ενοχή μας.
4) Στις διαλέξεις μου και στα μαθήματα μου από το 1933-44 ενσωμάτωσα μια άποψη που ήταν τόσο ξεκάθαρη ώστε από εκείνους που διετέλεσαν μαθητές μου, κανένας δεν έπεσε θύμα τής ναζιστικής ιδεολογίας. Τα έργα μου από αυτή την περίοδο, εάν δημοσιευθούν ποτέ, θα μαρτυρήσουν αυτό το γεγονός.
5) Μια δήλωση μετά το 1945 ήταν για μένα αδύνατη: οι υποστηρικτές των ναζί ανακοίνωσαν την αλλαγή τής πίστης τους με τον πιο απεχθή τρόπο. Ωστόσο, δεν είχα τίποτα κοινό με αυτούς.
6) Στις δικαιολογημένες κατηγορίες που εκφράζετε "για ένα καθεστώς που δολοφόνησε εκατομμύρια εβραίους, που έκανε τον τρόμο καθημερινό φαινόμενο και μετέτρεψε όλα όσα σχετίζονται με τις ιδέες του πνεύματος, της ελευθερίας και της αλήθειας στο αιματηρό του αντίθετο" μπορώ απλώς να προσθέσω ότι αν αντί "εβραίους" είχατε γράψει "ανατολικογερμανούς" [δηλαδή: γερμανούς των ανατολικών εδαφών], τότε το ίδιο ισχύει και για έναν από τους Συμμάχους, με τη διαφορά ότι όλα όσα συνέβησαν από το 1945 έχουν γίνει γνωστά στον κόσμο ενώ ο αιματηρός τρόμος των ναζί στην πραγματικότητα είχε κρατηθεί μυστικός από το γερμανικό λαό.

Εν κατακλείδι, θα ήθελα να σας ζητήσω να λάβετε υπ' όψη ότι και σήμερα υπάρχει ψευδής προπαγάνδα, για παράδειγμα διαδίδονται φήμες με σκοπό να αντιπαρατεθούν στην αλήθεια. Έχω πληροφορηθεί για εντελώς ανόητες δυσφημίσεις εμού και της δουλειάς μου.

Σας ευχαριστώ για την ανοιχτή έκφραση των αμφιβολιών σας για μένα. Μπορώ μόνο να ελπίζω ότι κάποια μέρα θα βρείτε ξανά στα έργα μου τον φιλόσοφο με τον οποίο σπουδάσατε και εργαστήκατε.

Με τους καλύτερους χαιρετισμούς μου.


[Αύριο: Η τρίτη και τελευταία επιστολή, μαζί με ορισμένες ιστορικές σημειώσεις και επισημάνσεις.]

Καρλ Μαρξ: Η πάλη ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία

Στις 20 και στις 27 Ιουνίου 1865, σε δυο συνεδριάσεις του Γενικού Συμβουλίου τής Διεθνούς Εργατικής Ένωσης, ο Καρλ Μαρξ έκανε μια διάλεξη, προκειμένου να απαντήσει στον Τζον Ουέστον, έναν εργάτη που ισχυριζόταν ότι μια αύξηση των μισθών δεν μπορεί να καλυτερεύσει την κατάσταση των εργατών και ότι η δράση των συνδικάτων πρέπει να χαρακτηριστεί ως επιζήμια. Η εν λόγω διάλεξη δημοσιεύθηκε το 1889 ως μπροσούρα με το τίτλο "Αξία, τιμή και κέρδος". Σήμερα κυκλοφορεί με τον τίτλο "Μισθός, τιμή και κέρδος".

Σ' αυτή την διάλεξη ο Μαρξ, με έναν εξαιρετικά απλό και κατανοητό τρόπο, αναπτύσσει έννοιες όπως μισθός, παραγωγή, νομισματική κυκλοφορία, τιμές, εργατική δύναμη, υπεραξία, αξία της εργατικής δύναμης, κέρδος κλπ. Η κατανοητή γλώσσα του σε καμμιά περίπτωση δεν κάνει έκπτωση στην ανάλυση των αναπτυσσόμενων εννοιών. Έτσι, η μελέτη τού εν λόγω κειμένου γίνεται ιδιαίτερα απαραίτητη στις μέρες μας, καθώς η εργασία δέχεται την επίθεση του κεφαλαίου με τις κάθε λογής "μεταρρυθμίσεις" και "αναδιαρθρώσεις", ενώ οι διάφοροι απολογητές τού κρατούντος συστήματος επιχειρούν να ποτίσουν τα μυαλά των εργαζομένων με στρεβλώσεις της πραγματικότητας, ώστε αυτές οι αναδιαρθρώσεις να περάσουν με το λιγότερο δυνατό κόστος για το σύστημα. 

Το "Μισθός, τιμή και κέρδος" αποδομεί παμπάλαιες θεωρίες που ξανασερβίρονται ως καινούργιες και παρουσιάζει τα πράγματα όπως πραγματικά είναι, έστω κι αν στο μεταξύ έχει περάσει ενάμισυς αιώνας. Συνεπώς, η μελέτη του επιβάλλεται. Κι αυτή η αναγκαιότητα ίσως γίνει σαφέστερη από τις τελευταίες παραγράφους του, τις οποίες αναδημοσιεύει σήμερα το ιστολόγιο, αντιγράφοντας από την έκδοση της "Σύγχρονης Εποχής" (υπογραμμίσεις δικές μου):

(...) Όσο για τον περιορισμό της εργάσιμης μέρας στην Αγγλία, όπως σ' όλες τις άλλες χώρες, δεν έγινε ποτέ διαφορετικά παρά με νομοθετική επέμβαση. Χωρίς την απέξω συνεχή πίεση των εργατών, η επέμβαση αυτή δε θα γινόταν ποτέ. Οπωσδήποτε όμως, ο περιορισμός της εργάσιμης μέρας δε θα κατορθωνόταν με ιδιωτική συμφωνία ανάμεσα στους εργάτες και τους κεφαλαιοκράτες. Ακριβώς η αναγκαιότητα αυτή της γενικής πολιτικής δράσης αποδείχνει ότι στην καθαρά οικονομική δράση του το κεφάλαιο είναι το ισχυρότερο μέρος.

Όσο για τα όρια της αξίας της εργασίας, ο πραγματικός καθορισμός της εξαρτάται πάντα από την προσφορά και τη ζήτηση. Εννοώ τη ζήτηση για εργασία από τη μεριά του κεφαλαίου και την προσφορά εργασίας από τους εργάτες. Στις αποικιακές χώρες ο νόμος της προσφοράς και της ζήτησης ευνοεί τον εργάτη. Έτσι εξηγιέται το σχετικά υψηλό επίπεδο των μισθών στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το κεφάλαιο μπορεί εκεί να κάνει τα αδύνατα δυνατά, δεν μπορεί όμως να εμποδίσει την αγορά της εργασίας να αδειάζει συνεχώς από τη συνεχή μετατροπή μισθωτών εργατών σε ανεξάρτητους αγρότες νοικοκυραίους. Η θέση του μισθωτού εργάτη για ένα πολύ μεγάλο μέρος του αμερικανικού λαού δεν είναι παρά μια δοκιμαστική κατάσταση που είναι βέβαιο ότι θα την εγκαταλείψει αργά ή γρήγορα. Για να θεραπεύσει αυτή την κατάσταση πραγμάτων στις αποικίες, η πατρική βρετανική κυβέρνηση δέχτηκε για ορισμένο χρονικό διάστημα αυτό που ονομάζεται σύγχρονη θεωρία αποικιοποίησης, που συνίσταται στο να επιβάλλεται μια τεχνητά υψηλή τιμή στην αποικιακή γη, για να εμποδίζεται η πολύ γρήγορη μετατροπή του μισθωτού εργάτη σε ανεξάρτητο αγρότη.

Ας έρθουμε όμως τώρα στις παλιές πολιτισμένες χώρες, όπου το κεφάλαιο κυριαρχεί πάνω σ' ολόκληρη τη διαδικασία παραγωγής. Πάρτε, λ.χ., την άνοδο των μισθών των εργατών γης στην Αγγλία από το 1849 ως το 1859. Ποια ήταν η συνέπειά της; Οι ενοικιαστές γης δεν μπορούσαν, όπως θα τους είχε συμβουλεύσει ο φίλος μας Ουέστον, ούτε ν' ανεβάσουν την αξία του σταριού ούτε καν τις τιμές της αγοράς του. Ήταν, απεναντίας, υποχρεωμένοι να βολευτούν με την πτώση των τιμών. Μέσα σ' αυτά όμως τα έντεκα χρόνια εισάγανε κάθε λογής μηχανές, εφάρμοσαν πιο επιστημονικές μεθόδους, μετάτρεψαν ένα μέρος της καλλιεργήσιμης γης σε βοσκές, αύξησαν την έκταση των κομματιών γης που νοικιάζονται και μαζί μ' αυτό την κλίμακα της παραγωγής. Και μ' αυτές και μ' άλλες μεθόδους που ελάττωναν τη ζήτηση για εργασία χάρη στην αύξηση της παραγωγικής της δύναμης, δημιούργησαν πάλι ένα σχετικό πλεόνασμα του αγροτικού πληθυσμού. Αυτή είναι γενικά, στις από παλιά αποικισμένες χώρες, η μέθοδος με την οποία παρουσιάζεται μια γοργότερη ή αργότερη αντίδραση του κεφαλαίου ενάντια σε μια ύψωση των μισθών. Ο Ρικάρντο σωστά παρατήρησε ότι η μηχανή βρίσκεται σε διαρκή συναγωνισμό με την εργασία και συχνά μπορεί να εφαρμόζεται μόνο όταν η τιμή της εργασίας έχει φτάσει ένα ορισμένο ύψος. Μα η εισαγωγή των μηχανών δεν είναι παρά μια από τις πολλές μεθόδους για την αύξηση της παραγωγικής δύναμης της εργασίας. Ακριβώς αυτή η ίδια η ανάπτυξη, που κάνει σχετικά πληθωρική την ανειδίκευτη εργασία, απλοποιεί, από την άλλη μεριά την ειδικευμένη εργασία κι έτσι της ρίχνει την τιμή.

