Πνευματικά δικαιώματα δεν υπάρχουν. Οι ιδέες πρέπει να κυκλοφορούν ελεύθερα. Άρα...
... η αντιγραφή όχι απλώς επιτρέπεται αλλά είναι και επιθυμητή, ακόμη και χωρίς αναφορά της πηγής!

Η γλώσσα κόκκαλα τσακίζει

- "Ο λόγος που μ' άφησες έξω από την υπόθεση", είπε ήσυχα, "ήταν ότι νόμισες πως η αστυνομία δεν θα πίστευε ότι σκέτη περιέργεια μ' έσπρωξε να κατέβω εκεί κάτω χτες το βράδυ. Θα υποψιάζονταν ίσως ότι είχα κάποιον ύποπτο λόγο και θα με σφυροκοπούσαν μέχρι να σπάσω".
- "Πώς ξέρεις αν δεν σκέφτηκα το ίδιο πράγμα;"
- "Οι αστυνομικοί είναι κι αυτοί άνθρωποι", είπε ξεκάρφωτα.
- "Έχω ακούσει ότι σαν τέτοιοι ξεκινάνε".

[Ραίημοντ Τσάντλερ, "Αντίο, γλυκειά μου", εκδόσεις Λυχνάρι, 1990 (σελ.: 54)]

11 Μαρτίου 2020

Κάποτε, κάποιοι πρόσφυγες... (10)

Χτες, κλείσαμε το σημείωμά μας με την αποστροφή ότι στόχος τής κυβέρνησης ήταν "εκάς οι πρόσφυγες πάση θυσία". Για να πειστεί και ο πλέον δύσπιστος αναγνώστης ότι η βούληση της ελληνικής κυβέρνησης ήταν να αποτραπεί με κάθε τρόπο η μετανάστευση των μικρασιατών προς την Ελλάδα, ας κάνουμε σήμερα μια στάση στο ταξίδι μας για να επισκεφθούμε τα επίσημα αρχεία τού υπουργείου εξωτερικών. Από εκεί, ανασύρουμε δυο έγγραφα, αντίγραφα των οποίων παρουσιάζουμε παρακάτω. Το  πρώτο είναι ένα πολυσέλιδο τηλεγράφημα που έστειλε ο Στεργιάδης προς τον πρωθυπουργό Πέτρο Πρωτοπαπαδάκη και τον υπουργό εσωτερικών Νικόλαο Στράτο στις 22/8/1922. Το δεύτερο είναι η αυθημερόν απάντηση του Πρωτοπαπαδάκη.

Το τηλεγράφημα του Στεργιάδη είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον στο σύνολό του αλλά εδώ μας ενδιαφέρει η στάση του κράτους απέναντι στους πρόσφυγες, οπότε παρουσιάζουμε μόνο επιλεγμένα αποσπάσματα σχετικά με το θέμα μας. Γράφει, λοιπόν, ο Στεργιάδης (υπογραμμίσεις δικές μου):

[Επιλογή και συρραφή αποσπασμάτων: Cogito ergo sum]

