Η έκθεση του ΟΟΣΑ για την ελληνική οικονομία

Είμαι σίγουρος ότι όλοι θυμάστε την πρόσφατη επίσκεψη του πρίγκηπα Κάρολου μετά της συζύγου του, παρ' ότι αυτή η επίσκεψη δεν επηρέασε την ζωή μας και την καθημερινότητά μας (εκτός, ίσως, από το ότι γελάσαμε λίγο). Μήπως, όμως, θυμάστε ποιος άλλος μεγαλόσχημος μας επισκέφθηκε λίγο πριν τον Κάρολο; Και, μάλιστα, η επίσκεψή του ήταν απείρως σημαντικώτερη και για την ζωή μας και για την καθημερινότητά μας; Αν δεν θυμάστε, δεν πειράζει. Γι' αυτό υπάρχει τούτο το ιστολόγιο.

Την παραμονή τής πρωτομαγιάς, λοιπόν, βρέθηκε στην Αθήνα και συναντήθηκε τόσο με τον ίδιο τον πρωθυπουργό όσο και με το οικονομικό επιτελείο τής κυβέρνησης ο γενικός γραμματέας τού ΟΟΣΑ Άνχελ Γκουρία. Φυσικά, οι συζητήσεις στις οποίες συμμετείχε, είχαν θέμα την οικονομία τής χώρας μας ενώ παρέδωσε στον Αλέξη Τσίπρα αλλά και στον υπουργό οικονομικών Ευκλείδη Τσακαλώτο την Έκθεση του ΟΟΣΑ για την Ελλάδα. Η έκθεση περιλαμβάνεται σε έναν τόμο 188 σελίδων και είναι αρκετά πυκνογραμμένη, με αποτέλεσμα η μελέτη της να είναι αρκετά κουραστική.

Ο Άνχελ Γκουρία δίνει την έκθεση του ΟΟΣΑ στον Αλέξη Τσίπρα. Τα χαμόγελα περισσεύουν.

Οι ερευνητές, οι οποίοι συνέταξαν την εν λόγω έκθεση, καταγράφουν τις εξελίξεις στην ελληνική οικονομία, προβαίνουν σε επισημάνσεις και κάνουν ορισμένες συστάσεις σχετικά με τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν ώστε να βελτιωθεί η κατάσταση. Κατά την προσωπική μου εκτίμηση, ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι προτάσεις τού ΟΟΣΑ στους παρακάτω τρεις τομείς:

(α) Φορολογία

Ο ΟΟΣΑ διαπιστώνει ότι η φορολογία στην Ελλάδα είναι ιδιαίτερα υψηλή, με τους συντελεστές φορολογίας εισοδήματος και ΦΠΑ να είναι οι υψηλότεροι μεταξύ των 22 χωρών τής Ε.Ε., οι οποίες είναι μέλη του. Όμως, η εισπραξιμότητα των φόρων παραμένει πολύ χαμηλή, με την Ελλάδα να βρίσκεται σε καλύτερη θέση μόνο απέναντι στο Μεξικό και την Ιταλία. Κατά τους ερευνητές, αυτό συμβαίνει επειδή η φορολογική βάση είναι μικρή [σ.σ.: πληρώνουν όλο οι ίδιοι και οι ίδιοι] και η δυνατότητα φοραπόδοσής της έχει μειωθεί. Προτείνεται η πλήρης κατάργηση όλων των φορολογικών εξαιρέσεων, εκπτώσεων και απαλλαγών σε κάθε είδους φορολογία (εισόδημα, ΦΠΑ, ειδικοί φόροι, φόροι κατανάλωσης κλπ), ακόμα δε και η εξίσωση των φόρων σε όλα τα καύσιμα [σ.σ.: ίδιος συντελεστής φόρου σε βενζίνη, πετρέλαιο κίνησης, πετρέλαιο θέρμανσης κλπ]. Μαζί με μερικά άλλα μέτρα που προτείνει (ηλεκτρονική τιμολόγηση κλπ), ο ΟΟΣΑ εκτιμά ότι η υιοθέτηση των μέτρων του μπορεί να αυξήσει τα δημόσια έσοδα κατά 1,9% ως το 2030.

(β) Κοινωνική ασφάλιση
Ο ΟΟΣΑ αναγνωρίζει τα θετικά βήματα που έχουν γίνει με την μεταρρύθμιση Κατρούγκαλου και συνιστά την προσήλωση στην πλήρη τήρησή των προβλεπομένων [σ.σ.: περίπου ό,τι έλεγε και η έκθεση της Ε.Ε. στην οποία αναφερθήκαμε χτες]. Επισημαίνεται ιδιαίτερα ότι οι αλλαγές στα όρια ηλικίας συνταξιοδότησης, οι οποίες προβλέπεται να οδηγήσουν σε αύξηση της πραγματικής ηλικίας συνταξιοδότησης κατά τρία χρόναι ως το 2030, μπορούν να επιφέρουν αύξηση του ΑΕΠ κατά 7,5% ως το 2060. Προτείνεται η πλήρης κατάργηση των πολλών διαφορετικών ασφαλιστικών προγραμμάτων και επιδομάτων, με παράλληλο επανασχεδιασμό ώστε να υπάρξει καλύτερη στόχευση [σ.σ.: επιδόματα θα παίρνουν μόνο οι απολύτως εξαθλιωμένοι].

(γ) Εργασιακά
Ο ΟΟΣΑ επισημαίνει τον κίνδυνο να μειωθούν οι θέσεις εργασίας αν επανέλθουν οι συλλογικές κλαδικές συμβάσεις μετά την έξοδο από το μνημόνιο. Προτείνεται η μη υποχρεωτική εφαρμογή αυτών των συμβάσεων από όλες τις επιχειρήσεις ενός κλάδου και η πρόβλεψη δυνατότητας προσαρμογής κάθε σύμβασης στις ειδικές συνθήκες που επικρατούν σε κάθε εταιρεία. Προτείνεται, επίσης, η διατήρηση του "υποκατώτατου" βασικού μισθού αλλά η εφαρμογή του να γίνεται με κριτήριο την προϋπηρεσία και όχι την ηλικία [σ.σ.: οι νεοεισερχόμενοι στην αγορά εργασίας, ανεξαρτήτως ηλικίας, θα παίρνουν όσα παίρνουν σήμερα όσοι είναι κάτω των 25 ετών]. Προτείνεται ακόμη η πλήρης και οριστική κατάργηση των τριετιών και όλων των επιδομάτων, επειδή η εφαρμογή τους προκαλεί αυξήσεις μισθών, οι οποίες μειώνουν την ανταγωνιστικότητα [σ.σ.: τριετίες και επιδόματα εξακολουθούν να ισχύουν αλλά έχουν ανασταλεί έως ότου η ανργία πέσει κάτω από 10%]. Τέλος, οι ερευνητές συνιστούν στην κυβέρνηση να μη σπεύσει να αυξήσει τον κατώτατο μισθό μετά την έξοδο από τα μνημόνια αλλά να αναθέσει το θέμα σε μια επιτροπή εμπειρογνωμόνων, την οποία θα συστήσουν από κοινού οι κοινωνικοί εταίροι.

Εκτός από τα παραπάνω, η έκθεση δίνει ιδιαίτερη σημασία στον περαιτέρω εξορθολογισμό των δημοσίων δαπανών, στην ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας με επέκταση των ελαστικών μορφών απασχόλησης, στην πάταξη της φοροδιαφυγής και της διαφθοράς αλλά και στην μείωση της γραφειοκρατίας. Κατά τους ερευνητές, όλα αυτά θα έχουν ως αποτέλεσμα τόσο την αύξηση της παραγωγικότητας όσο και την προσέλκυση νέων επενδύσεων. Έτσι, θα επιταχυνθεί ο ρυθμός ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας και, συνακόλουθα, θα βελτιωθεί το επίπεδο ζωής των πολιτών.

Άνχελ Γκουρία και Ευκλείδης Τσακαλώτος σε θερμό, αριστερό εναγκαλισμό.

Όπως κάναμε και χτες, με την έκθεση της Ε.Ε. περί των συντάξεων, έτσι και σήμερα ολοκληρώνουμε δίχως να διατυπώσουμε σχόλια και συμπεράσματα, αφήνοντας τον αναγνώστη να καταφύγει στην δική του κρίση για όσα διάβασε. Εμείς θα κλείσουμε με δυο αποσπάσματα από όσα δήλωσαν μετά την συνάντησή τους ο Άνχελ Γκουρία και ο Αλέξης Τσίπρας:

- Γκουρία: Έχουμε το βλέμμα προσηλωμένο στο 2022. Θέλουμε και ελπίζουμεότι θα μειωθεί το χρέος και το ποσοστό χρέους ως προς το ΑΕΠ. Θα αυξηθεί το ΑΕΠ και οι οίκοι αξιολόγησης θα προβούν στις αξιολογήσεις τους και θα χρηματοδοτήσετε το χρέος πιο φτηνά. Μιλάμε για μια περίπλοκη αλλά και πολύ ελπιδοφόρα κατάσταση.

- Τσίπρας: Η Ελλάδα έγινε πρωταθλήτρια χώρα στις μεταρρυθμίσεις. όχι μόνο στην Ευρώπη και την Ευρωζώνη αλλά και μεταξύ των χωρών τού ΟΟΣΑ τα τρία τελευταία χρόνια. Μεταρρυθμίσεις δίκαιες αλλά αναγκαίες πολλές από αυτε΄ς, καθώς ανοίγουν μια πολύ σημαντική προοπτική για την ανάπτυξη της οικονομίας, για την εγκαθίδρυση μιας πιο δίκαιης προοπτικής ανάπτυξης για την ελληνική οικονομία τα επόμενα χρόνια. [σ.σ.: Με το ζόρι κρατιέμαι να μη σχολιάσω αυτή την "εγκαθίδρυση μιας πιο δίκαιης προοπτικής ανάπτυξης". Δόλια γλώσσα, τι τραβάς...]

Η έκθεση της Ε.Ε. για τις συντάξεις

Στα τέλη του προηγούμενου μήνα, η Κομμισσιόν έδωσε στην δημοσιότητα την ετήσια έκθεσή της περί επάρκειας των συντάξεων στην Ευρωπαϊκή Ένωση (The 2018 Pension Adequacy Report: current and future income adequacy in old age in the EU). Πρόκειται για ένα κείμενο 188 σελίδων, το οποίο υποψιάζομαι ότι κανείς δεν θα μπει στον κόπο να διαβάσει. Δεν πειράζει. Τον κόπο αυτόν τον έκανε το ιστολόγιο, οπότε σήμερα σας παρουσιάζει μερικά από όσα περιλαμβάνει η εν λόγω έκθεση, κυρίως δε εκείνα τα σημεία που έχουν να κάνουν με την Ελλάδα.

Πριν ρίξουμε την ματιά μας στην έκθεση, ας σημειώσουμε ότι εισαγωγικά η Μαριάν Τύσσεν (επίτροπος απασχόλησης, κοινωνικών υποθέσεων, δεξιοτήτων και κινητικότητας της εργασίας) δηλώνει πως "οι ανησυχίες σχετικά με την επάρκεια των συντάξεων βρίσκονται πάλι ψηλά στην ημερήσια διάταξη πολλών κρατών-μελών, καθώς προσπαθούν να διατηρήσουν επαρκή συνταξιοδοτικά εισοδήματα στις γηράσκουσες κοινωνίες". Ας το έχουν αυτό υπ' όψη τους όσοι αμφισβητούν ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση νοιάζεται για το επίπεδο διαβίωσης των συνταξιούχων.

Η Μαριάν Τύσσεν με τον Ζαν-Κλωντ Γιούνκερ.