Τον ίδιο νόμο τον συναντούμε και με άλλη μορφή. Με την ανάπτυξη της παραγωγικής δύναμης της εργασίας επιταχύνεται η συσσώρευση του κεφαλαίου, ακόμη και παρά το σχετικά υψηλό επίπεδο των μισθών. Απ’ αυτό θα μπορούσε κανείς να συμπεράνει, όπως πραγματικά είχε συμπεράνει ο Άνταμ Σμιθ που στον καιρό του η σύγχρονη βιομηχανία βρισκόταν ακόμα στην παιδική της ηλικία, ότι η επιταχυνόμενη συσσώρευση του κεφαλαίου κάνει τη ζυγαριά να κλίνει υπέρ του εργάτη, εξασφαλίζοντας μια όλο και μεγαλύτερη ζήτηση της δουλειάς του. Ξεκινώνατας από την ίδια αυτή άποψη, πολλοί σύγχρονοι συγγραφείς απορούσαν γιατί ενώ το αγγλικό κεφάλαιο αυξήθηκε, στην τελευταία εικοσαετία, πολύ πιο γρήγορα απ' ό,τι αυξήθηκε ο αγγλικός πληθυσμός, οι μισθοί δεν αυξήθηκαν σημαντικά. Ταυτόχρονα όμως με την πρόοδο της συσσώρευσης συντελείται μια προοδευτική αλλαγή στη σύνθεση του κεφαλαίου. Το μέρος εκείνο του συνολικού κεφαλαίου που αποτελείται από σταθερό κεφάλαιο, από μηχανές, πρώτες ύλες, μέσα παραγωγής σε κάθε δυνατή μορφή, αυξάνεται πιο γρήγορα σε σύγκριση με το άλλο μέρος του κεφαλαίου που ξοδεύεται σε μισθούς ή στην αγορά εργασίας. Ο νόμος αυτός διατυπώθηκε με τρόπο λιγότερο ή περισσότερο ακριβή από τους Μπάρτον, Ρικάρντο, Σισμόντι, από τους καθηγητές Ρίτσαρντ Τζονς, Ράμσεϋ, Σερμπιλιέζ και άλλους.

Έκδοση: Σικάγο, 1913

Αν η αναλογία των δυο αυτών στοιχείων του κεφαλαίου ήταν αρχικά 1 προς 1, με την πρόοδο της βιομηχανίας θα γίνει 5 προς 1 κλπ. Αν από ένα συνολικό κεφάλαιο 600, ξοδεύονται 300 σε εργαλεία, πρώτες ύλες κλπ και 300 σε μισθούς, φτάνει μονάχα να διπλασιαστεί το συνολικό κεφάλαιο για να δημιουργήσει μια ζήτηση για 600 εργάτες αντί για 300. Αν, όμως, από ένα κεφάλαιο 600, ξοδεύονται 500 σε μηχανές, υλικά κλπ και μόνο 100 σε μισθούς, το ίδιο κεφάλαιο πρέπει να αυξηθεί από 600 σε 3.600 για να δημιουργήσει μια ζήτηση για 600 εργάτες όπως έγινε στην πρώτη περίπτωση. Με την πρόοδο της βιομηχανίας, η ζήτηση για εργασία δε συμβαδίζει λοιπόν με τη συσσώρευση του κεφαλαίου. Θα εξακολουθεί ν' αυξάνεται, αλλά σε μια αναλογία που διαρκώς θα ελαττώνεται σε σύγκριση με την αύξηση του κεφαλαίου.

Αυτές οι λίγες παρατηρήσεις αρκούν να δείξουν ότι ολόκληρη η ανάπτυξη της σύγχρονης βιομηχανίας θα πρέπει να κάνει τη ζυγαριά να κλίνει προοδευτικά υπέρ του κεφαλαιοκράτη κι ενάντια στον εργάτη και ότι επομένως η γενική τάση της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής δεν είναι να ανεβάζει αλλά να ρίχνει το μέσο επίπεδο των μισθών ή να πιέζει την αξία της εργασίας περισσότερο ή λιγότερο στο κατώτατο όριό της. Επειδή,όμως είναι τέτοια η τάση των πραγμάτων στο σημερινό σύστημα, μήπως αυτό πάει να πει ότι η εργατική τάξη θα έπρεπε να παραιτηθεί από την αντίστασή της ενάντια στους ληστρικούς σφετερισμούς του κεφαλαίου και να εγκαταλείψει τις προσπάθειές της να επωφεληθεί με τον καλύτερο τρόπο από τις ευνοϊκές περιστάσεις για την πρόσκαιρη καλυτέρεψη της θέσης της; Αν το έκανε αυτό, θα ξέπεφτε στην κατάσταση μιας άμορφης μάζας από αφανισμένους φτωχούς διαβόλους που τίποτα δεν μπορεί να τους σώσει. Πιστεύω να έχω αποδείξει ότι οι αγώνες της εργατικής τάξης για το επίπεδο του μισθού της αποτελούν φαινόμενα αχώριστα από τον όλο μισθωτό σύστημα, ότι στις 99 περιπτώσεις από τις 100 οι προσπάθειές της για το ανέβασμα των μισθών δεν είναι παρά προσπάθειες για τη συγκράτηση της δοσμένης αξίας της εργασίας και ότι η ανάγκη του παζαρέματος της τιμής της με τον καπιταλιστή ενυπάρχει στο γεγονός ότι οι εργάτες είναι υποχρεωμένοι να πουλούν οι ίδιοι τον εαυτό τους σαν εμπόρευμα. Αν υποχωρούσαν άνανδρα στην καθημερινή σύγκρουσή τους με το κεφάλαιο, θ' αποδείχνονταν ανίκανοι να επιχειρήσουν ένα οποιοδήποτε πλατύτατο κίνημα.

Ταυτόχρονα, και ολότελα ανεξάρτητα από τη γενική υποδούλωση της εργασίας που συνδέεται με το μισθωτό σύστημα, η εργατική τάξη δεν θα πρέπει να υπερβάλλει την τελική αποτελεσματικότητα των καθημερινών αυτών αγώνων. Δε θα πρέπει να ξεχνά ότι παλεύει ενάντια στα αποτελέσματα κι όχι ενάντια στις αιτίες αυτών των αποτελεσμάτων, ότι καθυστερεί, βέβαια, την προς τα κάτω κίνηση, δεν αλλάζει όμως την κατεύθυνσή της, ότι χρησιμοποιεί καταπραϋντικά φάρμακα, που όμως δεν γιατρεύουν την αρρώστια. Δε θα πρέπει λοιπόν να κατατρίβεται αποκλειστικά σ'  αυτόν τον αναπόφευκτο μικροπόλεμο, που ξεπηδά διαρκώς από τούς ατέλειωτους σφετερισμούς του κεφαλαίου ή τις διακυμάνσεις στην αγορά. Θα πρέπει η εργατική τάξη να καταλάβει ότι, μαζί με όλες τις αθλιότητες που της επιβάλλει, το σημερινό σύστημα εγκυμονεί ταυτόχρονα και τους υλικούς όρους και τις κοινωνικές μορφές που είναι απαραίτητες για έναν οικονομικό μετασχηματισμό της κοινωνίας. Αντί για το συντηρητικό σύνθημα: "Ένα δίκαιο μεροκάματο για μια δίκαιη εργάσιμη μέρα", θα πρέπει να γράψει στη σημαία της το επαναστατικό σύνθημα: "Κατάργηση του συστήματος της μισθωτής εργασίας".

Ύστερα απ' αυτή τη μεγάλη και, όπως φοβούμαι, κουραστική έκθεση που υποχρεώθηκα να κάνω για να ανταποκριθώ κάπως στο θέμα που συζητιέται, θα ήθελα να κλείσω με την πρόταση να παρθούν οι ακόλουθες αποφάσεις:

Πρώτο. Μια γενική άνοδος του επιπέδου των μισθών θα είχε σαν αποτέλεσμα την πτώση του γενικού ποσοστού κέρδους, χωρίς όμως, για να μιλήσουμε γενικά, να επηρεάσει τις τιμές των εμπορευμάτων.

Δεύτερο. Η γενική τάση της καπιταλιστικής παραγωγής δεν είναι ν' ανεβάζει αλλά να κατεβάζει το μέσο επίπεδο των μισθών.

Τρίτο. Οι εργατικές ενώσεις προσφέρουν καλή υπηρεσία σαν κέντρα αντίστασης ενάντια στους σφετερισμούς του κεφαλαίου. Αποτυχαίνουν μερικά στο σκοπό τους, όταν δεν κάνουν σωστή χρήση της δύναμής τους. Αποτυχαίνουν ολοκληρωτικά στο σκοπό τους όταν περιορίζονται σ' ενα μικροπόλεμο ενάντια στα αποτελέσματα του σημερινού συστήματος, αντί να προσπαθούν ταυτόχρονα να το αλλάξουν, αντί να χρησιμοποιούν τις οργανωμένες δυνάμεις τους σαν ένα μοχλό για την τελική απελευθέρωση της εργατικής τάξης, δηλαδή, για την οριστική κατάργηση του συστήματος της μισθωτής εργασίας.