ΛΙΑΝ ΕΠΕΙΓΟΝ -  ΑΠΟΛΥΤΟΥ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΟΣ
ΠΡΟΕΔΡΟΝ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ
ΥΠΟΥΡΓΟΝ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ
ΑΠΟΛΥΤΩΣ ΕΜΠΙΣΤΕΥΤΙΚΟΝ. ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΝ.
(...)
Παρακαλώ υπέρ παν άλλο την Κυβέρνησιν να μου δώση επειγούσας οδηγίας εις ακόλουθα σημεία.
1ον) Εγκρίνετε απόφασίν μου αναχωρήσωσιν εντεύθεν πολιτικοί υπάλληλοι μετά Αρχείων και Χωροφυλακής.
2ον) Εγκρίνετε εμποδισθώσιν αναχωρήσωσι Έλληνες Μικρασιάτες δι' Ελλάδα ακόμη και όταν είναι εύποροι δυνάμενοι αναχωρήσωσι με συνήθη ταχυδρομικά ατμόπλοια.
3ον) Εγκρίνετε αποσταλώσι Αθήνας περί τα 500 ορφανά μικράς ηλικίας και τα πλείστα κοράσια τα οποία συνετήρη Υπάτη Αρμοστεία μέχρι τούδε και άτινα αφιέμενα ενταύθα θα διατρέξωσιν έσχατον κίνδυνον.
(...)
Αντικείμενον ιδιαιτέρων υμών διαβημάτων θα ηδύνατο να γίνη η προφύλαξις της Σμύρνης διά συμμαχικής επεμβάσεως ή αποβιβάσεως. Νομίζω ότι εις τούτο κυρίως αποβλέπουσιν αι προς εμέ βολιδοσκοπήσεις των ξένων αντιπροσώπων. Αλλά τοιούτον ζήτημα ως εκ της φύσεώς του δεν δύναμαι να εισηγηθώ εδώ ουδέ και προτεινόμενον να το διαπραγματευθώ άνευ προηγουμένων σαφών και επαρκών οδηγιών της Κυβερνήσεως προς εμέ.
ΣΤΕΡΓΙΑΔΗΣ
Είναι σαφές ότι ο Στεργιάδης προσπαθεί να καλύψει διπλά τα νώτα του. Πρώτον, απαιτεί από τον πρωθυπουργό να ζητήσει εγγράφως ό,τι μέχρι τότε ζητούσε προφορικά, δηλαδή την παρεμπόδιση αναχώρησης από την Μικρασία ακόμη και όσων είχαν την οικονομική δυνατότητα να επωμισθούν οι ίδιοι το κόστος τής αναχώρησής τους. Και, δεύτερον, ζητάει πλήρη κάλυψη για κάθε περίπτωση διαπραγμάτευσης με τους συμμάχους.

Η απάντηση του Πρωτοπαπαδάκη ήρθε αμέσως (υπογραμμίσεις δικές μου):
ΑΚΡΩΣ ΕΠΕΙΓΟΝ
ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΥΠΑΤΟΝ ΑΡΜΟΣΤΗΝ ΣΜΥΡΝΗΣ
    Εις απάντησιν υμετέρου υπ' αριθ. 2873 συμφωνούμεν μεθ' υμών εις τα σημεία 1ον 2ον 3ον ως προς το τέταρτον όσον αφορά την τάξιν εγκρίνομεν τας δηλώσεις σας αλλ' ως προς τον επισιτισμόν αδυνατούμεν ν' αναλάβωμεν οιανδήποτε υποχρέωσιν λόγω των μεγάλων επισιτιστικών δυσχερειών ας έχομεν ήδη.
    Τα προς τους συμμάχους διαβήματα ημών θ' ανακοινώσωμεν υμίν δι' ιδιαιτέρου τηλεγραφήματος.
Π. ΠΡΩΤΟΠΑΠΑΔΑΚΗΣ
Ο Στεργιάδης πέτυχε τον σκοπό του. Η κυβέρνηση ανέλαβε απολύτως την ευθύνη τής παρεμπόδισης των μικρασιατών να εγκαταλείψουν την περιοχή τους. Αυτό το τηλεγράφημα του Πρωτοπαπαδάκη ήταν και η τελευταία επίσημη εντολή τής κυβέρνησης προς την αρμοστεία τής Σμύρνης.


Ας ρίξουμε τώρα μια ματιά στην τύχη των ορφανών για τα οποία ο μεν Στεργιάδης ζητάει προστασία ο δε Πρωτοπαπαδάκης δηλώνει εντελώς ξεδιάντροπα ότι το κράτος αδυνατεί να αναλάβει την σίτισή τους.

Επίσημα, αυτά τα παιδιά έφτασαν στην Ελλάδα, τοποθετήθηκαν προσωρινά σε ένα πρόχειρο ορφανοτροφείο που στήθηκε στο Πολύγωνο και στην συνέχεια τακτοποιήθηκαν στο ορφανοτροφείο τής Βουλιαγμένης. Το πρόβλημα είναι ότι ο Στεργιάδης κάνει λόγο για 500 ορφανά αλλά η δομή τού Πολύγωνου δεν χωράει πάνω από 100 άτομα με τίποτε. Πού πήγαν, λοιπόν, τόσα παιδιά;