Στην σελίδα 108, η έκθεση διαπιστώνει: "Η Ελλάδα εφαρμόζει μια γενική συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση, η οποία διορθώνει διάφορες ελλείψεις του παρελθόντος και παρέχει περισσότερες εγγυήσεις σε συνταξιούχους χαμηλού εισοδήματος. Ωστόσο, πολλές διατάξεις αυτής της μεταρρύθμισης είχαν αρνητικό αντίκτυπο στην επάρκεια των συντάξεων. Οι αναμενόμενες προσαρμογές των συντάξεων προς τα κάτω, με τη μείωση των ποσοστών αντικατάστασης για όλες τις συντάξεις από τον Ιανουάριο του 2019, μετά και τον υπολογισμό των συνταξιοδοτικών παροχών βάσει των μέσων αποδοχών καθ' όλο τον εργασιακό βίο αντί για τα καλύτερα έτη αποδοχών, ενδέχεται να οδηγήσουν σε μείωση του επιπέδου παροχών".

Σε άλλο σημείο, η έκθεση αναλύει τις θετικές επιπτώσεις που μπορεί να έχει η εκπαίδευση στην μείωση της ανεργίας. Επισημαίνει δε ότι "η εκπαίδευση παίζει έμμεσο ρόλο αυξάνοντας τη συμμετοχή στην διά βίου μάθηση και βελτιώνοντας τις συνθήκες υγείας και εργασίας", κάτι που βοηθάει στην παράταση του εργασιακού βίου. Ας μη ξεχνάμε ότι η έκθεση ασχολείται με την επάρκεια των συντάξεων και με το εισόδημα των ηλικιωμένων, οπότε η παράταση του εργασιακού βίου αποτελεί ζητούμενο εφ' όσον ο εργαζόμενος ηλικιωμένος έχει υψηλότερα εισοδήματα από έναν συνταξιούχο συνομίληκό του. Γι' αυτό η έκθεση παρατηρεί ότι, σύμφωνα με τα μοντέλα τού ΟΟΣΑ, η μέσω της εκπαίδευσης αύξηση στην διάρκεια του εργασιακού βίου θα είναι μικρή, "γεγονός που υποδηλώνει ότι θα χρειαστεί πρόσθετη ενθάρρυνση για μεγαλύτερη διάρκεια εργασίας ώστε να επιτευχθεί η αύξηση της ηλικίας συνταξιοδότησης".

Ίσως το πιο ανησυχητικό σημείο για τους έλληνες συνταξιούχους βρίσκεται στην σελίδα 35 της έκθεσης: "Οι δαπάνες για τις συντάξεις ως ποσοστό του ΑΕΠ ποικίλλουν μεταξύ των κρατών-μελών. Η συνολική δαπάνη συντάξεων ανά ηλικιωμένο άτομο ως μερίδιο του ΑΕΠ ανά κάτοικο, λαμβάνει υπ' όψη το μέγεθος του πληθυσμού τής μεγαλύτερης ηλικίας και της οικονομίας της χώρας. Το 2015, το ποσοστό στην Ελλάδα (όπου οι δαπάνες είναι σχετικά υψηλή) ήταν υπερδιπλάσιο από ό,τι στην Εσθονία, την Ιρλανδία, τη Λιθουανία και τη Λετονία, οι οποίες έχουν τη χαμηλότερη σχετική δαπάνη". Όσο κι αν η έκφραση της συνταξιοδοτικής δαπάνης ως ποσοστού ενός ΑΕΠ βυθισμένου κατά 25% σε μια πενταετία επιδέχεται πολλών ενστάσεων, είναι γεγονός ότι οι παραπάνω φράσεις μπορούν να λειτουργήσουν και ως παρότρυνση για περαιτέρω μείωση των συντάξεων. Πάντως, για να είμαστε ειλικρινείς, η έκθεση παρατηρεί ότι "ορισμένες χώρες με σχετικά γενναιόδωρα συνταξιοδοτικά συστήματα, όπως το Λουξεμβούργο, καταγράφουν σχετικά χαμηλό ποσοστό δαπάνης σε σχέση με το ΑΕΠ τους".

Στον δεύτερο τόμο της έκθεσης και στο δεκασέλιδο κεφάλαιο που αναφέρεται στην Ελλάδα (σελίδες 75-84), γίνονται μερικές παρατηρήσεις, με τις οποίες η διαφωνία μου είναι έντονη. Όπως π.χ. το ότι "οι συντάξεις στην Ελλάδα φαίνεται να έχουν διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην αντιμετώπιση των αρνητικών επιπτώσεων της κρίσης στους συνταξιούχους, δεδομένου ότι οι περισσότεροι από τους δείκτες επάρκειας των συντάξεων βελτιώθηκαν κατά την περίοδο 2008-2016". Αναρωτιέμαι μήπως οι ερευνητές μπέρδεψαν τα στοιχεία τους ή αν απλώς πρόκειται για τυπογραφικό λάθος.

Εξ ίσου εκτός πραγματικότητας φαίνεται και η διαπίστωση ότι "η μελλοντική επάρκεια των συντάξεων στην Ελλάδα διασφαλίζεται, μακροπρόθεσμα, μέσω της εφαρμογής ενός σχετικά υψηλού ποσοστού συνταξιοδοτικής αναπλήρωσης για τους χαμηλόμισθους". Προφανώς, οι ερευνητές θεωρούν τα 384 ευρώ της βασικής σύνταξης (όπως προβλέπεται στον νόμο Κατρούγκαλου) ως "υψηλή αναπλήρωση", συγκρίνοντάς το με τον μέσο όρο των 360 ευρώ τής Ευρωπαϊκής Ένωσης.

"Η φτωχή Ε.Ε.: Πάνω από 17,3 εκατομμύρια άνω των 65 ετών σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού"

Το συμπέρασμα των ερευνητών για την χώρα μας είναι ότι "το κύριο μέλημα του συνταξιοδοτικού συστήματος στην Ελλάδα παραμένει η βιωσιμότητά του, δεδομένου ότι η χώρα παρουσιάζει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά ηλικιωμένων μεταξύ των χωρών της Ε.Ε. καθώς και πολύ υψηλά ποσοστά ανεργίας. Εν τούτοις, μεταξύ των βασικών ζητημάτων που αφορούν τη βιωσιμότητα του συνταξιοδοτικού συστήματος, είναι το πώς θα διασφαλιστούν η οικονομική βιωσιμότητα μαζί με την κοινωνική αποτελεσματικότητα, οι οποίες θα εξασφάλιζαν, μεταξύ άλλων, την επάρκεια των συντάξεων. Από την άποψη αυτή, το κύριο είναι ότι η πλήρης υλοποίηση της μεταρρύθμισης του συνταξιοδοτικού συστήματος του 2016 εγγυάται ένα αξιοπρεπές επίπεδο παροχών, υπό τους περιορισμούς που δημιουργεί το επίπεδο της οικονομικής ανάπτυξης μαζί με το επίπεδο των πρωτογενών πλεονασμάτων του προϋπολογισμού" (η υπογράμμιση δική μου).


Δεν θα κουράσω περισσότερο τον αναγνώστη, αφήνοντάς τον να βγάλει τα δικά του συμπεράσματα από όσα παρέθεσα (και από όσα, ενδεχομένως, διαβάσει μόνος του, μέσω των συνδέσμων που του έδωσα). Θα κλείσω με μια υποσημείωση, η οποία παρατίθεται στην έκθεση, ως ερμηνευτική τής αποστροφής ότι η χώρα μας παρουσιάζει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά ηλικιωμένων σε ολόκληρη την Ευρώπη: "Το ποσοστό εξάρτησης των ηλικιωμένων στην Ελλάδα αναμένεται να διπλασιαστεί έως το 2056 (δηλαδή, από 35,8% το 2016 σε 76,3% το 2056)".

1966: Η εξέγερση κατά της λογοκρισίας

Μιας και στα τελευταία κείμενα μιλήσαμε για τον Μάνο Χατζιδάκι, ας γυρίσουμε λίγο πίσω στον χρόνο, να ρίξουμε μια ματιά σε ένα άλλο στιγμιότυπο της Ιστορίας, το οποίο έχει σχέση με συτόν τον μεγάλο μας μουσικοσυνθέτη και όχι μόνο.

Βρισκόμαστε στα 1966. Το πολιτικό κλίμα στην Ελλάδα είναι κάτι παραπάνω από θερμό και ο λαός βρίσκεται στους δρόμους. Από την πλευρά τους, οι άνθρωποι της τέχνης δίνουν τους δικούς τους αγώνες. Για παράδειγμα, οι ηθοποιοί απεργούν, ζητώντας να δίνουν εννιά θεατρικές παραστάσεις την εβδομάδα αντί για δώδεκα. Αλλά ο σπουδαιότερος αγώνας αυτού του χώρου, στον οποίο ενώνονται λογοτέχνες, ηθοποιοί, μουσικοί και γενικά όλοι οι άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών είναι αυτός κατά τού Ν.Δ. 1108/1942 "Περί τροποποιήσεως, συμπληρώσεως και κωδικοποιήσεως των περί ελέγχου θεατρικών έργων, κινηματογραφικών ταινιών, δίσκων γραμμοφώνου και βιβλίων διατάξεων", δηλαδή του κατοχικού νόμου ο οποίος κωδικοποιούσε τους αναγκαστικούς νόμους τής μεταξικής δικτατορίας περί λογοκρισίας.

Ιανουάριος 1966, έξω από το ΕΙΡ. Αφού απαίτησαν την διακοπή μετάδοσης των τραγουδιών τους, Μίκης
Θεοδωράκης, Μάνος Χατζιδάκις και Σταύρος Ξαρχάκος αποχωρούν με την Σιτροέν-βάτραχο του Μίκη.

Στην πρώτη γραμμή τής εξέγερσης βρέθηκαν οι τρεις μεγαλύτεροι συνθέτες τής εποχής: Μίκης Θεοδωράκης, Μάνος Χατζιδάκις και Σταύρος Ξαρχάκος. Στις αρχές τής χρονιάς, οι τρεις τους συνυπέγραψαν μια δήλωση, η οποία δόθηκε στην δημοσιότητα και προκάλεσε πάταγο:

    Φανερώνουμε, για όσους τυχόν δεν γνωρίζουν: Υπάρχει λογοκρισία για κάθε τραγούδι που κυκλοφορεί, ενώ δεν υπάρχει ούτε για τα βιβλία, ούτε για το θέατρο, όπου ο εισαγγελέας επεμβαίνει αυτεπαγγέλτως, φρουρός ηθών, νόμων και τάξεως. 

     Επίσης, φανερώνουμε πως η λογοκρισία αυτή λογοκρίνει στίχους και μουσική και εισπράττει πενηντάδραχμο δι' έκαστο τραγούδι. 

    Φανερώνουμε ότι εμείς οι τρεις ουδέποτε στείλαμε πραγματική μουσική μας αλλά αναθέταμε σε γραμματείς της εταιρείας μας, που απέστελλαν μουσική, που δεν έλεγε τίποτα. Νότες τυχαίες στο πεντάγραμμο. Και εγίνοντο δεκτά (!). Παράλληλα ενεργούσαμε για την κατάργηση της. 

     Τελευταία, αυτή η περίφημη λογοκρισία έφτασε στο σημείο να κόβει τραγούδια μας για να περιφρουρήσει το αισθητήριο του ελληνικού λαού, ενώ άφηνε να περνούν τραγούδια σαν "Τον Κέννεντυ τον φάγανε οι άτιμοι" και σαν το "Εγώ δεν είμαι σαν τους Μπητλς". 