Εγκώμιο του εγκλήματος

[Το κείμενο που ακολουθεί, γράφτηκε από τον Καρλ Μαρξ κάπου στα 1860 με 1862. Αργότερα ενσωματώθηκε στις "Θεωρίες της υπεραξίας", που αποτελούν σήμερα τον τρίτομο "τέταρτο τόμο" του "Κεφαλαίου". Ο τίτλος του κειμένου στην πρώτη γερμανική έκδοση ήταν "Παρέκβαση (περί παραγωγικής εργασίας)" αλλά έγινε γνωστό με τον τίτλο που χρησιμοποιούμε εδώ, χάρη σε μια μεταγενέστερη γαλλική μετάφραση. Ως πηγή για την αντιγραφή χρησιμοποίησα την 24σέλιδη μπροσούρα των εκδόσεων "Άγρα" (Β' έκδοση, 2005), με μετάφραση και σημειώσεις της Τζένης Μαστοράκη. Αξίζει να σημειώσω ότι η εν λόγω μπροσούρα περιλαμβάνει και μια θαυμάσια εισαγωγή τού Αντρέα Καμιλλέρι, η οποία συνόδευε την αντίστοιχη ιταλική έκδοση. ]

Γραμματόσημα για τα 200 χρόνια από την γέννηση του Καρλ Μαρξ (αριστερά: Γερμανία - δεξιά: Κιργιστάν)

Ο φιλόσοφος παράγει ιδέες, ο ποιητής ποιήματα, ο πάστορας κηρύγματα και ούτω καθ' εξής. Ο εγκληματίας παράγει εγκλήματα. Αν προσέξουμε καλύτερα πώς σχετίζεται αυτός ο τελευταίος κλάδος παραγωγής με το κοινωνικό σύνολο, θ' απαλλαγούμε από πολλές προκαταλήψεις. Ο εγκληματίας δεν παράγει μόνο εγκλήματα, αλλά και το ποινικό δίκαιο και τον καθηγητή που διδάσκει ποινικό δίκαιο και, συνάμα, το αναπόφευκτο σύγγραμμα, με το οποίο αυτός ο ίδιος καθηγητής ρίχνει στη γενική αγορά τις παραδόσεις του εν είδει "εμπορεύματος". Έτσι πολλαπλασιάζεται ο εθνικός πλούτος. Για να μην αναφέρουμε την προσωπική απόλαυση που παρέχει το χειρόγραφο του συγγράμματος στον δημιουργό του, όπως μας λέει ένας πολύ αξιόπιστος μάρτυρας, ο καθηγητής Ρόσερ [1].

Πέραν τούτου, ο εγκληματίας παράγει ολόκληρη την αστυνομία και την ποινική δικονομία, κλητήρες, δικαστές, δήμιους, ενόρκους και λοιπά. Όλοι αυτοί οι ετερόκλητοι επαγγελματικοί κλάδοι, που αποτελούν ισάριθμες κατηγορίες του κοινωνικού καταμερισμού της εργασίας, αναπτύσσουν διάφορες ικανότητες του ανθρώπινου πνεύματος, φτιάχνουν νέες ανάγκες αλλά και νέους τρόπους για την ικανοποίησή τους. Και μόνο τα βασανιστήρια έγιναν αφορμή για τις ευφυέστερες μηχανικές εφευρέσεις, ενώ πλήθος τίμιοι χειρώνακτες απασχολούνται στην παραγωγή των σχετικών εργαλείων.

Ο εγκληματίας παράγει μια εντύπωση, εν μέρει ηθική, εν μέρει τραγική, αναλόγως, κι έτσι προσφέρει μια "υπηρεσία" στη διακίνηση των ηθικών και αισθητικών συγκινήσεων του κοινού. Δεν παράγει μόνο συγγράμματα ποινικού δικαίου, ούτε απλώς τους ποινικούς κώδικες και τους νομοθέτες, παράγει και τέχνη, ωραία λογοτεχνία, μυθιστορήματα, ακόμη και τραγωδίες, όπως αποδεικνύουν όχι μόνο η "Ενοχή" του Μύλλνερ [2]  και οι "Ληστές" του Σίλλερ, αλλά και αυτός ο "Οιδίπους" και ο "Ριχάρδος ο Τρίτος". Ο εγκληματίας σπάζει τη μονοτονία και την καθημερινή ασφάλεια της αστικής ζωής. Έτσι την προστατεύει από την τελμάτωση και προκαλεί την ανήσυχη ένταση και την κινητικότητα, χωρίς τις οποίες θα αμβλυνόταν ακόμη και η ορμή του ανταγωνισμού. Δίνει, λοιπόν, ένα κίνητρο στις παραγωγικές δυνάμεις. Το έγκλημα αποσύρει από την αγορά εργασίας ένα τμήμα του περιττού πληθυσμού, οπότε μειώνει τον ανταγωνισμό μεταξύ των εργατών, εμποδίζοντας, ως ένα βαθμό, την πτώση του μισθού κάτω από το ελάχιστο όριο, ενώ παράλληλα ο αγώνας εναντίον του εγκλήματος απορροφά ένα άλλο τμήμα του ίδιου πληθυσμού. Άρα, ο εγκληματίας αναδεικνύεται σε μιαν από εκείνες τις φυσικές "εξισορροπήσεις" που αποκαθιστούν το σωστό επίπεδο και ανοίγουν μια ολόκληρη προοπτική "ωφέλιμων κλάδων απασχόλησης".

Οι επενέργειες του εγκλήματος στην εξέλιξη των παραγωγικών δυνάμεων θα μπορούσαν να αποδειχθούν ως την τελευταία λεπτομέρεια. Οι κλειδαριές θα είχαν αποκτήσει τη σημερινή τους αρτιότητα, αν δεν υπήρχαν κλέφτες; Η νομισματοκοπία θα έφτανε στην τωρινή της τελειότητα, αν δεν υπήρχαν παραχαράκτες; Το μικροσκόπιο θα έβρισκε ποτέ τρόπο να περάσει στη συνήθη εμπορική σφαίρα (βλ. και Μπάμπατζ [3]), αν δεν γινόταν απάτη στο εμπόριο; Τέλος, η εφαρμοσμένη χημεία δεν οφείλει στη νοθεία των εμπορευμάτων και στην προσπάθεια ανακάλυψής της όσα ακριβώς οφείλει και στον τίμιο παραγωγικό ζήλο; Το έγκλημα επινοεί διαρκώς νέα επιθετικά μέσα για να προσβάλει την ιδιοκτησία, κι έτσι γεννά και νέα αμυντικά μέσα, οπότε επιδρά παραγωγικά στην ανακάλυψη νέων μηχανών - όπως ακριβώς και οι απεργίες. Ας αφήσουμε όμως τη σφαίρα του ιδιωτικού εγκλήματος: Χωρίς εθνικό έγκλημα θα μπορούσε να υπάρξει παγκόσμια αγορά; Θα υπήρχαν έθνη; Άραγε το δέντρο της αμαρτίας δεν είναι, ταυτόχρονα, και δέντρο της γνώσης, από την εποχή του Αδάμ ως σήμερα;

Στο "Μύθο των μελισσών" (1705) ο Μάντεβιλ [4] έχει αποδείξει την παραγωγική δύναμη που διαθέτουν όλα τα πιθανά είδη επαγγελμάτων, αλλά και το γενικό συμπέρασμα όλου αυτού του επιχειρήματος:

Αυτό που ονομάζουμε στον κόσμο μας Κακό, είτε ηθικό είτε φυσικό, είναι η μεγάλη αρχή που μας κάνει κοινωνικά πλάσματα, η σταθερή βάση, η ζωή και το στήριγμα όλων των τεχνών και των ενασχολήσεων ανεξαιρέτως. Και τη στιγμή που θα έπαυε να υπάρχει το Κακό, η κοινωνία θα ήταν καταδικασμένη να φθαρεί, αν όχι να καταποντιστεί αύτανδρη.

Μόνο που, βέβαια, ο Μαντεβιλ ήταν απείρως πιο τολμηρός και έντιμος από τους φιλισταίους απολογητές της αστικής κοινωνίας.


----------------------------------------------------
Σημειώσεις
(1) Roscher, Wilhelm Georg Friedrich (1817-1894): Ιδρυτής της παλαιότερης ιστορικής σχολής της πολιτικής οικονομίας στη Γερμανία.
(2) Müllner, Amandus Gottfried Adolf (1774-1829): Κριτικός και ποιητής.
(3) Babbage, Charles ( 1792-1871 ): Άγγλος μαθηματικός, μηχανικός και οικονομολόγος.
(4) Mandeville, Bernard de (1670-1733): Άγγλος σατιρικός συγγραφέας, γιατρός και οικονομολόγος.

Ευρωπαϊκή Ένωση: Ο χρήσιμος ηλίθιος;

[Με αφορμή τα πρόσφατα εγκαίνια της μεγάλης γέφυρας που συνδέει την προσαρτημένη Κριμαία με την Ρωσσία (ένα γεγονός που πυροδότησε νέο κύκλο ρητορικών αντιπαραθέσεων και όξυνσης των σχέσεων του Κιέβου με την Μόσχα), θυμήθηκα το παρακάτω κείμενο του γερμανού δημοσιογράφου και ιστορικού ερευνητή René Heilig, ηλικίας τεσσάρων περίπου ετών. Προστρέχω σήμερα σ' αυτό μιας και οι επαγγελματικές μου υποχρεώσεις δεν μου αφήνουν χρόνο για κάτι άλλο εκτός από αντιγραφή.]

Ο Στεπάν Μπαντέρα (μέσον) με γερμανική στρατιωτική στολή

Στις δυτικές περιοχές τής Ουκρανίας κυματίζουν μαύρες και κόκκινες σημαίες, εκτός από εκείνες με τα εθνικά χρώματα, το μπλε και το κίτρινο. Είναι οι σημαίες τής Οργάνωσης Ουκρανών Εθνικιστών (Organization of Ukrainian Nationalists - OUN), η οποία ιδρύθηκε στην Βιέννη το 1929. Ανάμεσα σε συνθήματα υπέρ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των πολιτικών ελευθεριών, φαίνεται πως υλοποιούνται με τον καλύτερο τρόπο τα όνερα του Στέπαν Μπαντέρα (1909-1959).

Ο Μπαντέρα; Οφείλει κάποιος να τον γνωρίζει; Τουλάχιστον εκείνοι οι πολιτικοί, οι οποίοι τώρα αξιώνουν και χορηγούν υποστήριξη για τους νεοφερμένους στο Κίεβο, έπρεπε να μάθουν τον διασημότερο ηγέτη της OUN και να τρομάξουν. Τα εθνικιστικά-φασιστικά ιδεολογήματά του εφαρμόζονται ως ευαγγέλιο, ιδιαιτέρως στο "Κόμμα της Ελευθερίας" (Σβόμποντα) και στον μαχητικό "Δεξιό Τομέα". Θα έπρεπε επίσης να ψάξουν κάποτε ονόματα όπως Ντμύτρο Ντόντσεβ, Βολοντύμυρ Μάρτινετς, Στέπαν Λενκάβσκι, Γιάροσλαβ Στέτσκο, Αντρέι Μέλνυκ, Γιάροσλαβ Ίρσαν και Μύκολα Λέμπεντ.