Οι έρευνες έδειξαν ότι, χάρη στις προσπάθειες κάποιων πραγματικά ευαίσθητων, κάποια απ' αυτά τα ορφανά κατευθύνθηκαν σε άλλα ορφανοτροφεία σ' ολόκληρη την χώρα. Όμως, πολλά κορίτσια διοχετεύτηκαν στο περίφημο πορνείο των Βούρλων. Η εκτίμηση των ερευνητών είναι ότι υπήρξε ένα καλοστημένο δίκτυο κρατικών υπαλλήλων, οργάνων της τάξεως και προαγωγών, οι οποίοι είδαν στα πρόσωπα αυτών των κοριτσιών μια εξαιρετική ευκαιρία για εύκολο πλουτισμό. (*)

Λένε πως η Ελλάδα τρώει τα παιδιά της. Φαίνεται, όμως, πως τρώει και τα παιδιά των εκτός αυτής ελλήνων...

Ολοκληρώσαμε την στάση μας. Το ταξίδι συνεχίζεται.

-------------------------------------------------
(*) Διαβάστε το συγκλονιστικό μυθιστόρημα "Τα δάκρυα τής Σμυρνιάς" (εκδόσεις Εντός, 2014), της Διονυσίας Νέδα, το οποίο αναφέρεται και σ' αυτά τα ορφανά κορίτσια, που κατέληξαν στο πορνείο των Βούρλων. Το μυθιστόρημα βασίζεται σε πραγματικά στοιχεία, τα οποία ανέσυρε η έρευνα της Νέδα.

10 Μαρτίου 2020

Κάποτε, κάποιοι πρόσφυγες... (9)