     Αποφασίζουμε και οι τρεις να σταματήσουμε κάθε δραστηριότητα μας στον τομέα των τραγουδιών, να απαγορεύσουμε την αναμετάδοση και εκτέλεση σε δημόσιους χώρους (ραδιόφωνο, τζουκ-μποξ, κέντρα) κάθε λογοκριμένου ή όχι τραγουδιού μας. Σταματάμε την έκδοση δίσκων, χωρίς φυσικά να σταματήσουμε να συνθέτουμε και να ηχογραφούμε στο εξωτερικό, όπου, όπως είναι ευνόητο, καμμία λογοκρισία δεν μπορεί ούτε διανοείται να τολμήσει να μας εμποδίσει. 

     Αυτά ως τη στιγμή που οποιαδήποτε κυβέρνηση θα αποφασίσει να απαλλάξει τον τόπο από ένα αισχρό, ηλίθιο και ανελεύθερο μέτρο.

Η δήλωση των τριών βγήκε στις εφημερίδες και προκάλεσε την άμεση αντίδραση του αρμοδίου επί θεμάτων λογοκρισίας υφυπουργού προεδρίας Δημήτρη Γεωργίου, ο οποίος δεν μπορούσε να καταλάβει πως οι "σοβαροί" Χατζιδάκις και Ξαρχάκος έμπλεξαν με τον Μίκη: "Φοβούμαι ότι οι κ.κ. Χατζιδάκις και Ξαρχάκος δεν επέδειξαν την απαιτούμενην σωφροσύνην και έσπευσαν να παρακολουθήσουν τον κ. Θεοδωράκην, διά τον οποίον ο θόρυβος είναι τόσον προσφιλής, οσάκις μάλιστα στρέφεται εναντίον οιασδήποτε κρατικής υπηρεσίας". Φυσικά, ο Γεωργίου υπερασπίστηκε τον νόμο και την επιτροπή λογοκρισίας: "Ο νόμος είναι μεν κατοχικός, πλην όμως η συνέχισις της εφαρμογής του συνάδει με το σύνταγμα, όπερ δι' ειδικής διατάξεως προβλεπει ότι αι προστατευτικαί του Τύπου διατάξεις δεν εφαρμόζονται επί κινηματογράφων, δημοσίων θεαμάτων, φωνογραφίας, ραδιοφωνίας και άλλων παρεμφερών μέσων μεταδόσεως λόγου ή παραστάσεως (...) Η επιτροπή αύτη ουδέποτε ήσκησε καλλιτεχνικόν έλεγχον, η δε κρίσις της αποβλέπει εις το να προλαμβάνεται η κυκλοφορία στίχων στρεφομένων κατά της θρησκείας, της δημοσίας αιδούς, της εθνικής ασφαλείας και των γνησίων ελληνικών ηθών και εθίμων".

Στο πλευρό τού υφυπουργού έσπευσε να συστοιχηθεί ο φίλα προσκείμενος στην ΕΡΕ τύπος (στην κυβέρνηση αποστασίας του Στέφανου Στεφανόπουλου, οι 2 στους 3 υπουργοί προέρχονται από την ΕΡΕ). Η εφημερίδα "Εμπρός" δεν διστάζει να χαρακτηρίσει τον Χατζιδάκι ως... κομμουνιστή: "Μένομεν κατάπληκτοι από το γεγονός ότι ο Μάνος Χατζιδάκις εδέχθη να θέση την υπογραφήν του κάτω από ένα μανιφέστο καθαρώς κομμουνιστικού ύφους και περιεχομένου, μανιφέστο τού οποίου η διατύπωσις κάθε άλλο παρά αρμόζουσα εις καλλιτέχνας και πνευματικούς ανθρώπους είναι". 

Η άμεση αντίδραση της κυβέρνησης δεν έφερε το αποτέλεσμα που προσδοκούσαν οι υπερασπιστές τής τάξεως και της ηθικής. Κάθε άλλο μάλιστα. Την επόμενη μέρα άλλοι πέντε συνθέτες εκδήλωσαν την συμπόρευσή τους με τους τρεις, απαγορεύοντας κι αυτοί την δημόσια εκτέλεση των συνθέσεών τους: Χρήστος Λεοντής, Μάνος Λοΐζος, Νίκος Μαμαγκάκης, Γιάννης Μαρκόπουλος και Γρηγόρης Μπιθικώτσης. Παράλληλα, ο Μάνος Χατζιδάκις άδειασε με νέα δήλωσή του τον υφυπουργό, ξεκαθαρίζοντας ότι η ιδέα για την κοινή δήλωση των τριών δεν ήταν του Μίκη αλλά δική του.

Οι τρεις συνθέτες δεν έμειναν στις δηλώσεις. Στις 29 Ιανουαρίου έστειλαν εξώδικο στο Εθνικό Ίδρυμα Ραδιοφωνίας (ΕΙΡ, πρόγονος του ΕΙΡΤ και της ΕΡΤ), ζητώντας επίσημα να μη μεταδίδονται οι συνθέσεις τους. Τα ίδια εξώδικα απέστειλαν στις εταιρείες κατασκευής τζουκ-μποξ. Κι επειδή το ΕΙΡ συνέχισε να μεταδίδει τραγούδια των Χατζιδάκι και Ξαρχάκου (ο Μίκης είχε ήδη εξοβελιστεί), οι δυο τους προσέφυγαν και στην δικαιοσύνη.

Μέχρι το τέλος του μηνός, στο πλευρό των τριών μεγάλων συμπαρατάθηκε μια πλειάδα γνωστών καλλιτεχνών, οι οποίοι διατράνωναν την απαίτησή τους να καταργηθεί η λογοκρισία. Ανάμεσά τους: Πάνος Γαβαλάς, Καίτη Γκρέυ, Θόδωρος Δερβενιώτης, Στράτος Διονυσίου, Γιώργος Ζωγράφος, Στέλιος Καζαντζίδης, Γιώργος Κατσαρός, Γιώργος Κοινούσης, Χρήστος Κολοκοτρώνης, Μαρινέλλα, Γιώργος Μουζάκης, Γιάννης Παπαϊωάννου, Λάκης Παππάς, Μαρία Φαραντούρη, Χρηστάκης, Καίτη Χωματά κλπ.

Μιλώντας στην "Επιθεώρηση Τέχνης" (Γενάρης-Φλεβάρης 1966, τ. 133-134) ο Μάνος (στο ίδιο τεύχος μίλησαν και ο Θεοδωράκης και ο Ξαρχάκος) σημειώνει περί λογοκρισίας:

    Το θέμα είναι πως αντιλαμβάνεται κανείς τον αυτοσεβασμό που οφείλει να έχει και την αξιοπρέπεια, την στοιχειωδώς ανθρώπινη. 

    Για μένα, η ύπαρξη λογοκρισίας και μόνο αποτελεί εμπόδιο στην οποιαδήποτε μουσική μου δραστηριότητα, ακόμα και αν εγώ δεν ενοχλούμαι προσωπικά. Η ευαισθησία μου δεν αφήνει περιθώρια να αγνοήσω το θέμα. 

    Δεν δέχομαι ούτε τη σκοπιμότητά της και συνεπώς ούτε την ύπαρξή της. 

    Η λογοκρισία μοιάζει μ’ ένα περιβόλι όπου μόνο λουλούδια δεν μπορούν ν' ανθίσουν. Την σιχαίνομαι. 

    Η αντίδρασή μου δεν είναι τελευταία. Πριν αναγκαστώ να φωνάξω, πήγα με όλα τα νόμιμα δικαιώματά μου στους αρμοδίους και με όλη την λογική τής θέσεώς μου ζητούσα την κατάργησή της. 

    Σαν οι αρμόδιοι απεδείχθησαν αναρμόδιοι, απεφάσισα ν’ αντιδράσω δυναμικότερα. Ελπίζω αυτή τη φορά να γίνει κάτι. Εγώ πάντως δεν πρόκειται να υποχωρήσω. 

    Βεβαίως και σε μένα υπήρξαν περιπτώσεις επεμβάσεώς της αλλά δεν είναι η αιτία της αντιδράσεώς μου. 

    Διότι η ηλιθιότης των περιπτώσεων και τα τυπικά μέσα που διέθετα παρέκαμπταν τα εμπόδια στην κυκλοφορία της εργασίας μου.

Γιάννης Τσαρούχης, Διονύσης Φωτόπουλος, Μάνος Χατζιδάκις.
Το "πείραγμα" της φωτογραφίας έγινε από τον Τσαρούχη.

Επίλογος. Τόσο ο Χατζιδάκις όσο και οι "παρασυρμένοι" απ' αυτόν Θεοδωράκης και Ξαρχάκος δεν υπέβαλαν ποτέ τις συνθέσεις τους στην επιτροπή λογοκρισίας, περιοριζόμενοι στην παρουσίασή τους μέσω συναυλιών. Τα κομμάτια τους θα έμεναν αγραμμοφώνητα, περιμένοντας πεισματικά την κατάργηση της λογοκρισίας (κάτι που ήρθε τελικά μετά την πτώση τής χούντας), προκειμένου να κυκλοφορήσουν σε δίσκους.

Και ένα κερασάκι, πάντα σχετικό με τον Μάνο. Εκείνη την χρονιά, στο φεστιβάλ Θεσσαλονίκης προβλήθηκε η δεύτερη ταινία τού Δημήτρη Κολλάτου "Ο θάνατος του Αλέξανδρου". Η πρώτη του ταινία, "Οι ελιές", είχε κοπεί τελείως από την επιτροπή λογοκρισίας. Από την δεύτερη, η επιτροπή θέλησε να κόψει τέσσερις σκηνές, επειδή πρόσβαλλαν τα χρηστά ήθη. Μόνο που αυτές οι περικοπές αλλοίωναν τελείως την ταινία, μη επιτρέποντας ουσιαστικά την προβολή της. Η ταινία γιουχαΐστηκε από οργανωμένους "εθνικόφρονες", με πρώτο και καλύτερο τον αλήστου μνήμης Τζέημς Πάρις. Ανάμεσα στους ελάχιστους επώνυμους που τόλμησαν να βγουν και να μιλήσουν ανοιχτά υπέρ της ταινίας, χαρακτηρίζοντάς την μάλιστα ως την καλύτερη του φεστιβάλ, ήταν ο Μάνος Χατζιδάκις, ακολουθούμενος από τον Γιάννη Τσαρούχη ενώ την υπερασπίστηκε και ο πρόεδρος της επιτροπής πρόκρισης του φεστιβάλ Αντώνης Σαμαράκης.