Μνημείο του Μπαντέρα στο Ίβανο-Φρανκίβσκ

Όλοι τους αποτελούν συγκεκριμένες εκδοχές του ουκρανικού εθνικισμού, όπως αυτός αναπτύχθηκε μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και, περισσότερο, στην χιτλερική Γερμανία πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και στη διάρκειά του ενώ πρωτοστάτησε και στον αντικομμουνιστικό αγώνα των δυτικών δυνάμεων μετά το 1945. Οι πολλαπλές διασπάσεις της Ουκρανίας, η μετατόπιση των ιστορικών και θρησκευτικών θεμελίων της, η εκμετάλλευση από γειτονικές δυνάμεις, όλα τούτα καλλιέργησαν μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο καινούργιο έδαφος για εθνικιστικές αντιλήψεις, οι οποίες αμέσως άντλησαν δάνεια από φασιστικές ιδεολογίες. Υποδαύλιζαν το μίσος εναντίον των πολωνών και των εβραίων. Στόχος ήταν να ιδρυθεί, σύμφωνα με την OUN, ανεξάρτητο κράτος στις "εθνογραφικά ουκρανικές περιοχές". Η OUN βρήκε ανταπόκριση κυρίως στην δυτική και κεντροδυτική Ουκρανία, σε περιοχές όπως η Γαλικία και η Βολυνία, που "έπεσαν" σε πολωνικά χέρια.

Η OUN προσπάθησε να αποσταθεροποιήσει το πολωνικό κράτος με παραστρατιωτικές μεθόδους. Αυτό προκάλεσε την αντίδραση των πολωνών, που άρχισαν να καίνε ανυπότακτα χωριά και ορθόδοξες εκκλησίες. Αποτέλεσμα: η OUN στράφηκε προς τη ναζιστική Γερμανία και επένδυσε σ' αυτή. Ο ηγέτης της Αντρέι Μέλνυκ διαβεβαίωσε τον Μάιο του 1939 τον υπουργό εξωτερικών τής Γερμανίας Ρίμπεντροπ ότι, σύμφωνα με την φιλοσοφία τους, η οργάνωσή του ανήκε στο ίδιο είδος κινημάτων με τον γερμανικό ναζισμό και τον ιταλικό φασισμό.

Μνημείο του Μπαντέρα στο Λβιβ (Λβοφ)

Ο Γιάροσλαβ Ίρσαν, ένας άλλος θεωρητικός τής OUN, είχε ήδη τονίσει έναν χρόνο πριν: "Ο
ουκρανικός εθνικισμός χρησιμοποιεί τον όρο 'εθνικισμός' με τον ίδιο τρόπο που χρησιμοποιούνται οι όροι 'ναζισμός' ή 'φασισμός' από τον γερμανικό και τον ιταλικό εθνικισμό".

Με την υπογραφή τού συμφώνου Μολότοφ-Ρίμπεντροπ, η δυτική και κεντροδυτική Ουκρανία έγινε σοβιετικό έδαφος. Έτσι, η OUN θεώρησε την Ε.Σ.Σ.Δ ως τον κύριο εχθρό. Η Μόσχα αντέδρασε και εκτόπισε εκατοντάδες χιλιάδες εθνικιστές ουκρανούς από αυτά τα εδάφη. Απέναντι, η Βέρμαχτ στρατολογούσε ουκρανούς για την επίθεση στην Σοβιετική Ένωση.

Από την πλευρά του, ο Μπαντέρα οργάνωνε τα δικά του παραστρατιωτικά σώματα. Πριν ακόμη φτάσει η Βέρμαχτ στο Λβιβ το 1941, οι στρατιώτες του μπήκαν στην πόλη και έσφαξαν τον εβραϊκό πληθυσμό. Επιμένει "στο σημείο της εξόντωσης των εβραίων και θεωρεί λειτουργικό να εισαχθούν στην Ουκρανία οι γερμανικές μέθοδοι εξολόθρευσης του εβραϊκού πληθυσμού", έγραφε ο Γιάροσλαβ Στέτσκο το καλοκαίρι του 1941.

Η γερμανική ηγεσία δεν είχε κανένα λόγο να αντιταχθεί σε όλα αυτά, όμως διαφώνησε έντονα όταν ο Στέτσκο ανακηρύχθηκε πρόεδρος ενός ανεξάρτητου ουκρανικού κράτους στις 30 Ιουνίου 1941. Ο Χίτλερ και ο επικεφαλής των SS Χίμμλερ, οι οποίοι  δέχονταν τους ουκρανούς εθελοντές (όπως τον δεσμοφύλακα των στρατοπέδων θανάτου Ντέμγιανγιουκ), αντέδρασαν με σφοδρότητα. Ο Στέτσκο και ο Μπαντέρα κλείστηκαν μέχρι το 1943 στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Ζάξενχαουζεν.

Ουκρανικό γραμματόσημο αφιερωμένο στα
100 χρόνια από την γέννηση του Μπαντέρα

Στο μεταξύ, ο συγκροτημένος Ουκρανικός Επαναστατικός Στρατός (UPA) δρούσε στα δάση, όπου έσφαζε πολωνούς, μαχητές του Κόκκινου Στρατού, σοβιετικούς παρτιζάνους ή και ουκρανούς χωρικούς, οι οποίοι ήθελαν να αποφύγουν την φορολόγησή τους από τον UPA. Για τον UPA, τα θεμελιώδη δικαιώματα ίσχυαν με ιδιαίτερο τρόπο. Λόγου χάρη, έλεγαν: "Αντιμετώπιζε τους εχθρούς του έθνους σου με μίσος και αδυσώπητα". Πάνω απ' όλα βρισκόταν το: "Ή θα φτιάξουμε ένα ουκρανικό κράτος ή θα πεθάνουμε στον αγώνα γι' αυτό". Παράλληλα (με καταλυτική βοήθεια από την παράταξη του Μέλνυκ στην OUN), σχηματίστηκε η μεραρχία των SS "Γαλικία" από ουκρανούς εθελοντές. Αυτό το σώμα, εκτός των άλλων, καταδίωκε παρτιζάνους στη Γιουγκοσλαβία. Οι μονάδες του παραδόθηκαν στις 8 Μαΐου 1945 ως "Ουκρανικός Εθνικός Στρατός" και οδηγήθηκαν από τους δυτικούς συμμάχους στην Ιταλία. Η παράδοσή τους στην Σοβιετική Ένωση απορρίφθηκε ως ιδέα.

Ήδη από το 1943, στην OUN ήταν σαφές ότι η Γερμανία θα έχανε τον πόλεμο. Για τον αρχηγό τού UPA Μύκολα Λέμπεντ ήταν η σωστή στιγμή  να αρχίσει η τελική μάχη για το δικό τους ουκρανικό κράτος. Διέταξε να εκκαθαριστεί "όλη η περιοχή από τον πολωνικό πληθυσμό". Και το έκανε με έναν ιδιαίτερα αιμοσταγή τρόπο. Ακόμη και ως τα μέσα τής δεκαετίας τού '50, τα παράνομα σώματα του Μπαντέρα πολεμούσαν εναντίον της σοσιαλιστικής τάξης τής Μόσχας. Με παρόμοιο τρόπο, έκαναν επιθέσεις από τα Καρπάθια ή από πολωνικά εδάφη σε όμορες σοσιαλιστικές δημοκρατίες. Σ' αυτό υποστηρίζονταν από την πολιτειακή CIA και από την οργάνωση Gehlen, την κατοπινή BND (υπηρεσία πληροφοριών της Ομοσπονδιακής Γερμανίας). Δυτικές υπηρεσίες έρριξαν εκατοντάδες αλεξιπτωτιστές. Ακόμη και η KGB θεωρούσε σίγουρο πως πολλοί ζουν ανάμεσά τους χωρίς να έχουν αποκαλυφθεί, ως έντιμοι πολίτες. Παρεμπιπτόντως, ο αρχηγός του UPA Μύκολα Λέμπεντ υπηρέτησε μετά τον πόλεμο στην CIA.

Ο Γιάροσλαβ Στέτσκο με τον -τότε- αντιπρόεδρο των ΗΠΑ Τζωρτζ Μπους (1983)

Ο ουκρανικός εθνικισμός, τα πανιά τού οποίου φούσκωσαν πάλι μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, θα μπορούσε να συνεχίσει αχαλίνωτος, ύστερα από την επιτυχή εξέγερση στην πλατεία Μαϊντάν του Κιέβου. Από την πλευρά τού "Σβόμποντα", η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι όχι κάτι περισσότερο από τον χρήσιμο ηλίθιο, ο οποίος μπορεί να του παρέχει το απαραίτητο αντίβαρο οικονομικής και πολιτικής ασφάλειας, απέναντι στην μη αδρανούσα γειτονική Ρωσσία.


René Heilig, "Die EU - der nützliche Idiot?", 15/3/2014
[Ελεύθερη απόδοση στα ελληνικά και επιλογή φωτογραφικού υλικού: Cogito ergo sum]

Ιδού η εναλλακτική: Πελετίδης!

Δεν μπορεί να γίνει τίποτα, είμαστε δεμένοι από τους δανειστές και πρέπει με κάθε θυσία – ακόμα κι αν αφορά την καταδίκη της ίδιας μας της ζωής – να παραμείνουμε στο άρμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μήπως και κάποια στιγμή μοιράσουν κανένα κόκκαλο στο λαό! Αυτή μας λένε ότι είναι η μοίρα μας!