Σε προηγούμενο σημείωμα αυτής της σειράς κειμένων, παρατηρήσαμε ότι η μετανάστευση των ελλήνων τής Μικρασίας προς την Ελλάδα άρχισε πολύ πριν το 1922, καθώς πολλοί διέβλεπαν την τραγική έκβαση των πραγμάτων. Για να αποτρέψει την μετανάστευση στρατευσίμων, ο αντιστράτηγος Αναστάσιος Παπούλας εξέδωσε στις 22/4/1921 μια εγκύκλιο η οποία απαγόρευε την έξοδο από την ζώνη κατοχής τής Σμύρνης σε "άρρενες Οθωμανούς υπηκόους Έλληνες το γένος" ηλικίας 18-37 ετών. Σύμφωνα με την εγκύκλιο,
Η Υπηρεσία Εκδόσεως διαβατηρίων της Υπάτης Αρμοστείας εκανόνισε την λειτουργίαν αυτής, ώστε να μη εκδίδη διαβατήριον άνευ σημειώματος της Αστυν. Αρχής και θεωρήσεως της Στρατιωτικής Υπηρεσίας ότι επιτρέπεται η αναχώρησις. Οι επιτετραμμένοι Αξιωματικοί ή υπαξιωματικοί, κατά την αναχώρησιν των πολιτών θα ζητώσι την θεώρησιν της Στρατ. Αρχής επί της αδείας αναχωρήσεως. Θεώρησις δεν απαιτείται εφ' όσον προφανώς πρόκειται περί μη στρατευσίμων.
Εφημερίδα "Εμπρός", 19/8/1922, σελ.4: Ρεπορτάζ από το ταξίδι-αστραπή των Θεοτόκη-Στράτου.
Προσέξτε στο μεγεθυμένο απόσπασμα τις κατασκευασμένες "πληροφορίες" της εφημερίδας.  
Αν και η εγκύκλιος Παπούλα αποσκοπεί στην συγκράτηση μόνο των στρατεύσιμων, η άτυπη εντολή τής ελληνικής κυβέρνησης προς τις αρχές τής περιοχής είναι σαφείς: η μετανάστευση πρέπει να αποτραπεί. Έτσι, οι κατά τόπους άρχοντες κάνουν ό,τι μπορούν για να την εκτελέσουν, θεσπίζοντας μέχρι και "οικογενειακή άδεια αναχωρήσεως", την οποία εκδίδουν τα κατά τόπους φρουραρχεία. Στο τυποποιημένο αυτό έγγραφο επικολλάται φωτογραφία της οικογένειας της οποίας "επιτρέπεται η αναχώρησις" και ορίζεται ότι "ο κάτοχος του παρόντος οφείλει να παρουσιασθή εντός είκοσι τεσσάρων ωρών εις τας Στρατιωτικάς αρχάς του τόπου αφίξεώς του" (*). Το αποτέλεσμα;
    Την άλλη μέρα, 26 Αυγούστου 1922, ύστερα από θεώρηση της Αδείας από το Λιμεναρχείο και αφού το πλοίο παρέλαβε και μερικές άλλες συγγενικές οικογένειες, σήκωσε άγκυρα με κατεύθυνση πρώτα το εκεί κοντά ελληνικό χωριό Λιγουμούς (Ελιγμοί), όπου μας ανέμενε μια ακόμη οικογένεια για να επιβιβαστεί κι αυτή με ίδιο προορισμό, την Κωνσταντινούπολη.
    Όμως ποια έκπληξη μας περίμενε! Η οικογένεια εκείνη δεν εφρόντισε να βγάλει Άδεια Αναχωρήσεως. Δεν φανταζότανε ότι σε τέτοιες περιπτώσεις χρειαζότανε άδεια για να γλυτώσει από τη σφαγή. Ετσι, όταν πλησιάσαμε στην αποβάθρα όπου μας ανέμενε με τις αποσκευές της, για να την παραλάβουμε, τα Λιμενικά όργανα δεν επέτρεψαν την αναχώρηση χωρίς άδεια.
    Η άδεια έπρεπε να βγει από το Φρουραρχείο της Κίου διότι φρουραρχείο δεν υπήρχε στο χωριό. Και για να γίνει αυτό, δηλαδή να πάνε στην Κίο, χρειαζότανε μια μέρα.
    Αρχίσανε τα παρακάλια. Παρακαλούσαν τη Λιμενική φρουρά, που αποτελείτο από πεζοναύτες, να τους επιτρέψει να φύγουν. Αυτοί, όμως, ανένδοτοι. "Εμείς είμαστε απλά όργανα και εκτελούμε διαταγές", λέγανε. "Δεν επιτρέπεται η αναχώρηση χωρίς άδεια". Φυσικά, τα κατώτερα εκείνα όργανα εκτελούσαν διαταγές της προϊσταμένης τους Αρχής και προϊσταμένη Αρχή ήταν το Φρουραρχείο της Κίου, που εκτελούσε διαταγές της Κυβέρνησης. Έτσι, το πλοίο έφυγε αφήνοντας την οικογένεια εκείνη στην παραλία της Μικράς Ασίας, για να υποστεί τις θηριωδίες των Τούρκων.
Εκτός από τους νόμους, τις άδειες, τις θεωρήσεις κλπ, η εξουσία μηχανεύτηκε ένα σωρό άλλα τερτίπια για να εμποδίσει την απομάκρυνση των κατοίκων από την περιοχή. Ίσως το σπουδαιότερο απ' αυτά τα τερτίπια ήταν η συνειδητή διαστρέβλωση των ειδήσεων από το μέτωπο, έως και η πλήρης αποσιώπησή τους. Η από 21/6/1922 επιστολή τού σμυρνιού πράκτορα εφημερίδων Βασίλη Αναστόπουλου προς το κεντρικό πρακτορείο εφημερίδων τής Αθήνας είναι αποκαλυπτική:
Χθες, εις τας 11.30' ακριβώς εδώσαμεν τα φύλλα προς λογοκρισίαν και σκεφθήτε ότι μας έδωσαν την άδειαν της κυκλοφορίας μόλις σήμερον εις τας 3 το απόγευμα. Δηλαδή, αι εφημερίδες ελογοκρίνοντο επί 27,5 ώρας ακριβώς. Προς Θεού (...) εκαταντήσαμε να μη πωλώμεν ούτε 1500 φύλλα εξ όλων των εφημερίδων. Προς Θεού (...) φροντίσατε, διότι η κατάστασις είναι πλέον αφόρητος.
Ριζοσπάστης, 3/9/1922.
Η λογοκρισία έχει διαγράψει το 40% του
πρωτοσέλιδου μιας... δισέλιδης εφημερίδας!
Στις 18 Αυγούστου έφτασαν στην Σμύρνη οι υπουργοί εσωτερικών Νικόλαος Στράτος και στρατιωτικών Νικόλαος Θεοτόκης, οι οποίοι συναντήθηκαν αμέσως με τον Χατζανέστη. Ο αρχιστράτηγος τους καθησύχασε μιλώντας τους για μια νέα γραμμή άμυνας και άλλες ανεδαφικές κουταμάρες. Ο Χατζανέστης δεν λέει ψέματα, απλώς έχει χάσει την μπάλλα και δεν ξέρει τι του γίνεται. Την επόμενη μέρα εξέδωσε διαταγή, η οποία όριζε ως έσχατο όριο αμύνης την γραμμή σύμπτυξης της συνθήκης των Σεβρών. Μόνο που οι τούρκοι είχαν περάσει ήδη αυτή την γραμμή.