Σαββατιάτικα (201) - τα πριγκηπικά

*** Εδώ γαμούμε πρίγκηπες, να βγουν βασιλοπούλες. *** Πώς τον είδατε τον Κάρολο; *** Σαν όρθιο γαμώτο είναι αλλά με το που στάθηκε δίπλα στον Πάκη, έδειξε την αρχοντιά του. *** Εμ, άλλο Μπάκιγχαμ και άλλο Πάκιγχαμ. *** Δηλαδή, συγγνώμη, αν ακούσετε την λέξη "πρίγκηπας", πόσες πιθανότητες υπάρχουν να πάει το μυαλό σας στον Κάρολο; *** Είσαι -λέει- η πεντάμορφη, φιλάς το τέρας κι αυτό μεταμορφώνεται στον Κάρολο... *** Μπρρρ! *** Αυτό το παιδί γεννήθηκε πρίγκηπας για να γίνει βασιλιάς και θα πεθάνει σκέτος πρίγκηπας. *** Ευτυχώς, πήρε έγκαιρα χαμπάρι ότι η Λίζα είναι κορακοζώητη και παραιτήθηκε από τα δικαιώματά του στον θρόνο. *** Να δούμε, ο Ουίλλιαμ θα προκάνει να γίνει βασιλιάς ή θα τον θάψει κι αυτόν η κωλόγρια; *** Τον γύφτο κάναν βασιλιά κι αυτός γυρεύει ρείκια. *** Αυτό το φρέντο χωρίς καλαμάκι, όμως, πολύ ξενέρωμα βρε Κάρολε. *** Φρέντο είναι, αγόρι μου, όχι τσάι με λεμόνι. *** Αγαναχτήσατε κι εσείς που η Περιστέρα ακούμπησε τον πρίγκηπα; *** Γιατί καλέ, μπάσκετ παίζανε και του έκανε φάουλ; *** Και τώρα, τι; *** Τον εξέθεσε και πρέπει να τον αποκαταστήσει ή τον πρόσβαλε και πρέπει να μονομαχήσουν; *** Κατ' αρχάς, τον ακούμπησε ή τον επακούμβησε; *** Ο επακουμβισμένος πρίγκηψ. *** Εδώ που τα λέμε, δίκιο είχε η άλλη που είπε πως, αν ο Κάρολος δεν ήθελε να τον ακουμπάνε, δεν θα κρέμαγε παράσημα στο στήθος αλλά σιντί. *** Άσχετη απορία: την Περιστέρα γιατί την λέτε Μπαζιάνα αλλά την Μαρέβα δεν την λέτε Γκραμπόβσκι; *** Είσαι σήμερα μονάρχης κι ώσαμ' αύριο δεν υπάρχεις. *** Πάντως, τυχερός ο Τσάρλυ. *** Έχασε την Νταϊάνα αλλά βρήκε άλλη καρακουκλάρα. *** Τί την Καμίλλα βλέπεις, τί την Βασιλειάδου ως

Μας άφησες νωρίς, κούκλα μου...

αδελφή Καμίλλη, ένα και το αυτό. *** Δηλαδή, αυτό που ξεσκιστήκατε να ποστάρετε καμήλες στα σόσιαλ, το θεωρείτε χιούμορ; *** Α να μου χαθείτε, βλαχαδερά, που δεν σέβεστε τίποτε. *** Να δω αν έρθει επίσκεψη η Πίπα, τι στον διάολο θα ποστάρετε. *** Εσείς, όταν ρωτάτε "γυναίκα, τι θα φάμε αύριο;", ποιά απάντηση θα σας ικανοποιούσε; *** Γλώσσες στον ατμό με πουρέ μπρόκολου, φιλετάκια κοτόπουλου με αβοκάντο ή φάβα με ραδίκια σωτέ; *** Πούστη Σκαρμούτσο, κοίτα μη σε πετύχω πουθενά... *** Αν δεν υπήρχαν αυλικοί, δεν θά 'χαμε βασ'λιάδες. *** Ωραία η ιδέα να φέρουμε ξένους διαιτητές για τον τελικό κυπέλλου ΑΕΚ-ΠΑΟΚ. *** Μη γκρινιάζετε, καλέ. *** Το εφαρμόζαμε και πριν μισό αιώνα αυτό το σύστημα και δούλευε καλά. *** Σε Γαύρος-Βάζελος 0-0, έδωσε το κοράκι πέναλτυ στο 90' σε βάρος του Γαύρου και δεν άνοιξε ρουθούνι. *** Του χρόνου να φέρουμε και ξένους θεατές, να γλιτώσουμε μια για πάντα από τις χουλιγκανιές. *** Αργότερα, φέρνουμε και ξένες ομάδες, να βλέπουμε και λίγη μπαλλίτσα. *** Αλλά, ρε παιδιά, κάπου ώπα! *** Ποιός μαλάκας όρισε τον τελικό τού ποδοσφαίρου την ώρα του τελικού της Γιουροβίζιον; *** Θα τραγουδάμε ή θα βλαστημάμε; *** Εκτός αν βλαστημάμε τραγουδώντας. *** "Τέικ α ντάιβ ίντου μάυ άυς, φάουλ μωρή κουφάλα, άι για, άι για, άι για για..." *** Κι αμα μπει το τόπι στο πλεχτό, αντί για "γκολ!" φωνάζουμε "φουέγκο!". *** Άμαθος από παλάτι, είδε φούρνο κι εθαμάχτη. *** Δηλαδή, εσείς περιμένατε να περάσει η Τερζή στον τελικό; *** Σας παραμύθιασε ο Τσίπρας με την "καθαρή έξοδο" και νομίσατε ότι καθαρίσαμε και την πρόκριση; *** Ρε, δεν κοιτάτε τι θα κάνετε με το Γιούρογκρουπ, που θέλετε και Γιουροβίζιον; *** Πρώτα-πρώτα, γιατί πήγε στην Λισαβόνα Η Τερζή και όχι Ο Τερζής, να περνάγαμε περίπατο; *** Ή έστω το δίδυμο Ζαγοράκη-Χαριστέα, που είναι δοκιμασμένο σε τελικούς Λισαβόνας; *** Τελικά, θα μου πείτε τι πρέπει να κάνω ως έλλην; *** Να ψηφίσω Φουέγκο λόγω Κύπρου ή να μη το ψηφίσω λόγω Φουρέιρα; *** Αυτό το δίλημμα θα με φάει. *** Και είμαι και σε ηλικία εμφράγματος. *** Ο που δουλεύει βασιλιά, νά 'χει τα μάτια του ανοιχτά. *** Κατσίκης: "Σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί να γίνεις ομοφυλόφιλος από το περιβάλλον γύρω σου." *** Κώστα μου, εσύ έτσι έγινες μαλάκας; *** Από το "περιβάλλον γύρω σου", που να σου χέσω τα ελληνικά; *** Μήπως μάθατε τον λόγο που μπήκε στο νοσοκομείο ο Μπαρτόλομιου, ο πατριάρχης μας; *** Υπερκόπωση; *** Αμ, εγώ το περίμενα. *** Όλοι ξέρουμε πόσο εξαντλητικό είναι να κρατάς το

Αυτά πρέπει να πνίγεις μικρά...

Φανάρι. *** Λεβέντης: "Να περικοπούν οι συντάξεις άνω των χιλίων ευρώ για να αγοράσουμε τριάντα F35 και τρεις φρεγάτες, στέλνοντας ηχηρό μήνυμα στην Άγκυρα." *** Ούτε λεβέντης ούτε παλληκαράς. *** Σκέτος μαλάκας. *** Όπως εκείνοι που σε ψήφισαν. *** Ηχηρό μήνυμα θες εσύ, ρε κωλόγερε. *** Να φας σβερκιά σβουρηχτή, να φτάσουν τα γκαβόγυαλά σου στην Άγκυρα. *** Μεσ' στα παλάτια πρίγκηπας, μεσ' στα τσαντήρια γύφτος. *** Μικροδράκουλας: "Θα προωθήσουμε την εκχώρηση δημόσιων υπηρεσιών στον ιδιωτικό τομέα." *** Κι εγώ μαζί σου, Κούλη. *** Αρκεί να εκχωρήσεις πρώτη-πρώτη την κυβέρνηση. *** Στο μεταξύ, ρίξε μια ματιά σ' αυτό που λέει ο Σαραμάγκου λίγο πιο πάνω. *** Όχι, φταίει και η Μαρίκα! *** Βλέπεις, μωρή, το πρώτο βγαίνει μαλακισμένο... κάνε κράτει! *** Μικροδράκουλας: "Να αφήσουμε πίσω αυτούς που δίχασαν, συκοφάντησαν και εξαπάτησαν τους πάντες." *** Παναπεί,τους πολιτικούς; *** Βλέπεις που σου λέω δώσε την κυβέρνηση αλλού; *** Παιδάκι μου, τί πίνεις; *** Βρίζεις τα μούτρα σου και όλου του σιναφιού σου; *** Να είμαι πρίγκηπας, να είμαι και αλήτης, νά 'μαι και απρόβλεπτος σαν μετεωρίτης. *** Εφτακό τον χρόνο ζήταγε, 414 πήρε μόνο. *** Ε, με λίγη οικονομία θα τα βγάλει πέρα το κορίτσι. *** Για την Αλιμόνου λέω, που το δικαστήριο της έβγαλε διατροφή 34.500 τον μήνα και παγκουέ. *** Ήθελα να ήξερα ποιοι διεστραμμένοι λογαριασμοί βγάλανε 34-μισό και όχι 35-στρογγυλά. *** Αλήθεια, πήρατε χαμπάρι ότι τελευταία η βενζίνη τσίμπισε δέκα λεφτούλια στο πατ-κιουτ; *** Εμ, από πού νομίζετε ότι θα μαζεύει την διατροφή τής Τζίνας ο Βαρδινογιάννης; *** 34.500 μηνιάτικο... παναπεί 1.150 μεροκάματο... *** Όχι, Θανάση μου, τόσα λεφτά δεν τα τρως. *** Στα τρώνε. *** Και καλά κάνουνε. *** Πρίγκηπας κι αλάνι γινήκανε χαρμάνι. *** Χρυσόγονος: "Χρειάζεται ίδρυση πανεπιστημιακής αστυνομίας σε κάθε ΑΕΙ." *** Αυτό που λέγαμε παλιά "παιδονομία" αλλά upgraded. *** Εννοείται υποχρεωτικό πηλίκιο και το σηματάκι της σχολής στο πέτο. *** Γαμώ την ριζοσπαστική σας αριστερά, δηλαδή, Κώστα μου. *** Αλήθεια, καταλήξαμε στον λόγο για τον οποίο δεν πήρε εφέτος το πρωτάθλημα ο Γαύρος; *** Επειδή τον κυνηγήσανε τα κυκλώματα ή επειδή η ομάδα ήταν για τα μπάζα; *** Μαρινάκης προς παίκτες: "Να πάτε να πνιγείτε, δεν κάνετε ούτε για κωλόχαρτα στου Ρέντη." *** Πρόεδρε, βρίζεις τους εργαζόμενους της εταιρείας σου; *** Τί κάνει η επιθεώρηση εργασίας μ' αυτή την απαράδεκτη συμπεριφορά των αφεντικών; *** Όσο για κωλόχαρτο, μη νοιάζεσαι. *** Πάρε Άδωνι. *** Απορροφητικώτατος και με εμπειρία στα σκατά. *** Πρίγκηπα τον θέλω τον δικό μου άντρα, μπεσαλή και όμορφο μα και λίγο μάγκα. *** Εσείς θυμηθήκατε ότι συμπληρώθηκε οκταετία από τότε που τρεις άνθρωποι κάηκαν στην Μαρφίν ή είσαστε τίποτε αναρχοάπλυτοι; *** Μικροδράκουλας: "Οι οικογένειές τους ακόμα περιμένουν να μάθουν ποιοι τους δολοφόνησαν." *** Κωλόχαρτος: "Τους έκαψαν ζωντανούς διότι εργάζονταν και δεν συμμετείχαν στις αντιμνημονιακές πορείες." *** Κασιδιάρης: "Η αριστερά δεν είναι παράταξη, είναι συμμορία δολοφόνων." *** Βρείτε τις

Στο μεταξύ, κάπου στην Αριδαία, η Μαρία η γκοθού γίνεται μεταλλού...