Ας πάμε τώρα στη δημοτική αρχή της Πάτρας, την εκλεγμένη με το ψηφοδέλτιο του ΚΚΕ και με επικεφαλής το μέλος του Κόμματος, Κώστα Πελετίδη. Η απόφαση του Δήμου Πάτρας, όπως την περιέγραψε ο κομμουνιστής δήμαρχος της πόλης

για διαγραφή χρεών εργαζομένων και ανέργων και γενικότερα πολιτών που πλήττονται βάναυσα από την κρίση, ώστε να μην κινδυνέψουν τα σπίτια τους από πλειστηριασμό,

δεν συγκρούεται μόνο απευθείας με την πολιτική των διαχειριστών της βαρβαρότητας. Χτυπάει και τη μοιρολατρία που θέλουν να μας επιβάλλουν. Η σημασία της απόφασης ξεπερνά τα όρια της Πάτρας. Είναι μια πραγματική εναλλακτική για το λαό μας, όχι μόνο για να πούμε ένα μεγάλο «ως εδώ», όχι μόνο για τη διαμόρφωση συνθηκών ανακούφισης των λαϊκών στρωμάτων από τη λεηλασία, αλλά και για να ανοίξει ο δρόμος της κοινωνικής διεκδίκησης με προοπτική έναν άλλο δρόμο αξιοπρέπειας και ελπίδας για το λαό και τον τόπο. Θα μπορούσε να συμπυκνωθεί κάπως έτσι:

Δεν θέλουμε ξεροκόμματα επιδομάτων (προεκλογικών και μη) – Διεκδικούμε τις ζωές μας ολόκληρες!

Η «νομιμότητα»

Η απόφαση του δημοτικού συμβουλίου της Πάτρας, ακριβώς επειδή συγκρούεται με τον πυρήνα της πολιτικής που μας έχει εξαθλιώσει, έχει -ήδη- αντιπάλους. Xαρακτηριστική η στάση της αντιπολίτευσης στο δήμο. Όπως ανέφερε στην παρουσίαση της απόφασης ο Κώστας Πελετίδης,

«το Δημοτικό μας Συμβούλιο σε πρόσφατη συνεδρίασή του με θέμα τους ηλεκτρονικούς πλειστηριασμούς αποφάσισε κατά πλειοψηφία (οι παρατάξεις της Ν.Δ. του ΣΥΡΙΖΑ και του ΠΑΣΟΚ δεν ψήφισαν τη συγκεκριμένη απόφαση, με βασικό επιχείρημα τη νομιμότητα).»

Η «νομιμότητα», λοιπόν, δεν επιτρέπει να πάρει ανάσα ένας κόσμος που έχει διαλυθεί από την κρίση και ζει με την αγωνία πως θα του πάρουν το σπίτι σε πλειστηριασμό ή θα κάνουν κατάσχεση στον τραπεζικό λογαριασμό όπου μπαίνει η σύνταξη ή ο μισθός. Μιλάμε για τη «νομιμότητα» των μνημονίων  και των πολιτικών δυνάμεων που ψήφισαν τη διάλυση και την καταστροφή. Μιλάμε για τη «νομιμότητα» εκείνων που -με μορφή κατεπείγοντος- πέρασαν και περνούν μέτρα εξαθλίωσης του λαού, καταργώντας τις ίδιες τις κοινοβουλευτικές διαδικασίες ή υλοποιώντας τις κατά… προσέγγιση.

Για να δούμε τώρα τι θα πούνε και ποια «νομιμότητα» υπερασπίζονται. Όπως είναι προφανές δεν αναφερόμαστε πλέον στις παρατάξεις στο Δήμο Πάτρας αλλά στα κόμματα που μας έφεραν ως εδώ, τα κόμματα που κυβέρνησαν ή κυβερνούν. Όπως ανέφερε ο Κ. Πελετίδης στη συνέντευξη κατά την οποία παρουσίασε την απόφαση, την Δευτέρα 21 Μαΐου «έχουν προγραμματιστεί συναντήσεις με τις Κοινοβουλευτικές Ομάδες των κομμάτων στη Βουλή, πλην της Χρυσής Αυγής», για να επιδοθεί η σχετική απόφαση.

Πραγματικό ταξικό πρόσημο

Μετά τη  «νομιμότητα» έρχεται το άλλο επιχείρημα: Οι «καλοπληρωτές» θα πληρώσουν τα χρέη των «μπαταχτσήδων»! Για κακή τους τύχη σε αυτό υπάρχει ήδη απάντηση και καταγράφηκε στην παρουσίαση του δημάρχου Πάτρας:

«Οι μεγάλοι οφειλέτες, οι «επενδυτές» και οι κουβαλητές της ανάπτυξης, έχουν τη δυνατότητα, με βάση τη νομοθεσία και τις πολιτικές που ασκούν οι έως τώρα κυβερνήσεις, όχι μόνο φοροαπαλλάσσονται σκανδαλωδώς, αλλά παίρνουν και δικαστικές αποφάσεις με τις οποίες διαγράφονται τα χρέη τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, είναι αυτό που προκύπτει από τα στοιχεία των υπηρεσιών του Δήμου. 

Συγκεκριμένα, σε σύνολο οφειλών 120.107.630 ευρώ, τα 55.547.368,01 τα χρωστάνε 204 επιχειρηματίες, με οφειλές άνω των 50.000 ευρώ. Ο Δήμος έχει προχωρήσει σε μέτρα αναγκαστικής είσπραξης. Από τις δεσμεύσεις των λογαριασμών, τα αποτελέσματα πλην μεμονωμένων περιπτώσεων ήταν πενιχρά έως αμελητέα στο σύνολο. Την ίδια στιγμή, που νομίμως φοροδιαφεύγουν μεγαλοεπιχειρηματίες ο Πατραϊκός λαός κινδυνεύει να χάσει το βιος του για οφειλές 500 και 1.000 ευρώ».

Εάν ακόμα και τώρα ορισμένοι κάνουν πως δεν καταλαβαίνουν ας τους εξηγήσουμε:

Η πολιτική απόφαση – πρόταση του Δήμου Πάτρας έχει ταξικό πρόσημο (αληθινό ταξικό πρόσημο, όχι σαν εκείνο που διαφημίζει κατά καιρούς η κυβέρνηση της «πρώτης φοράς Αριστερά», που μόνο Αριστερά δεν είναι).

Η πολιτική απόφαση – πρόταση του δημάρχου Πάτρας, Κώστα Πελετίδη, έρχεται και σε απόλυτη αντίθεση με την πρακτική πολλών δημάρχων της χώρας που προσκυνούν τη «νομιμότητα» και αφήνουν απροστάτευτους τους κόπους μιας ολόκληρης ζωής των εργαζόμενων, των ανέργων και γενικότερα όλων εκείνων που βιώνουν τα αποτελέσματα της καπιταλιστικής κρίσης.

Ο λαός δεν αναθέτει – Ο λαός διεκδικεί και νικά

Η δύναμη στην απόφαση του δημοτικού συμβουλίου Πάτρας, εκτός από την εκπροσώπηση του δικαίου, είναι πως δεν πρόκειται για μια διαδικασία ανάθεσης. Γι' αυτό κι όταν γράφουμε στον τίτλο μας «Υπάρχει εναλλακτική: Πελετίδης» δεν κάνουμε τίποτα άλλο από το να στηρίζουμε ανοιχτά την κινητοποίηση του ίδιου του λαού, την κινητοποίηση όλων μας. Διότι ο δήμαρχος Πάτρας ποτέ δεν έταξε πως θα αλλάξει δια μαγείας η κατάσταση, κάλεσε και καλούσε σε συμπόρευση και ο λόγος είναι απλός: Χωρίς την υπεράσπιση των διεκδικήσεων μας δεν γίνεται τίποτα. Το γεγονός πως η μοναδική λύση είναι η μαζική και μαχητική συμμετοχή στον αγώνα καταγράφεται σαφώς στην παρουσίαση της πρότασης του δημάρχου, με πρακτικές δράσεις:

«Την Τρίτη 22 Μάη, ημέρα δράσης κατά των πλειστηριασμών, θα επισκεφθούμε και θα πραγματοποιήσουμε συναντήσεις μαζί με φορείς, Σωματεία και Συλλόγους της πόλης: Στις 10 π.μ. στην Αποκεντρωμένη Διοίκηση, στις 11 π.μ. στην Α’ ΔΟΥ Πατρών, στις 12 μεσ. στην Εθνική Τράπεζα (Πλατεία Γεωργίου), στη 1 μ.μ. στον ΕΦΚΑ. Το βράδυ στις 8.30, διοργανώνουμε εκδήλωση στην πλατεία Γεωργίου όπου θα γίνει ομιλία και θα ακολουθήσει μουσικό και καλλιτεχνικό πρόγραμμα».

Η λύση είναι στον αγώνα μαζί με τα Σωματεία, τους Φορείς και τους Συλλόγους, όπου οργανώνονται οι εργαζόμενοι, οι άνεργοι και όλοι αυτοί που πλήττονται από τη βαρβαρότητα. Η λύση είναι στον αγώνα ενάντια στη βαρβαρότητα. Ας γίνει υπόθεση όλων μας η απόφαση του δημοτικού συμβουλίου Πάτρας, όπως την περιέγραψε ο Κ. Πελετίδης:

«Διεκδικούμε από την Κυβέρνηση άμεση νομοθετική ρύθμιση, που να προστατεύει τη λαϊκή οικογένεια από πλειστηριασμούς και κατασχέσεις με γνώμονα την οικονομική της κατάσταση και να δίνει το δικαίωμα στα Δημοτικά Συμβούλια να αποφασίζουν για διαγραφές οφειλών σε αυτούς που αποδεδειγμένα ούτε μπορούν, ούτε έχουν να πληρώσουν. 

Γιατί

«γίνεται πλέον φανερό ότι το επόμενο διάστημα θα έχουμε φαινόμενα μαζικών πλειστηριασμών από το σύνολο των κρατικών φορέων (εφορίες, ασφαλιστικά ταμεία κ.α.). Η επίθεση αφορά όλα όσα, με κόπους μιας ολόκληρης ζωής, έχει αποκτήσει η λαϊκή οικογένεια, όπως το σπίτι, το μαγαζί, το αυτοκίνητο, το ταξί, το χωράφι του μικρού αγρότη. Στόχος Κυβέρνησης – Ε.Ε. είναι η ενίσχυση της επιχειρηματικότητας και η επέλαση του μεγάλου κεφαλαίου».

Γιατί γνωρίζουμε ότι

«στο στόχαστρο κυβέρνησης, των κομμάτων που υπηρετούν τα μνημόνια και φοροεισπρακτικών μηχανισμών, βρίσκονται τα λαϊκά νοικοκυριά που χρωστούν μικρά ποσά».

Γιατί αυτό που απασχολεί τη δημοτική αρχή της Πάτρας μας αφορά όλους:

«Πώς θα μπορέσουμε να συμβάλουμε σε όλα τα επίπεδα, ώστε να μην λεηλατηθεί η περιουσία και οι κόποι μιας ζωής της λαϊκής οικογένειας στο βωμό της καπιταλιστικής ανάπτυξης».

Με αυτό το σκεπτικό, όπως παρουσίασε Κ. Πελετίδης,

«από τη στιγμή που αναλάβαμε τη διοίκηση του Δήμου προστατεύσαμε τις λαϊκές οικογένειες αρνούμενοι να στείλουμε στοιχεία στην εφορία για μικροοφειλέτες και να δεσμεύσουμε το ΑΦΜ, όπως κάνουν άλλοι Δήμοι. Δηλώνουμε ότι όσο μας αφορά ως Δημοτική Αρχή, δεν θα επιτρέψουμε για μικροοφειλές στο Δήμο, για ανθρώπους και νοικοκυριά που δεν μπορούν να πληρώσουν, να γίνουν κατασχέσεις στην περιουσία τους».

Η απόφαση που εισηγήθηκε η δημοτική αρχή και αποφάσισε το δημοτικό συμβούλιο, προβλέπει:

1. Πλήρη διαγραφή σε μακροχρόνια ανέργους και ενταγμένους στο ΚΕΑ.
2. Πλήρη διαγραφή σε άτομα που έχουν οικογενειακό εισόδημα την τελευταία 5ετία κατά μέσο όρο έως 12.000€, μία κατοικία και δεν έχουν κανένα άλλο περιουσιακό στοιχείο.
3. Πλήρη διαγραφή σε πολύτεκνους, τρίτεκνους, ΑΜΕΑ, μονογονεϊκές οικογένειες, άτομα με αναπηρία με οικογενειακό εισόδημα μέχρι 25.000€ και μία κατοικία.
4. Από 12.000€-25.000€ οικογενειακό εισόδημα, να γίνει διαγραφή προστίμων και προσαυξήσεων και καταβολή του χρέους σε 200 δόσεις.
5. Από 25.000-50.000€ διαγραφή προστίμων και προσαυξήσεων και αποπληρωμή του χρέους σε 150 μηνιαίες δόσεις.
6. Οι μακροχρόνια άνεργοι, οι ενταγμένοι στο ΚΕΑ και όσοι την τελευταία πενταετία έχουν μέσο οικογενειακό εισόδημα μέχρι 25.000, να μην επιβαρύνονται με την προβλεπόμενη από το νόμο επιβάρυνση που αφορά την κατεδάφιση ετοιμόρροπου κτίσματος.

Επαναλαμβάνουμε, λοιπόν, και με τα ίδια ακριβώς λόγια:

Η απόφαση του Δήμου Πάτρας, όπως την περιέγραψε ο κομμουνιστής δήμαρχος της πόλης για διαγραφή χρεών εργαζομένων και ανέργων και γενικότερα πολιτών που πλήττονται βάναυσα από την κρίση, ώστε να μην κινδυνέψουν τα σπίτια τους από πλειστηριασμό, δεν συγκρούεται μόνο απευθείας με την πολιτική των διαχειριστών της βαρβαρότητας. Χτυπάει και τη μοιρολατρία που θέλουν να μας επιβάλλουν.

Η σημασία της απόφασης ξεπερνά τα όρια της Πάτρας. Είναι μια πραγματική εναλλακτική για το λαό μας, όχι μόνο για να πούμε ένα μεγάλο «ως εδώ», όχι μόνο για τη διαμόρφωση συνθηκών ανακούφισης των λαϊκών στρωμάτων από τη λεηλασία, αλλά και για να ανοίξει ο δρόμος της κοινωνικής διεκδίκησης, με προοπτική έναν άλλο δρόμο αξιοπρέπειας και ελπίδας για το λαό και τον τόπο.

-----------------------------------------------------------
Σημείωση ιστολογίου
Το παραπάνω κείμενο δημοσιεύθηκε το Σάββατο 19/5/2018 στον ιστότοπο "Ημεροδρόμος". Κατά την αντιγραφή διατηρήθηκαν όλες οι υπογραμμίσεις τού πρωτοτύπου αλλά άλλαξε ελαφρά η μορφοποίηση, ώστε να ταιριάζει με το ύφος του ιστολογίου. Το σκίτσο τού Κώστα Πελετίδη είναι της Έφης Ξένου, από την εφημερίδα "Τα Νέα".

Ο σουλτάνος και οι… αγορές - Ασφυκτική η οικονομική πίεση

Αν και έχει απέναντί του το σύνολο των πολιτικών δυνάμεων της Τουρκίας και πλάι του (εκτός από το κόμμα του) το εθνικιστικό κόμμα MHP, ο Ταγίπ Ερντογάν βαδίζει στις εκλογές του Ιουνίου με τη βεβαιότητα της νίκης. Μιας νίκης η οποία θα του δώσει και τυπικά, με βάση τις διατάξεις του συντάγματος, τις υπερεξουσίες που ήδη ασκεί. Παρ’ όλα αυτά, ο «σουλτάνος» γνωρίζει ότι, παρά την πολιτική του κυριαρχία στη δεδομένη στιγμή, δεν έχει νικήσει, γιατί ο πραγματικός του αντίπαλος είναι η οικονομία και ειδικότερα οι διεθνείς οικονομικοί μηχανισμοί, οι οποίοι είναι σε θέση να επηρεάσουν καταλυτικά το εσωτερικό πολιτικό παιχνίδι.

Μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα εναντίον του, ο Ερντογάν, πέρα από την ευκαιρία που βρήκε για «κάθαρση» του κρατικού μηχανισμού από όσους δεν ήταν απόλυτα δικοί του, κατάφερε να ρυμουλκήσει στην ατζέντα του το σύνολο των πολιτικών δυνάμεων προβάλλοντας τον κίνδυνο ακρωτηριασμού της χώρας. Πίσω από τη σθεναρή στάση του κατά της δημιουργίας κουρδικού κράτους στη Συρία συντάχθηκαν υποχρεωτικά όλες οι πολιτικές δυνάμεις της χώρας.

Η συσπείρωση έναντι του εξωτερικού κινδύνου, που άρχισε να προσδιορίζεται ως δυτική επιθετικότητα κατά της Τουρκίας, πιστώθηκε θετικά στον πολιτικό λογαριασμό του Ερντογάν, ο οποίος εμφανίζεται κυρίαρχος του παιχνιδιού.

Αυτή η κυριαρχία επισφραγίζεται προς το παρόν τουλάχιστον από τον τρόπο που λειτουργεί η πραγματική οικονομία στην Τουρκία, η οποία εξακολουθεί να τρέχει με τρελούς ρυθμούς ανάπτυξης. Και όσο η οικονομία εμφανίζει μια θετική προοπτική, τουλάχιστον όπως τη βιώνει ο απλός πολίτης, η κυριαρχία του Ερντογάν δύσκολα θα δεχτεί αμφισβήτηση.

Ωστόσο στο εν λόγω οικονομικό παιχνίδι ο Ερντογάν δεν παίζει μόνος. Εκεί, σ’ αυτό ακριβώς το γήπεδο, βρίσκεται ο μεγάλος αντίπαλός του, ο οποίος μέσω του διεθνούς πλέγματος οικονομικών σχέσεων είναι σε θέση να ροκανίσει τα θεμέλια του συστήματος Ερντογάν και την πτώση του σουλτάνου.

Σύμφωνα με τον Ερντογάν, η ανάπτυξη αποτελεί «την καλύτερη απάντηση» σ’ όσους «προσπαθούν να περιγράψουν την Τουρκία ως αδύναμη χώρα».

Αυτή ωστόσο είναι η μια – θετική – πλευρά της εικόνας που επιλέγει να προβάλλει ο Ερντογάν και ώς έναν βαθμό έχει δίκιο.

Η τουρκική οικονομία έτρεξε με ρυθμούς 7,4% το 2017 και ήταν η ταχύτερα αναπτυσσόμενη μεταξύ των οικονομιών του G20, ξεπερνώντας ακόμη και τον κινεζικό «δράκο», που πέρυσι αναπτύχθηκε κατά 6,9%.

Ωστόσο υπάρχει και η άλλη πλευρά. Με οικονομικούς όρους η Τουρκία έχει μπει σε φάση υπερθέρμανσης, ανεξέλεγκτου πληθωρισμού, η αξία της λίρας κατρακυλά και το έλλειμμα των τρεχουσών συναλλαγών της διευρύνεται διαρκώς.

Αυτή είναι η άλλη πλευρά της οικονομικής κατάστασης της τουρκικής οικονομίας, η οποία περιγράφει τον ευάλωτο (σε ξένες παρεμβάσεις) χαρακτήρα της και δεν ταιριάζει στο αισιόδοξο αφήγημα του Ερντογάν. Αυτός άλλωστε, όπως πολλοί υποστηρίζουν, είναι και ο λόγος που προσέφυγε πρόωρα στις προεδρικές εκλογές. Για τον ίδιο ακριβώς λόγο (από διαφορετική προφανώς αφετηρία) εμφανίστηκαν και οι διεθνείς οίκοι αξιολόγησης αυτήν ακριβώς τη στιγμή για να υποβαθμίσουν την πιστοληπτική ικανότητα της τουρκικής οικονομίας.

Το μεγάλο πολιτικό στοίχημα του Ερντογάν δεν είναι αν θα καταφέρει να κερδίσει τους συσπειρωμένους εναντίον του εσωτερικούς πολιτικούς αντιπάλους. Η πραγματική μάχη του έχει να κάνει με τις δυνατότητές του να ελέγξει όλους εκείνους τους παράγοντες που αφήνουν την τουρκική οικονομία ευάλωτη σε ένα ισχυρό, εξωτερικό σοκ, καθώς εξαρτάται από τις εισροές κεφαλαίων για τη χρηματοδότηση του ελλείμματος. Και αυτό το παιχνίδι (των αγορών) σε βάρος του συστήματος Ερντογάν, που έχει ξεκινήσει εδώ και αρκετό καιρό, θα τον δυσκολέψει στις εκλογές, αλλά πραγματικά θα τον δοκιμάσει μετά την πιθανότατη εκλογική του επικράτηση.