διαφορές. *** A propos Ηλία, αυτό με την συμμορία δολοφόνων κράτα το λίγο. *** Περίμενε πρώτα να βγει η απόφαση στην δίκη. *** Μην εκτιθέμεθα άνευ λόγου, παλληκάρι μου. *** Άει στον διάολο, μαλακιστήρι, που τολμάει χρυσαυγίτης να κατηγορήσει άλλους ως δολοφόνους. *** Μού 'πες θα ζω σαν πρίγκηπας και σε χρυσά παλάτια, μα εμένα δε μου λείψανε τα δάκρυα απ' τα μάτια. *** Αν, εκτός από την Μαρφίν, σας διέφυγαν και τα 200 χρόνια από την γέννηση του Κάρολου Μαρξ, δεν σας αδικώ. *** Αν ήταν για κανένα τσόκαρο της τηλεόρασης, θα το θυμόμασταν όλοι. *** Τζήμερος-1: "200 χρόνια από τη γέννηση ενός κλινικά ηλίθιου που τις κωμικές του προσπάθειες να εκφραστεί τις αξιοποίησαν οι μεγαλύτεροι εγκληματίες του κόσμου." *** Πείτε μου, δεν είναι κωμικό να ακούς τον Θάνο να αποκαλεί οποιονδήποτε άλλο "κλινικά ηλίθιο"; *** Ακόμα και κάποιον όντως κλινικά ηλίθιο; *** Θανούλη, αυτό που τόσα χρόνια μετά κάποιοι τρέμουν ακόμη τις "κωμικές προσπάθειες" ενός "κλινικά ηλίθιου", πώς το εξηγείς; *** Πάντως, παραδέχομαι ότι πιο γνωστό ηλίθιο από σένα δεν έχω γνωρίσει. *** Εδώ του Μαρξ τού ρίχνεις στα αφτιά. *** Κάλλιο μαλάκας πρίγκηπας παρά σκέτος μαλάκας. *** Τζήμερος-2: "Αν η "Δημιουργία, ξανά!" ήταν κυβέρνηση, στις 31 Μαΐου θα είχε απολύσει όλους τους δημοσίους υπαλλήλους που θα είχαν συμμετάσχει στην απεργία της ΑΔΕΔΥ της 30/5." *** Αν δεν ήσουν κλινικά ηλίθιος, Θάνο μου, θα σκεφτόσουν ότι ίσως γι' αυτό ακριβώς δεν είναι κυβέρνηση το απόκομμά σου. *** Τζήμερος-3: "Πρέπει επιτέλους να καταλάβουμε ότι ο μαρξισμός είναι μια ηλίθια ιδέα, γεμάτη ιδεοληψίες, βαρβαρότητα, απανθρωπιά, φασισμό." *** Θάνο, ούτε με λοβοτομή. *** Αυτοκτόνα. *** Βάλε το δάχτυλο στον κώλο, να πας από άδηλο αναπνοή. *** Πρίγκηπας την πριγκήπισσα κι ο κόκκορας την κότα. *** Καλύτερα να τον μπουζουριάζανε τον χριστιανό, να γλίτωνε. *** Πέντε χρόνια εξαγοράσιμα λέει... *** Πού να βρει 140 χήνες να πληρώσει, ο φουκαράς; *** Ολόκληρος πρώην υπουργός και ζη την οικογένειά του με 1.100 ευρώ σύνταξη. *** Τί να σου κάνω, Τάσο μου; *** Τόσα χρόνια κυβερνήσεις ΠαΣοΚ και ένα Ταμείο Απόρων

Ευτυχισμένα χρόνια

Υπουργών δεν φτιάξατε. *** Λούσου τα τώρα και περίμενε να σε λυπηθούνε τα καθοίκια οι άπλυτοι. *** Ρε Θανάση, αφού δεν είσαι καρδιολόγος, γιατί κοιτάς αν η γκόμενα έχει καλή καρδιά; *** Άλλα καλά κοίτα να έχει. *** Την καρδιά την κοιτάμε στις αγκινάρες. *** Όταν πεθαίνει βασιλιάς, μη χαίρεσαι λαουτζίκο, μη λες πως θα 'ν' καλύτερος ο νυν από τον τέως... *** Μικροδράκουλας: "Έχω φύγει με κοπάνα από το σχολείο, για να δω τον Άρη και τον Γκάλη στο κύπελλο πρωταθλητριών." *** Γι' αυτό δεν έκανες καταλήψεις, ρε κωλόπαιδο; *** Για να μη χάνεις τον Γκάλη; *** Σε νυχτερινό πήγαινες, λεβέντη μου; *** Το πρωί κάλφας σε κουρείο και το βράδυ σχολείο; *** Βασανισμένο μου παιδί... *** Κούλη, αν εσύ έκανες ποτέ σου κοπάνα, να μου μαραθεί το δεξί και να κατουράω μονόπαντα. *** Εκτός από μαλακίες, λέμε και ψεματάκια, βρε μπαγάσικο; *** Άχου το καλέ, το χαρβαρντοφλωράκι! *** ... πως θά 'ναι το λυκόπουλο καλύτερο απ’ τον λύκο. Τότε μονάχα να χαρείς: αν θά 'ναι ο τελευταίος. *** Με τα σημερινά του τσιτάτα, το ιστολόγιο προσπάθησε να τιμήσει τον υψηλό μας επισκέπτη. *** Και συγγνώμη αν τα δυο τελευταία είναι κάπως παράταιρα αλλά δεν μπόρεσα να αντισταθώ στην μαγική πέννα τού Κώστα Βάρναλη. *** Όσο για την Φουρέιρα, δεν υπάρχει πρόβλημα. *** Αν πάει καλά, είναι ελληνοπούλα. *** Πώς έγινε με τον Πύρρο, τον Καχιασβίλι, τον Αντετονκούμπο...; *** Αυτό! *** Αν έχετε σχέση με το ροκ, δεν πρέπει να δυσκολευτήκατε να αναγνωρίσετε στην πρώτη φωτογραφία την μοναδική Τζάνις Λυν Τζόπλιν, η οποία έμεινε σε τούτο τον πλανήτη μόνο 27 χρόνια αλλά πρόλαβε να αναδειχτεί ως μια από τις μεγαλύτερες φωνές όχι μόνο του ροκ αλλά και των μπλουζ. *** Η τελευταία φωτογραφία τραβήχτηκε ενάμισυ χρόνο πριν τον θάνατό της, στις 12 Απριλίου 1969. *** Εδώ η Τζάνις τραγουδάει μαζί με τον Τομ Τζόουνς, στο τηλεοπτικό σώου τού τελευταίου "This is Tom Jones". *** Αν υποψιαστήκατε ήδη ότι σήμερα θα ακούσουμε το κλασσικό και δις πλατινένιο "Cheap Thrills", με την Τζόπλιν ως τραγουδίστρια των Big Brother and the Holding Company, δεν πέσατε έξω. *** Σας αφήνω να απολαύσετε την ροκ μουσική όπως παιζόταν πριν μισό αιώνα ακριβώς και σας εύχομαι να περάσετε ένα εξ ίσου όμορφο σαββατοκύριακο. *** Είτε είσαστε γαλαζοαίματοι είτε όχι. ***

Ο Μάνος Χατζιδάκις κατά του αυριανισμού (3)

Λέγαμε χτες ότι η καταγγελία του Μάνου κατά της "Αυριανής" έγινε το βράδυ της Δευτέρας 7 Σεπτεμβρίου 1987 και ότι η εφημερίδα δεν προλάβαινε να τον "περιποιηθεί" κανονικά στο φύλλο τής Δευτέρας. Την Τρίτη, όμως, η φυλλάδα του Κουρή κυκλοφορεί με το παρακάτω πρωτοσέλιδο:

Όταν η "Αυριανή" λέει "όλοι", εννοεί "όλοι οι πασόκοι και οι φίλα προσκείμενοι". Την ίδια μέρα, ο "Ριζοσπάστης" δημοσιεύει δυο σχόλια, τα οποία ποτέ δεν χώνεψε ο Κουρής. Στο ένα, με τίτλο "Κάλυψη στην Αυριανή από την κυβέρνηση", γράφει μεταξύ άλλων: "Την πλήρη κάλυψή της στη φαιά προπαγάνδα της Αυριανής πρόσφερε χτες η κυβέρνηση. Με δήλωση που έκανε ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Γ. Ρουμπάτης -ύστερα από σχετική απαίτηση των Κουρήδων προς το Καστρί- η κυβέρνηση πήρε υπό την προστασία της την Αυριανή...". Στο δεύτερο, με τίτλο "Ευαισθησία... μονόπλευρη", σημειώνει δηκτικά: "Τη ζήτησαν και την πήραν - με το παραπάνω μάλιστα. Ο λόγος για την αβανταδόρικη κάλυψη που πρόσφερε χτες η κυβέρνηση στην απογευματινή εφημερίδα των Κουρήδων, μετά από απαίτηση των τελευταίων (...) Αλλά αυτή η «ευαισθησία» της κυβέρνησης, που έσπευσε αρωγός των Κουρήδων, προσφέρει καλές υπηρεσίες στη δημοκρατία; Ή αποθρασύνει τη φυλλάδα στο «έργο» της;".

Για να μην αδικούμε κανένα, οφείλουμε να παρατηρήσουμε ότι υπήρξαν και δηλώσεις οι οποίες καταδίκαζαν μεν την θέση τού Χατζιδάκι ότι η "Αυριανή" πρέπει να κλείσει αλλά τα "έχωναν" και στην εφημερίδα. Όπως η επίσημη δήλωση της Ελληνικής Αριστεράς (Ε.ΑΡ. - το κόμμα που προήλθε από την διάσπαση του ΚΚΕεσωτερικού): "Κατανοούμε την αγανάκτηση του Μ. Χατζιδάκι αλλά δεν συμφωνούμε με το αίτημά του να κλείσει η «Αυριανή». Αυτοί όμως που διευθύνουν την εφημερίδα οφείλουν να αναρωτηθούν γιατί εξεγείρεται ο Μ. Χατζιδάκις (...) καθώς και πολλοί άλλοι πολίτες, που δίκαια αγανακτούν με τη μεθοδολογία που ακολουθεί η «Α» στην πολιτική αντιπαράθεση...". Ακόμη πιο σταράτη ήταν η δήλωση του ΚΚΕεσωτ.-Ανανεωτική Αριστερά (το δεύτερο κόμμα που προήλθε από την διάσπαση): "Η αντίληψή μας για τη δημοκρατία είναι γνωστό ότι είναι διαφορετική από αυτήν της εφημερίδας σας. Θεωρούμε δε πως μέσα στα πλαίσια του πλουραλισμού εμπεριέχεται και το δικαίωμα της δημόσιας κριτικής και του ελέγχου από κάθε πολίτη".

Πάμε πάλι πίσω, στο φύλλο τής Αυριανής στο οποίο αναφερόμαστε. Στις σελίδες 7 και 8 φιλοξενούνται δηλώσεις μεγαλόσχημων, οι οποίες καταδικάζουν τον Χατζιδάκι και εξυμνούν την φυλλάδα τού Κουρή. Ανάμεσά τους υπάρχουν ονόματα που έχουν σβήσει πλέον από τον πολιτικό χάρτη και δεν τα θυμάται κανείς. Όμως, υπάρχουν και μερικά που είτε εμφανίζονται ακόμη στην πολιτική σκηνή είτε απλώς τα θυμόμαστε επειδή έχουν αφήσει τα αποτυπώματά τους. Ας δούμε μερικές δηλώσεις αυτών των τελευταίων:

Βίλες, κότερα, βιομηχανίες... Πες-πες, κάτι θα μείνει.
Όταν πας κόντρα στον Κουρή, αυτά παθαίνεις.

Μένιος Κουτσόγιωργας: "Αποτελεί θλίψη ότι ένας καλλιτέχνης σαν τον Μάνο Χατζιδάκι είναι κομματικός υπηρέτης". Εντάξει, τα ελληνικά τού Μένιου δεν ήσαν και τα καλύτερα.

Κώστας Λαλιώτης: "Ο κ. Χατζιδάκις υπέπεσε στον πειρασμό να χαϊδέψει τα αφτιά μιας μερίδας φανατισμένων. Οι καταγγελίες του μπορεί αν είχαν στόχο να πλήξουν την «Αυριανή» αλλά ουσιαστικά πλήττουν την ελευθερία του τύπου και τον πλουραλισμό στην έκφραση". Όταν η χυδαιότητα αποκαλείται πλουραλισμός.

Μανόλης Γλέζος (πρόεδρος ΕΔΑ): "Η απροσδόκητη επίθεση του Μάνου Χατζιδάκι ενάντια στην «Αυριανή» αποδεικνύει ότι ο συμπαθής πολιτιστικός κύκλος που κινείται γύρω από τον κ. Καραμανλή έχασε την ψυχραιμία του και βρίσκεται σε απόγνωση". Σε απόγνωση λόγω "Αυριανής" βρέθηκαν και αμέτρητοι άλλοι, εκτός κύκλων Καραμανλή.

Αντώνης Δροσογιάννης (υπουργός δημόσιας τάξης): "Είναι λυπηρό για έναν καλλιτέχνη σαν τον Μάνο Χατζιδάκι να εκμεταλλεύεται μια καλλιτεχνική εκδήλωση για να σπιλώσει μια εφημερίδα, που οι αγώνες της είναι καταξιωμένοι στη συνείδηση του ελληνικού λαού". Ο Μάνος σπίλωσε την "Αυριανή"; Το ακούσαμε και αυτό.

Μελίνα Μερκούρη: "Δεν είναι δυνατόν στις μέρες μας να βγαίνει κάποιος και να καταφέρεται ενάντια στην ελευθεροτυπία. (...) Όσον αφορά τη λέξη «φασισμός» σήμερα λέγεται εύκολα απ' όλους ενώ όταν έπρεπε μόνο μερικοί την είπαν". Αυτή είναι η δήλωση που ίσως ενόχλησε περισσότερο τον Μάνο, επειδή θεωρούσε την Μελίνα ως φίλη του.

Γεώργιος-Αλέξανδρος Μαγκάκης: "Σε μια μουσική εκδήλωση δεν είχε θέση οποιαδήποτε επίθεση κατά του τύπου και μάλιστα τέτοιας απαράδεκτης βιαιότητας". Όπου ο πολύπειρος νομικός μπερδεύει ακουσίως (;) την φυλλάδα τού Ταύρου με τον τύπο εν συνόλω.

Γιάννης Ζίγδης (πρόεδρος ΕΔΗΚ): "Θεωρώ βεβήλωση μιας καλλιτεχνικής παράστασης την έκφραση των απωθημένων ενός που θέλει να λέγεται καλλιτέχνης. Λυπάμαι βαθύτατα γι' αυτό που έγινε". Όπου ο Μάνος δεν είναι πραγματικός καλλιτέχνης αλλ' απλώς "θέλει να λέγεται".

Θεόδωρος Πάγκαλος: "Η «Αυριανή» είναι μια απ' τις ελάχιστες καθολικά πολιτικές εφημερίδες που απομένουν και η σημασία της για την πολιτική ζωή είναι τεράστια. Τη διαβάζω πάντοτε προσεκτικά και λαμβάνω υπόψη μου την κριτική της ιδιαίτερα όταν με α;φορά, ακόμα κι όταν δεν συμφωνώ με το ύφος με το οποίο γίνεται". Τέτοιο γλείψιμο στον Κουρή μόνο ο Πάγκαλος θα μπορούσε να κάνει.

Κίμων Κουλούρης: "Είναι το λιγότερο ύβρις ενάντια σ' αυτό το λαό το χτεσινό ντελίριο γεμάτο εμπάθεια του Μάνου Χατζιδάκι (...) Αναρωτιέται κανείς τι εκφράζει και τι εκπροσωπεί σε τούτο τον τόπο ο κ. Χατζιδάκις...". Είναι λογικό να αναρωτιέται τέτοια πράγματα κανείς, εφ' όσον διαθέτει το πνευματικό επίπεδο του συγκεντρωσιάρχη του παπανδρεϊκού ΠαΣοΚ.

Φώτης Κουβέλης (πρόεδρος Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών): "Το αίτημα είναι η ελευθεροτυπία και η διαρκής διεκδίκηση της δεοντολογίας που υπηρετεί το ευρύτερο δημοκρατικό συμφέρον, το οποίο σε καμμιά περίπτωση δεν μπορεί να έχει σχέση με την παύση της λειτουργίας μιας εφημερίδας που σε τελευταία ανάλυση κρίνεται από τους ίδιους τους πολίτες". Η τέχνη του να λες πολλά για να μη πεις τίποτε, σε όλο της το μεγαλείο.

Νίκος Κακαουνάκης: "Μας έχει συνηθίσει τελευταία ο Μάνος Χατζιδάκις να εμφανίζεται τιμητής των πάντων. Για μια ακόμα φορά είναι εκτός τόπου και χρόνου. Άρπαξε την ευκαιρία να βγάλει τα πολιτικά του και όποια άλλα κόμπλεξ αλλά -φευ- δεν πείθει. Αν το γήρας κάποιους κάνει σοβαρότερους πολύ φοβάμαι ότι ο Μάνος είναι η εξαίρεση του κανόνα". Έγκριτος από τότε ο Κακαουνάκης, μιλάει με άνεση ψυχολόγου για τα κόμπλεξ τρίτων.

Δημήτρης Μπέης: "Ο Μάνος θα πρέπει να μάθει να δέχεται την κριτική του τύπου, όσο σκλητρή κι αν είναι. Με τους αναθεματισμούς του και την φασιστική πράγματι προτροπή κλεισίματος μιας εφημερίδας, δείχνει τι σημαίνει νεοφιλελευθερισμός και ριζοσπαστικός φιλελευθερισμός". Ο τέως δήμαρχος αθηναίων αποκαλύπτει από το 1987 τι σημαίνει νεοφιλελευθερισμός, μέσω Χατζηδάκη.

Ιόλας, Τσαρούχης, Σώκου... Όλοι στο στόχαστρο επειδή δεν ήσαν με το ΠαΣοΚ.

Αφήνω έξω πάμπολλες άλλες δηλώσεις δευτεροκλασάτων στελεχών του ΠαΣοΚ, βουλευτών της ΔηΑνα, δημάρχων, δημοσιογράφων κλπ, οι οποίες λένε περίπου τα ίδια. Σημασία έχει το γεγονός ότι όλοι αυτοί έσπευσαν να καλοπιάσουν τον Κουρή, προκειμένου να αποφύγουν την μήνη του σε περίπτωση που σταθούν απέναντί του. Μια μήνη από την οποία δεν γλίτωσαν ούτε καν αυτοί που απέφυγαν να τοποθετηθούν δημοσίως.

Ένας απ' αυτούς τους τελευταίους ήταν ο δημοσιογράφος Γιώργης Μασσαβέτας, ο οποίος εκείνη την εποχή κρατούσε την υψηλής αναγνωσιμότητας στήλη "Καλημέρα κ. πρόεδρε" στην εφημερίδα "Ελευθεροτυπία". Ο Μασσαβέτας είναι αναπληρωματικό μέλος της Κεντρικής Επιτροπής τού ΠαΣοΚ αλλά η κριτική που ασκεί στην κυβέρνηση μέσω της στήλης του γίνεται συχνά ενοχλητική. Στις 10 Σεπτεμβρίου, η "Αυριανή" δημοσιεύει ένα σχόλιο με τίτλο: "Μασσαβέτα μήπως έγινες κι εσύ οπαδός του Χατζηδάκη;":

Αυτός ο κύριος Μασσαβέτας, που κάθε μέρα με τα γράμματα που στέλνει στο Καστρί, παριστάνει τον τιμητή των πάντων -έχει περάσει τους πάντες από 14 γενεές, εκτός βέβαια από τον ΦΙΛΟ του τον Καραμανλή, που συχνά τον τραπεζώνει- μήπως μπορεί να μας πει ΓΙΑΤΙ κατάπιε την γλώσσα του και δεν έγραψε λέξη για τις βρωμιές που είπε ο Χατζηδάκης σε βάρος της Αυριανής; Μήπως άλλαξε και αυτός και έγινε οπαδός... του Μάνου;

Δεν χρειάζεται τίποτε περισσότερο. Λίγες μέρες αργότερα, ο Μασσαβέτας διαγράφεται από την Κεντρική Επιτροπή του κόμματος. Την επόμενη χρονιά, η "Αυριανή" βγάζει στην δημοσιότητα έγγραφα τα οποία "αποδεικνύουν" ότι ο Μασσαβέτας είναι πράκτορας της ΚΥΠ. Ο δημοσιογράφος ασκεί αγωγή κατά της εφημερίδας και η υπόθεση φτάνει στο δικαστήριο, όπου αποδεικνύεται ότι τα έγγραφα είναι κατασκευασμένα, πλαστά. Η "Αυριανή" καταδικάζεται.

Η "Αυριανή" δεν καταδικάστηκε μόνο στην υπόθεση Μασσαβέτα. Καταδικάστηκε εν τέλει και στην συνείδηση του ελληνικού λαού και αναγκάστηκε να κλείσει το 2012. Το χατήρι τού Μάνου έγινε, έστω και δεκαοκτώ χρόνια μετά τον θάνατό του. Έστω κι αν ο "αυριανισμός" εξακολουθεί να αναπνέει μέσω άλλων φυλλάδων. Όσο υπάρχουν πελάτες, το μαγαζάκι θα μένει ανοιχτό...

Ο Μάνος Χατζιδάκις κατά του αυριανισμού (2)

Σεπτέμβρος 1987. Στην πολιτική σκηνή, η οπισθοχώρηση του ΠαΣοΚ έχει αρχίσει και η Νέα Δημοκρατία οργανώνει την αντεπίθεσή της, υπό την ηγεσία τού Κωνσταντίνου Μητσοτάκη και με εφαλτήριο τις αυτοδιοικητικές εκλογές τού 1986, στις οποίες κέρδισε στους τρεις μεγαλύτερους δήμους της χώρας: στην Αθήνα με τον Μιλτιάδη Έβερτ, στην Θεσσαλονίκη με τον Σωτήρη Κούβελα και στον Πειραιά με τον Ανδρέα Ανδριανόπουλο. Με κεντρικό σχεδιασμό, οι τρεις δήμαρχοι κάνουν συνεννοημένες κινήσεις για να αμφισβητήσουν το κυβερνητικό μονοπώλιο στην ενημέρωση (ελέω κρατικής ΕΡΤ) ιδρύοντας δημοτικούς ραδιοφωνικούς σταθμούς. Οι πιέσεις τους έχουν αποτέλεσμα, αφού στην βουλή ψηφίζεται ο Ν.1730/1987, ο οποίος θεσμοθετεί την μη κρατική ραδιοφωνία. Πρώτος βγαίνει στον αέρα ο Αθήνα 9.84, στις 31 Μαΐου 1987. Στις 26 Ιουνίου έπεται το Κανάλι 1 στον Πειραιά και στις 3 Σεπτεμβρίου ακολούθησε ο FM-100 της Θεσσαλονίκης.