Προς το παρόν ο Ερντογάν εμφανίζεται να αγνοεί τα μηνύματα των αγορών (και τις πολιτικές πιέσεις που ασκούνται μέσω αυτών των μηνυμάτων από την εχθρική Δύση). Στο πλαίσιο αυτό και ειδικά κατά την τρέχουσα προεκλογική περίοδο απορρίπτει κάθε τι που θα μπορούσε να φρενάρει την ανάπτυξη, η οποία κατά κύριο λόγο στηρίζεται στην κατανάλωση. Κάτι τέτοιο έχει απορριφθεί κατηγορηματικά, τουλάχιστον μέχρι να πραγματοποιηθούν οι εκλογές.


Μετά τις εκλογές και από τον «σουλτανικό θρόνο» που πιθανότατα θα καταλάβει, ο Ερντογάν και το σύστημα εξουσίας του θα βρεθούν αντιμέτωποι με την πραγματικότητα της ασφυκτικής διεθνούς οικονομικής πίεσης.

Το τουρκικό κράτος και οι τουρκικές επιχειρήσεις εξαρτώνται σε πολύ μεγάλο βαθμό από τον εξωτερικό δανεισμό, δεδομένου πως το έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών της Τουρκίας διαμορφώθηκε στο 5,2% του ΑΕΠ το 2017. Αυτό σημαίνει ότι η τουρκική οικονομία στηρίζει την επιβίωσή της στη χρηματοδότηση (δανεισμό) των ελλειμμάτων της. Και όπως πολύ καλά γνωρίζουμε εμείς, από ίδια πείρα, οι «ξένοι» δεν δανείζουν τζάμπα και δεν είναι μόνο οι τόκοι τα ανταλλάγματα που προσδοκούν…


Το Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (CHP) και τρία ακόμη κόμματα της αντιπολίτευσης αναμένεται ότι θα υπογράψουν σήμερα Πέμπτη [ενν.: την περασμένη Πέμπτη, 3/5/2018] συμφωνία συνεργασίας εν όψει των εκλογών που θα πραγματοποιηθούν στην Τουρκία στις 24 Ιουνίου, μετέδωσαν το NTV και άλλα τηλεοπτικά δίκτυα. Σύμφωνα με τα μέσα ενημέρωσης, το CHP κατέληξε σε συμφωνία με το κόμμα IYI Parti, το ισλαμιστικό κόμμα Saadet και το Δημοκρατικό Κόμμα. Η συμφωνία θα υπογραφεί στις 15:00 (τοπική ώρα και ώρα Ελλάδας). Το κόμμα του Προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν AKP έχει ανακοινώσει ότι θα συνεργαστεί με το εθνικιστικό κόμμα MHP.

Μια πρώτη ένδειξη για συμμαχία των κομμάτων της αντιπολίτευσης είχε δώσει πρόσφατα η μεταγραφή 15 βουλευτών του κόμματος του CHP του Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου στο IYI Parti της Μεράλ Ακσενέρ και η αποκάλυψη ότι Κιλιτσντάρογλου και Ακσενέρ είχαν μυστική συνάντηση στην οποία είχε αποφασιστεί η κίνηση αυτή.

Ο ηγέτης του CHP είχε επιλέξει προσωπικά τα ονόματα των βουλευτών του που θα περνούσαν στο κόμμα της Ακσενέρ και τους έδωσε εντολή να το κάνουν ώστε το IYI Parti να συμπληρώσει τους 20 βουλευτές που χρειάζεται για να γίνει κοινοβουλευτικό κόμμα και να επωφεληθεί από τα πλεονεκτήματα της νομοθεσίας περί κοινοβουλευτικών κομμάτων. Οι πληροφορίες λένε ότι οι 15 βουλευτές αντέδρασαν, αλλά τελικά αποδέχτηκαν να φέρουν εις πέρας την αποστολή που τους δόθηκε από το κόμμα τους ώστε να συμβάλουν στους σχεδιασμούς της νέας συνεργασίας. Δεν αποκαλύφθηκε ωστόσο τι άλλο συμφώνησαν σε εκείνη τη μυστική συνάντηση Κιλιτσντάρογλου και Ακσενέρ.

[Σημείωση ιστολογίου: Αναδημοσίευση -σε πιστή αντιγραφή- άρθρου του Δημήτρη Μηλάκα από την εφημερίδα "Το Ποντίκι" της 3/5/2018, η -αντί κανονικού κειμένου- προσφυγή στην οποία κρίθηκε αναγκαία για σήμερα, λόγω επαγγελματικών υποχρεώσεων του ιστολόγου. Για τις εξελίξεις στην τουρκική οικονομία έχουμε ήδη μιλήσει εδώ αλλά σίγουρα θα επανέλθουμε.]

Το άλλο ίδιο

[Η λόγω επαγγελματικών υποχρεώσεων έλλειψη χρόνου με υποχρεώνει να καταφύγω στην πάντοτε βολική λύση τής αντιγραφής. Για σήμερα διάλεξα ένα παλιό αλλά διαχρονικό άρθρο τού Αντώνη Μπαλασόπουλου, καθηγητή Συγκριτικής Λογοτεχνίας και Πολιτισμικών Σπουδών στο Τμήμα Αγγλικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κύπρου.]

Σκεφτόμουν χθες για την γνωστή σοσιαλδημοκρατική γραμμή για την "άλλη Ευρώπη" που είναι, υποτίθεται, εφικτή. Η "άλλη Ευρώπη" είναι μια απ' τις ενσαρκώσεις, ιδεολογικά, μιας ευρύτερης προσέγγισης που θα μπορούσε να περιγραφεί ως αναζήτηση του άλλου ίδιου. Υπάρχουν πολλές τέτοιες ενσαρκώσεις στη σοσιαλδημοκρατική ρητορική: ένας άλλος κόσμος, μια άλλη κοινωνία, μια άλλη αριστερά (άλλη απ' τη σοσιαλδημοκρατική, δηλαδή), κλπ.

Το άλλο ίδιο είναι μια κραυγαλέα οξύμωρη φόρμουλα, η οποία υποτίθεται, στη ρητορική της σοσιαλδημοκρατίας, ότι δεν είναι ουσιαστικά οξύμωρη. Αυτό συμβαίνει επειδή η συντακτική της λογική βασίζεται στην ιδέα ότι το ουσιαστικό εκφράζει κάτι τόσο γενικό, τόσο συνολικό, τόσο πολυδιάστατο και πολυεπίπεδο, που δεν μπορεί να ταυτιστεί ποτέ με τον εαυτό του. Με απλά λόγια: η "Ευρώπη", λέει ο σοσιαλδημοκράτης, δεν είναι, δεν μπορεί να είναι ένα πράγμα. Περιέχει πολλές χώρες, πολλούς πολιτισμούς, πολλές γλώσσες και πολλά είδη ανθρώπων. Άρα η Ευρώπη που βιώνουμε είναι μόνο μια απ' τις δυνητικές Ευρώπες και άρα υπάρχει και "άλλη" Ευρώπη και -γιατί όχι;- και "άλλη άλλη Ευρώπη" ή ακόμα και "άλλη άλλη άλλη Ευρώπη." Και, για να μην φλυαρούμε, πιθανώς, ένα απειροστικό σύνολο άλλων Ευρωπών, ώστε κάθε υλοποιημένη Ευρώπη που τυχαίνει να μας δυσαρεστεί να μπορεί πάντα να έχει ως εναλλακτική και μιαν άλλη.

Αυτή η συντακτική λογική, της σύζευξης ενός αφηρημένου και νοηματικά αμφίσημου ουσιαστικού ("Ευρώπη", "κοινωνία", "αριστερά") με το επίθετο που σηματοδοτεί τη δυνατότητα επιλογής από πολλαπλές ενσαρκώσεις ή εκδοχές του ("άλλη"), απευθύνεται σε μια λογική για την οποία δεν υφίσταται, ουσιαστικά, τίποτε άλλο στον κόσμο παρά γλωσσικά και σημειωτικά παίγνια.

Πιο συγκεκριμένα, τα ερωτήματα που αφορούν τη φύση των θεμελίων (ιστορικών, νομικών, πολιτικών, οικονομικών, θεσμικών, ιδεολογικών) αυτής της Ευρώπης, και άρα το ζήτημα του πώς, με ποιες προϋποθέσεις, θα μπορούσαν να αλλάξουν αυτά τα θεμέλια, απορρίπτονται εκ προοιμίου ως κουραστικά...συγκεκριμένα. Ο θιασώτης της "άλλης Ευρώπης" (της "άλλης αριστεράς", κλπ), δεν θεωρεί ότι είναι ποτέ αναγκαίο να κατέλθει στην πεζή σφαίρα όπου το "άλλο του άλλου", αυτό που υπάρχει τώρα δηλαδή, δεν είναι απλώς μια αυθαίρετα επιλεγμένη εκδοχή από χιλιάδες, αλλά μια λογικά επιβαλλόμενη εκδοχή, η μόνη εκδοχή που θα μπορούσε να υπάρξει υπό τις συγκεκριμένες θεμελιώδεις προϋποθέσεις.