Σταύρος Ξαρχάκος, Μάνος Χατζιδάκις

Βράδυ Δευτέρας 7 Σεπτεμβρίου 1987. Ο Δήμος Αθηναίων διοργανώνει στο Καλλιμάρμαρο Στάδιο μεγάλη φιλανθρωπική συναυλία (για τις ανάγκες των παιδιών με μεσογειακή αναιμία), με έργα Σταύρου Ξαρχάκου και Μάνου Χατζιδάκι, τα οποία ερμηνεύει η Νάνα Μούσχουρη. Η συναυλία μεταδίδεται ζωντανά από τον Αθήνα 9.84, ο οποίος λειτουργεί υπό την διεύθυνση του Γιάννη Τζανετάκου. Το στάδιο είναι κατάμεστο, η βραδιά είναι ονειρική και όλα κυλούν ήρεμα, ώσπου σε ένα διάλειμμα παίρνει το μικρόφωνο ο Μάνος και βάζει μπουρλότο:

    Για μένα προσωπικά, η αποψινή συναυλία, μιας και δίδεται εδώ στο Καλλιμάρμαρο, έχει και έναν ιερό σκοπό. Να καταγγείλω δημόσια την επί χρόνια ανενδοίαστη ύπαρξη, κυκλοφορία, της πιο βρομερής, φασιστικής φυλλάδας που γνώρισε ο τόπος. Της "Αυριανής". Της φυλλάδας που μολύνει τον ελλαδικό χώρο με αναίδεια, χυδαιότητα, τραμπουκισμό, και κολακεία συμπολιτών μας χαμηλής νοημοσύνης. Που με την ανοχή μας -έγινε μια, έγινε δυο, έγινε τρεις, έγινε τέσσερις- εκ του ασφαλούς ρυπαίνει ψυχικά την πολιτική και κοινωνική ζωή του τόπου. Η φυλλάδα που κολακεύεται να πιστεύει, σαν τον Καραγκιόζη, ότι αυτή έρριξε τον Καραμανλή, ενώ το μόνο που κατάφερε ήταν να κατακρημνίσει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Η φυλλάδα που ισχυρίζεται ότι προστατεύει την δημοκρατία, όσο είναι δυνατόν να την προστατεύει ένα τρωκτικό της. Που αποκομίζει κέρδη κολακεύοντας την αγραμματοσύνη και την ασημαντότητα, σαν άλλη αγία Αθανασία του Αιγάλεω. Η φυλλάδα που το ψέμα και η ψηφολογία της είναι οικεία καθημερινά, βασιζόμενη στην περιφρονητική σιωπή των θιγομένων. 
    Μου λένε πως και σε άλλες χώρες υπάρχουν φυλλάδες σαν αυτή. Και τί σημαίνει αυτό; Επειδή υπάρχουν αλλού βόθροι ανοιχτοί, οφείλουμε να ανεχθούμε και τους δικούς μας; Η "Αυριανή" πρέπει να κλείσει. Και αυτό είναι το νόημα της αποψινής συμμετοχής μου στο Καλλιμάρμαρο.

Πριν αλέκτωρ φωνήσαι, πήραν φωτιά οι καλοθελητές. Διοργάνωση του Δήμου όπου προΐσταται ο Έβερτ... μετάδοση από το δημοτικό ραδιόφωνο που έχει νεοδημοκρατικό προσανατολισμό (παρά την πολυφωνία που προσπαθεί να επιβάλει ο Τζανετάκος)... το συμπέρασμα βγήκε αμέσως: ο Χατζιδάκις είναι βαλτός για να αβαντάρει τον Μητσοτάκη, χτυπώντας την "Αυριανή", η οποία εκφράζει το ΠαΣοΚ περισσότερο κι από την "Εξόρμηση", την επίσημη εφημερίδα τού κόμματος.

Μέσα από την συχνότητα του Αθήνα 9.84 η δήλωση του Μάνου μεταδίδεται σε ολόκληρη την Αθήνα και ακόμη πιο πέρα. Παρ' ότι η ώρα είναι περασμένη, στον Ταύρο βρίσκονται επί ποδός πολέμου. Οι βαριοί κονδυλοφόροι (Γιώργος και Μάκης Κουρής, Ζήσης Τσιριγκούλης, Κυριάκος Διακογιάννης, Ντίνος Κουτσούμης, Μάνος Χάρης) πιάνουν δουλειά. Βέβαια, λόγω του προχωρημένου τής ώρας δεν είναι δυνατόν να γραφτούν πολλά στο φύλλο τής Τρίτης αλλά στην πρώτη σελίδα βρίσκεται θέση για ένα ανυπόγραφο μονόστηλο με τίτλο "Μάνος Χατζηδάκης: Ο προπομπός του νεοναζισμού":

    (...) Προς το τέλος της παράστασης, ο Μανόλης Χατζηδάκης, γνωστότερος σαν Μάνος (είναι ένα από τα πολλά υποκοριστικά που κατά καιρούς του εδόθησαν) θέλησε να απετυθυνθεί στις χιλιάδες των θεατών (...) Εδήλωσε λοιπόν ο Μάνος ότι η "Αυριανή" είναι φασιστική εφημερίδα και πρέπει οπωσδήποτε να κλείσει! Σε μια τέτοια εκδήλωση να ειπωθούν τέτοιες ελεεινότητες, δεν έχει ποτέ συμβεί στο παρελθόν.
    Αυτός ο παροξυσμός του υποκειμένου που ακούει στο όνομα Μάνος Χατζηδάκης, φανερώνει ότι πρόκειται για περίπτωση επικίνδυνης ψυχανωμαλίας.
    Τόση περιφρόνηση εξάλλου, προς τον κόσμο που πλήρωσε το πανάκριβο εισιτήριο κι αντί ν' ακούει μουσική, άκουγε τον παφλασμό ενός κινούμενου βόθρου, δεν έχει προηγούμενο στρα ελληνικά "καλλιτεχνικά" χρονικά (...)
    Έτσι ακριβώς ξεκίνησε ο ναζισμός! Όσο και αν φαίνεται άσχετος και "απολιτικός" ο κινούμενος βόθρος είναι στην πραγματικότητα επικίνδυνος! Θέλει να κλείσει μια εφημερίδα! Στην ουσία θέλει να κλείσει κάθε εφημερίδα! Έτσι όπως το θέλει ο Φασισμός!

Τι κι αν ο δόλιος ο Χατζιδάκις εξηγεί ότι δεν εννοούσε πως η "Αυριανή" πρέπει να κλείσει με νόμο αλλά ότι πρέπει να πάψουν οι πολίτες να την αγοράζουν ώστε να αναγκαστεί να κλείσει από μόνη της; Ποιός τον ακούει; Το παραπάνω ανυπόγραφο μονόστηλο είναι του νηπιαγωγείου, μπροστά σ' εκείνο που γράφει ο Κυριάκος Διακογιάννης και δημοσιεύεται την Τετάρτη, με τίτλο "Ψυχικό AIDS ανώμαλου εκμαυλιστή":

    (...) Χτες [ενν.: προχτές] εμφανίστηκε κι ένας χαμερπής ομοφυλόφιλος, ένας κίναιδος ολκής να σε αποκαλέσει φίλε αναγνώστη φασίστα! Μπροστά σε χιλιάδες ανθρώπους και με μια εμπάθεια που διακρίνει τους παθητικούς ανώμαλους, εδήλωσε ότι η εφημερίδα που διαβάζεις είναι φασιστική και συνεπώς εσύ, ο αναγνώστης, φασίστας! Και τα εδήλωσε δημόσια τα θηλυκά του εμέσματα, ένα κνώδαλο που γλείφει από τότε που υπάρχει, τις πατούσες του φασισμού!
    (...) Πώς είναι δυνατόν ένα κάθαρμα να αφήνεται ελεύθερο με λύσσα και πάθος όλους αυτούς τους πολίτες να τους βρίζει με την χυδαιότητα των οίκων ανοχής; Ποιος έδωσε το δικαίωμα στον απαίσιο εκμαυλιστή νέων που ακούει στα ονόματα Μανωλία, Μάνια, Μινού Χατζιδού, ποιος επέτρεψε σ' αυτό το απόβρασμα να παίρνει το μικρόφωνο στα χέρια του και να εκθέτει οργανωτές μιας φιλανθρωπικής εκδήλωσης (...) Δικαίωμα του καθάρματος να έχει τις απόψεις του, η δημοκρατία και για τα καθάρματα παραχωρεί δικαίωμα ζωής, δικαίωμά του να είναι μεταξύ των διασημοτέρων ανωμάλων της χώρας, δικαίωμά του να βιώνει τον κιναιδισμό του, δεν έχει όμως κανένα δικαίωμα να ταυτίζει με τις ιδιότητες και την σάπια νοοτροπία του χιλιάδες Αθηναίους (...) Αυτό το σκουληκιασμένο τομάρι αποτελεί στίγμα για τη σημερινή ελληνική κοινωνία. Να προστατεύσουμε τα παιδιά μας από το ηθικό AIDS αυτού του βρωμερού υποκειμένου. Αρκετοί νέοι πλήρωσαν ακριβά τη γνωριμία τους μαζί του. Όχι άλλα θύματα...

Εκείνη την ημέρα, 9 Σεπτεμβρίου 1987, η "Αυριανή" κυκλοφορεί με πηχυαίο τίτλο "Όλοι εναντίον του Μ.Χατζηδάκη", φιλοξενώντας σε δυο ολόκληρες σελίδες δηλώσεις πολιτικών, οι οποίοι τρέχουν να συμπαρασταθούν στην "θιγμένη" φυλλάδα και να αποκηρύξουν τον Μάνο. Ο τρόμος μήπως τους πιάσει ο Κουρής στο στόμα του είναι μεγάλος, αφού είναι γνωστό πως όποιος μπαίνει στο στόχαστρο της "Αυριανής" είναι πολιτικά τελειωμένος. Επειδή η γνώση και, συνακόλουθα, η μνήμη είναι απαραίτητα συστατικά τής ευθυκρισίας κάθε πολίτη, αύριο θα δούμε αναλυτικά αυτές τις δηλώσεις.

Έχει πλάκα να διαβάζεις τα παραπάνω κείμενα, τα οποία θυμίζουν μεν οχετό αλλά κατηγορούν τον μουσικοσυνθέτη ότι "βρίζει με την χυδαιότητα των οίκων ανοχής"! Ένα μικρό δείγμα από τα κάθε μορφής άνανδρα χτυπήματα της φυλλάδας τού Ταύρου βλέπετε στις φωτογραφίες που συνοδεύουν το σημερινό κείμενο (προσέξτε στην τελευταία πώς γίνεται επίσημα η πρόσκληση σε ρουφιανιά, με δικαιολογία την... έρευνα). Εννοείται ότι ο πόλεμος μεταξύ Χατζιδάκι και Κουρή συνεχίστηκε για μερικά χρόνια ακόμη και έληξε με τον θάνατο του Μάνου στις 15 Ιουνίου 1994, αν έληξε και τότε.

--------------------------------------
Σημείωση: Στα παραπάνω αναδημοσιευμένα κείμενα τηρούνται η ορθογραφία, η σύνταξη και η στίξη του πρωτοτύπου.

Ο Μάνος Χατζιδάκις κατά του αυριανισμού (1)

Πάμε λίγο πίσω στον χρόνο, κάπου στις αρχές τού 1985. Το ΠαΣοΚ ετοιμάζεται να κερδίσει για δεύτερη φορά τις εκλογές, έχοντας απέναντί του την Νέα Δημοκρατία τού "εφιάλτη" Κωνσταντίνου Μητσοτάκη. Η "Αυριανή", του Γιώργου Κουρή, μεταχειρίζεται όλα τα θεμιτά και αθέμιτα μέσα για να στηρίξει το ΠαΣοΚ. Ανάμεσα στα αθέμιτα είναι και το πρωτοσέλιδο με την -διαπιστωμένα πλαστή- φωτογραφία τού Μητσοτάκη ανάμεσα σε δυο χαμογελαστούς γερμανούς, όπου ο πρόεδρος της Νέας Δημοκρατίας αποκαλείται "ναζί". Αργοτέρα, όταν θα αποκαλυφθεί η πλαστότητα της φωτογραφίας, ο Κουρής θα ισχυριστεί ότι του την είχε δώσει ο Λαλιώτης. Τέλος πάντων...