Η ρήση του Χέγκελ ότι "το πραγματικό είναι λογικό", μια ρήση που αναδεικνύει ακριβώς το γεγονός ότι αυτό που υπάρχει δεν είναι αποτέλεσμα ουρανοκατέβατης αυθαιρεσίας, στραβοτιμονιών, γκαντεμιάς, παρεξήγησης, παρέκκλισης, κλπ, αλλά λογικό ακόλουθο θεμελιωδών προϋποθέσεων, πάει χαμένη στα αυτιά του θιασώτη του άλλου ίδιου. Για τον θιασώτη αυτόν, τίποτε πραγματικό δεν είναι λογικό, δηλαδή τίποτε από όσα υφίστανται δεν είναι αναγκαίο να είναι όπως είναι: ο καπιταλισμός μπορεί να είναι διαφορετικός από αυτό που είναι, οι τράπεζες διαφορετικές, το κράτος διαφορετικό, η αστυνομία διαφορετική, η θρησκεία διαφορετική, το ΝΑΤΟ διαφορετικό, η Ευρώπη διαφορετική. Υπάρχει ένα άλλο ΝΑΤΟ, μια άλλη Ευρώπη, μια άλλη ατομική ιδιοκτησία, ένα άλλο ίδιο, για κάθε τι που υπάρχει. Και υπάρχουν όλα αυτά επειδή αυτό που έχει σημασία είναι το καθαρά γλωσσικό επίπεδο, το επίπεδο των συνεπαγωγών της σημασιολογίας, και ποτέ το επίπεδο της συγκεκριμένης εμπειρίας και της συγκεκριμένης έλλογης επεξεργασίας αιτιών και αποτελεσμάτων.

Με άλλα λόγια, για τον σοσιαλδημοκράτη η ζωή είναι παιχνίδι με λέξεις, με τις δυνατότητες της αμφισημίας των λέξεων. Που σημαίνει πως όποιος ατυχήσει αρκετά στη ζωή του ώστε να καταλάβει ότι η ζωή αυτή δεν είναι ποτέ μόνο παιχνίδι με λέξεις, αρχίζει να αισθάνεται ότι η σοσιαλδημοκρατία είναι επίσης θράσος και αναίδεια απέναντι στο είδος της τραγωδίας που εκπροσωπεί η ανθρώπινη ύπαρξη, που σε αντίθεση με το άλλο ίδιο -το οποίο μπορεί να προεκτείνεται σε ένα είδος άπειρου της αυταπάτης- είναι πεπερασμένη και ανεπίστρεπτη.

Το έθνος-κράτος επιστρέφει μετά την κρίση

Το εθνικό κράτος κάνει την επιστροφή του; Σίγουρα έτσι φαίνεται. Παλιομοδίτικες διακρατικές συγκρούσεις εκτυλίσσονται στην Θάλασσα της Κίνας και τα δυτικά σύνορα της Ρωσίας. Οι διακρατικές συναντήσεις χαρακτηρίζονται από ασυνήθιστες εντάσεις. Η παραδοσιακή διπλωματία είναι εκείνη που μετράει σε ζητήματα από το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν μέχρι την υπερθέρμανση του πλανήτη.

Ωστόσο η κυρίαρχη άποψη από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 ήταν ότι η παγκοσμιοποίηση θα φέρει την μεταμόρφωση του πλανήτη μέσα από μη κρατικούς παράγοντες. Η λήξη του ψυχρού πολέμου προκάλεσε μια, σχεδόν μαρξιστική προσδοκία, ότι το κράτος θα ατονήσει, υπό την σκιά τής ελεύθερης ροής χρήματος και αγαθών και υπονομευόμενο από εξω-κρατικούς παράγοντες, εκ των οποίων οι τρομοκρατικές ομάδες ήταν οι πλέον προφανείς αλλά όχι οι μόνοι. Ήταν μια προσδοκία την οποία μοιραζόταν όλο το πολιτικό στερέωμα.

Στην αριστερά, οι επικριτές της παγκοσμιοποίησης των αγορών πρόβλεπαν την άνοδο της λαϊκής ισχύος. Οι μη κυβερνητικές οργανώσεις θα υψώνονταν πάνω από τους ξεφτισμένους, υποτίθεται, θεσμούς του εθνικού κράτους και θα δημιουργούσαν νέες, πιο ζωηρές μορφές πολιτικής δράσης. Η τεχνολογία θα έδινε καλύτερες λύσεις σε παλιά προβλήματα, ξεπερνώντας τους αντιδραστικούς εθνικούς θεσμούς.

Η νεοφιλελεύθερη δεξιά χαιρέτιζε την ανάδειξη της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής ισχύος, την κατάργηση των ελέγχων κεφαλαίων και την απορρύθμιση των τραπεζών, μιας και όλα αυτά αποδυνάμωσαν τις δυνατότητες των εθνικών κυβερνήσεων να ελέγξουν τις αγορές. Στην μεταποίηση και τις υπηρεσίες οι επιχειρήσεις κατέκτησαν νέες δυνατότητες να αξιοποιήσουν τα διαφορετικά φορολογικά καθεστώτα και τα επίπεδα των μισθών σε όλο τον πλανήτη.

Όλες αυτές οι προσδοκίες, όμως, υποτίμησαν την δυνατότητα επιβίωσης (την νομιμότητα, στην ουσία) του κράτους και των θεσμών του, καθώς και την μεγάλη δυσκολία δημιουργίας καινούργιων από το πουθενά. Οι μη κυβερνητικές οργανώσεις παρέμειναν στο περιθώριο. Οι διεθνείς οργανισμοί είναι τα "οχήματα" των ομάδων και των συνασπισμών εθνικών κρατών για να δρουν συντονισμένα όπου μπορούν. Από αυτή την άποψη, ουσιαστικά είναι παράγωγα, που καθρεφτίζουν τις επιθυμίες των πιο ισχυρών μελών. Η ιδέα ότι θα απελευθερώνονταν από τον κλοιό των εθνικών κυβερνήσεων ήταν ουτοπία.

Ο νεοφιλελεύθερος ενθουσιασμός με τις απελευθερωμένες αγορές δεν είχε καλύτερη τύχη. Η εποχή της παγκοσμιοποίησης ήταν εποχή αστάθειας ενώ στο Μεξικό, την ανατολική Ασία και την Ρωσσία, το κόστος της κρίσης είχε γίνει εμφανές σε όλη την δεκαετία του 1990. Χρειάστηκε, όμως, να περάσει μια δεκαετία για να ξεγυμνώσουν η κατάρρευση της Lehman Brothers και η διεθνής κρίση τους πολιτειακούς και τους ευρωπαίους από την πίστη τους στον καπιταλισμό και να αρχίζουν να αλλάζουν οι απόψεις.

Από εκδήλωση στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια των ΗΠΑ, 21/11/2016:
Αριστερά ο καθηγητής ιστορίας Μαρκ Μαζάουερ. Δεξιά ο τούρκος συγγραφέας Ορχάν Παμούκ

Έκτοτε η εξουσία έχει επιστρέψει προς το κράτος από πολλά μέτωπα. Στο κάτω-κάτω, οι φορολογούμενοι ήταν που διέσωσαν τις τράπεζες. Το βάρος της εξόδου από την κρίση έπεσε στις κεντρικές τράπεζες σε συνεργασία με τους υπουργούς οικονομικών. Από το 2010, η αυξανόμενη ανισότητα που συνοδεύει την ανάκαμψη, έχει προκαλέσει μεγάλο υποβόσκον κύμα οργής στους ψηφοφόρους, όχι μόνο έναντι των τραπεζών αλλά και ενάντια στα ελαφρά φορολογικά βάρη που απολαμβάνουν πολλές πολυεθνικές. Η αλλαγή στην ψυχολογία απειλεί παραπάνω την απελευθέρωση του εμπορίου κι έχει φέρει στην πολιτική ατζέντα προτάσεις για διεθνή εναρμονισμό των εταιρικών φόρων. Την ίδια ώρα, η επίδειξη δύναμης του Βλάντιμιρ Πούτιν καταδεικνύει ότι τίποτα δεν αντικαθιστά το κράτος στην τακτοποίηση των ζητημάτων πολέμου και ειρήνης.

Στην πραγματικότητα, το κράτος ήταν πάντα μαζί μας. Το δημοσιονομικό του αποτύπωμα έχει αλλάξει ελάχιστα εδώ και δεκαετίες. Οι εισπράξεις της κυβέρνησης των ΗΠΑ, για παράδειγμα, είναι σήμερα λίγο-πολύ στο ίδιο ποσοστό επί της παραγωγής που βρίσκονταν το 1960. Στη Βρεττανία, οι δημόσιες δαπάνες έχουν μεταβληθεί ελάχιστα την ίδια περίοδο. Αυτό που συνέβη κατά τη διάρκεια των τελευταίων δύο ή τριών δεκαετιών ήταν λιγώτερο απονέκρωση του κράτους και περισσότερο επαναπροσδιορισμός των επίσημων προτεραιοτήτων.

Εγκαταλείποντας τον εσωτερικό στρατηγικό σχεδιασμό, το κράτος έγινε μεσολαβητής των ρυθμιστικών καθεστώτων. Εξωτερικά, μεταμόρφωσε τους αμυντικούς προϋπολογισμούς, μεταφέροντας πόρους από τους ανθρώπους στις μηχανές.

Η οικονομική κρίση έχει επιταχύνει ορισμένες από αυτές τις τάσεις και άρχισε να ανατρέπει άλλες. Τα κράτη -ή οι πολιτικές ηγεσίες τους- εξακολουθούν να είναι απρόθυμα να κάνουν όσα θα είχαν κάνει τη δεκαετία του 1940. Αρνούνται πεισματικά να επιβάλλουν αυστηρότερες ποινές στις τράπεζες ή να αναγνωρίσουν την ανεργία ως προτεραιότητα. Αλλά αυτό που είναι πιο σημαντικό είναι ίσως αυτό που η κρίση έχει δημιουργήσει σε παγκόσμιο επίπεδο: απομυθοποιώντας την εξιδανίκευση των αγορών ενθάρρυνε την αποκατάσταση της κρατικής ισχύος ως αυτοσκοπό. Την κατάσταση αυτή εκμεταλλεύθηκαν εύκολα οι απολυταρχικοί ηγέτες στο όνομα της εθνικής κυριαρχίας και της δημοκρατίας. Η Ουγγαρία και η Ρωσία αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα.

Έχουμε ακούσει πολλά, αυτά τα 20 τελευταία χρόνια, για την παρακμή του κράτους. Δεν πρόκειται να ακούσουμε πολύ περισσότερα.


[Mark Mazower, "After the crisis, the nation state strikes back", Financial Times, 26/11/2014 - Απόδοση στα ελληνικά και προσαρμογή: Cogito ergo sum]