Εκείνη την εποχή, ο Μάνος Χατζιδάκις σχεδιάζει την κυκλοφορία ενός "περιοδικού τέχνης και πολιτισμού". Έχει βρει εκδότη: την "Γραμμή Α.Ε." ενός νέου και συμπαθητικού επιχειρηματία, που ακούει στο όνομα Γιώργος Κοσκωτάς. Το μόνο που τον απασχολεί είναι το όνομα του περιοδικού. Ώσπου μια μέρα ανακοινώνει στον επιστήθιο φίλο του Νίκο Γκάτσο:

- Θα το πούμε "Το τελευταίο τέταρτο του εικοστού". Διανύουμε το τελευταίο τέταρτο του εικοστού αιώνος και πρέπει να δώσουμε στίγμα ότι ασχολούμαστε με την εποχή μας.
- Και πώς θα το ζητάει ο κόσμος στο περίπτερο, βρε Μάνο;
- Πώς θα το ζητάει; "Δώστε μου το τελευταίο τέταρτο του εικοστού, σας παρακαλώ".
- Κι ώσπου να το πει, θα έχει φύγει ο περιπτεράς.

"Τον θεωρώ τον πιο σημαντικό άνθρωπο που γνώρισα στη ζωή μου, μετά τη μητέρα μου.
Ο Γκάτσος μ' έφτιαξε πνευματικά." (Μάνος Χατζιδάκις)

Τελικά, το πρώτο τεύχος τού περιοδικού θα εμφανιστεί στα περίπτερα απλώς ως "Το Τέταρτο", τον Μάιο του 1985 και θα ζήσει μια τριετία αλλά ο Χατζιδάκις θα παραμείνει διευθυντής του για ένδεκα μόνο τεύχη. Από τις σελίδες του, ο ευφυής και ανατρεπτικός Χατζιδάκις θα προκαλέσει πολλές αντιδράσεις με τα άρθρα του. Όπως με εκείνο στο τεύχος Μαΐου 1986, όπου πήρε το μέρος των νεαρών στα Εξάρχεια, γράφοντας μεταξύ άλλων:

Η πολιτεία αγανακτεί διότι υπάρχουν μερικά ζωντανά της κύτταρα που αντιδρούν άτεχνα, ανοργάνωτα, ίσως μ’ αφέλεια, σ' όλην αυτή την οργανωμένη κρατική ασχήμια, αντί να βλογάμε τον Θεό που βρίσκονται ακόμη μερικοί που δεν συνήθισαν στην "παρουσία του τέρατος". (…) Κορίτσια κι αγόρια με γυαλιά, έτσι καθώς κοιτάτε με απορία κι αγανάκτηση για ό,τι συμβαίνει γύρω σας, είμαι μαζί σας. Και σας αγαπώ.

Η πολιτική θέση τού Μάνου είναι διακηρυγμένη: "Δεν υπήρξα ποτέ μέλος κόμματος. Η εξουσία μού προκαλούσε αλλεργία. Υπηρέτησα πάντα φιλελεύθερες ιδέες και σχεδόν αντικρατικές". Έτσι, δεν διστάζει να τα βάλει με τον "αυριανισμό" (όπως ο ίδιος βάφτισε αυτό το φαινόμενο), παρ' ότι εκείνα τα χρόνια η φυλλάδα τού Κουρή είναι η πρώτη σε κυκλοφορία εφημερίδα τής χώρας, ξεπερνώντας συχνά τα 200.000 φύλλα καθημερινής κυκλοφορίας. Στο έβδομο τεύχος τού "Τέταρτου", ο Χατζιδάκις δημοσιεύει άρθρο του με τίτλο "Κάτι για εμάς εδώ να πούμε", όπου κατακεραυνώνει αυτή την "ακραία μορφή δημοσιογραφικού κιτρινισμού, λαϊκισμού, ακόμη και ενός ιδιότυπου φασισμού" και καλεί τον Ανδρέα Παπανδρέου να πάρει σαφείς αποστάσεις από την "Αυριανή" και να κόψει τον λώρο που τον συνδέει μ' αυτήν.

Η αντίδραση από τον Κουρή ήταν άμεση. "Αυτό το σκουλήκι που ακούει στο όνομα Χατζιδάκις ή Μινού Χατζιδού, θα το πατήσω κάτω μέχρι να λιώσει η σόλα μου", ωρύεται. Στην φυλλάδα του αρχίζουν τα "αποκαλυπτικά" ρεπορτάζ για τα εκατομμύρια που έφαγε ο Χατζιδάκις την εποχή που ήταν διευθυντής τού ραδιοφωνικού Τρίτου Προγράμματος της ΕΡΤ. Ο Μάνος αδιαφορεί, αφήνοντας τις "καταγγελίες" να βουλιάξουν στο ψέμα τους αλλά σε μια συνέντευξή του στον "Ταχυδρόμο" χαρακτηρίζει την "Αυριανή" ως φυλλάδα. Ο Κουρής απαντά με μήνυση κατά του Μάνου για συκοφαντική δυσφήμηση, ζητώντας αποζημίωση δέκα εκατομμυρίων δραχμών ενώ, παράλληλα, τα δημοσιεύματα της εφημερίδας κατά του μουσικοσυνθέτη δίνουν και παίρνουν. Τώρα, η φυλλάδα τού Ταύρου "ανακαλύπτει" ότι επί χούντας ο Χατζιδάκις προσπάθησε να αποφύγει την πληρωμή φόρων ύψους τριών εκατομμυρίων δραχμών και προς τούτο ήρθε σε συνεννόηση με τους ιθύνοντες νόες τής δικατορίας. Αυτή την φορά, ο Χατζιδάκις υποβάλλει αγωγή, αξιώνοντας αποζημίωση είκοσι εκατομμυρίων δραχμών..


Εκτός από τον Χατζιδάκι, η "Αυριανή" βάζει στο στόχαστρο και τον δεύτερο μεγάλο σύγχρονο έλληνα μουσικοσυνθέτη, τον Μίκη Θεοδωράκη. Είναι η εποχή που στο μυαλό τού Μίκη έχει καρφωθεί (άγνωστο για ποιους λόγους) η ιδέα ότι πίσω από την "17 Νοέμβρη" βρίσκεται ο Ανδρέας Παπανδρέου. Αυτό ο Μίκης το λέει φωναχτά και το πιστεύει σε τέτοιο σημείο ώστε αργότερα θα δεχτεί να γίνει υπουργός άνευ χαρτοφυλακίου στην κυβέρνηση Μητσοτάκη, για να μπορεί να βρει ευκολώτερα τα στοιχεία που θα αποδείκνυαν πως είχε δίκιο. Βέβαια, η "Αυριανή" δεν θα μπορούσε να μην εξαπολύσει την γνωστή της λάσπη. Με την ίδια ευκολία που είχε βγάλει ναζί τον Μητσοτάκη, έβγαλε τον Μίκη θαυμαστή τού Μεταξά, "αποκαλύπτοντας" ότι στα νιάτα του ο Θεοδωράκης ήταν μέλος τής Εθνικής Οργανώσεως Νέων, της περίφημης ΕΟΝ τού δικτάτορα.

Φυσικά, η "ένταξη" στην ΕΟΝ δεν είναι αρκετή για να σπιλώσει το όνομα του Μίκη όσο θα ήθελε ο Κουρής. Έτσι, η εφημερίδα βάζει μπρος μια σειρά "αποκαλύψεων" για την μεγάλη περιουσία, τις βίλλες και τα κότερα που έχει αποκτήσει ο Θεοδωράκης "κυρίως από την τσέπη της φτωχολογιάς", όπως γράφει το εκδοτικό σημείωμα της εφημερίδας στις 24/4/1985:

ΕΝΑΣ άνθρωπος σαν το Μίκη Θεοδωράκη (...) που διοργανώνει γιορτές και συναυλίες με τον στενό του φίλο και συνεργάτη του, τον ΔΕΞΙΟ Μάνο Χατζιδάκη, για να τα ΚΟΝΟΜΑΝΕ κυρίως από την τσέπη της φτωχολογιάς, δεν έχει το ηθικό ανάστημα να πιάνει στο στόμα του και να καταγγέλλει, τον Μάρκο Βαφειάδη και τους άλλους 315 καπεταναίους του ΕΛΑΣ που τάχθηκαν υπέρ του ΠΑΣΟΚ (...) ΔΕΝ μπορεί ο ΑΚΑΠΝΟΣ Θεοδωράκης που ΕΧΕΙ ΠΛΟΥΤΙΣΕΙ από το Λαό να βρίζει τους πραγματικούς συνεπείς αγωνιστές της Δημοκρατίας (…) αυτός που (…) έχει φτιάξει βίλες, κότερα και τρανταχτή περιουσία στην Ελλάδα και στο εξωτερικό (…) Συχνά αισθανόμαστε ΑΗΔΙΑ, όταν βλέπουμε τον Θεοδωράκη κάθε τρεις και λίγο να γίνεται σήριαλ στις δεξιές φυλλάδες, πότε για τις ψευτιές που λέει σε βάρος του Ανδρέα και πότε για τις βρωμιές που ξεστομίζει εναντίον τίμιων αγωνιστών της Αντίστασης.

Ο Μίκης Θεοδωράκης με τον Μάνο Χατζιδάκι στην Ρώμη, το 1954
[Σπάνια φωτοφραφία από το αρχείο του ιταλού καθηγητή-ερευνητή Μάριο Βίττι]

Ο Χατζιδάκις, ο υποτιθέμενος άσπονδος εχθρός τού Μίκη, δεν δίστασε στιγμή να πάρει θέση και να κατακεραυνώσει άλλη μια φορά τον Κουρή, μέσω της ραδιοφωνικής του εκπομπής:

    Πληροφορηθήκαμε από την "Αυγή", πως οι βρομεροί Κουρήδες, που εξυπηρετούν -ο θεός ξέρει με τι ανταλλάγματα και συναλλάγματα στο εξωτερικό- την παρούσα κυβέρνηση, δημοσίευσαν φωτογραφία ή γράψαν τέλος πάντων για τον Μίκη Θεοδωράκη, που δεκαπέντε χρονών ήταν στην Ε.Ο.Ν. του Μεταξά.
    Πληροφορώ, λοιπόν, τους υπόδικους του κοινού ποινικού δικαίου πως τον καιρό εκείνο όλοι οι μαθητές ήμασταν στην Ε.Ο.Ν. Δεν ήταν δυνατόν να φοιτούμε στα σχολεία χωρίς να φοιτούμε στην Ε.Ο.Ν. Αυτό πρώτο. 
    Δεύτερο: δεκαπέντε χρονών τον καιρό εκείνο δεν είχαμε ούτε υποψία πολιτικής συνείδησης. Αυτό δεύτερο.
    Και τρίτο: ξέρετε πως ονομάζονται οι άνθρωποι που αμφισβητούν τους αγώνες ενός νέου που από δεκαεννιά χρονών καταδιώχθηκε, εξορίστηκε, φυλακίστηκε; Ονομάζονται καθάρματα. Ας το έχουν υπ' όψη τους οι "αναποφάσιστοι", που πάνε να ψηφίσουν ΠαΣοΚ.
    Για αντιπερισπασμό στην Αυριανική αηδία που μας περιβάλλει και που εννοεί να μας επιβάλλει το χειρότερο πρόσωπο κρατικής εξουσίας, ας ακούσουμε την αρχή από τον "Διόνυσο" του Θεοδωράκη, ποιητικό και βαθιά αντικρατικό. 

Όμως, η μεγάλη σύγκρουση του Χατζιδάκι με τον "αυριανισμό" θα έρθει δυο χρόνια αργότερα, με πρωτοβουλία τού μουσικοσυνθέτη. Αλλά γι' αυτή θα μιλήσουμε αύριο.