Λίγο αργότερα, τους δυο υπουργούς έβγαλε από την πλάνη τους ο επιτελάρχης Μιχαήλ Πάσσαρης, ο
οποίος τους διέκοψε καθώς του μετέφεραν την συζήτηση που είχαν με τον Χατζανέστη: "Ποιά γραμμή αμύνης, κύριοι; Ασφαλώς θα αστειεύεστε. Δεν έχετε καταλάβει ότι εδώ χάνονται τα πάντα;". Επί αρκετή ώρα και με την βοήθεια χαρτών, ο Πάσσαρης παρουσίαζε στους δυο υπουργούς την σκληρή πραγματικότητα. Στο τέλος, πείσθηκαν κι οι δυο για το μαύρο χάλι και αποχώρησαν με σκυμμένα κεφάλια. Όμως, λίγο αργότερα, δεν δίστασαν να παραμυθιάσουν ακόμη μια φορά το πλήθος που είχε συγκεντρωθεί έξω από το διοικητήριο. Μη μπορώντας να σιωπήσουν στις κραυγές και στα παρακάλια των συγκεντρωμένων, οι δυο υπουργοί βγήκαν στον εξώστη μαζί με τον Στεργιάδη:
Κάνετε ησυχία και ακούστε μας. Ύστερα απ' όσα είδαμε και εμάθαμε, νομίζομεν ότι ουδείς λόγος συντρέχει να φοβάστε δι' ο,τιδήποτε. Η κυβέρνησις δεν πρόκειται να εγκαταλείψει την Σμύρνην και την Μικράν Ασίαν εις τας χείρας των Τούρκων. Έχομε φροντίσει να πάρωμε όλα τα απαιτούμενα μέτρα ώστε ο στρατός μας να συμπτυχθεί και να κρατηθεί επαρκώς εκεί όπου μας ορίζει η συνθήκη των Σεβρών. Επομένως, να παραμείνετε ήσυχοι και να μη φοβάστε.
Ο Θεοτόκης με τον Στράτο έλεγαν ψέματα και το ήξεραν. Όμως, απλώς "έκαναν την δουλειά τους", κατά το κοινώς λεγόμενο. Ο λόγος για τον οποίο έκαναν αυτό το ταξίδι-αστραπή στην Σμύρνη ήταν ένας: "να ληφθούν όλα τα μέτρα όπως παραμείνη ο πληθυσμός εις τας θέσεις του και μη δημιουργηθή εκ τούτου προσφυγικόν ζήτημα" (Πατρίς, 13/1/1930). Κι αυτό ήταν το μόνο που τους ένοιαζε: εκάς οι πρόσφυγες πάση θυσία!


----------------------------------
(*) Βασίλης Κουλιγκάς, "Κίος 1912-1922: Αναμνήσεις ενός μικρασιάτη", Δωδώνη, 1961. Στο βιβλίο παρατίθεται φωτοτυπία μιας τέτοιας άδειας. Το παρατιθέμενο απόσπασμα είναι από αυτό το βιβλίο.

9 Μαρτίου 2020

Κάποτε, κάποιοι πρόσφυγες... (8)

Παρά τα όσα είδαν τα μάτια μας ως εδώ σε τούτο το θλιβερό ταξίδι, είναι λογικό να υπάρχουν κάποιοι που ακόμη δυσκολεύονται να πιστέψουν ότι το ελληνικό κράτος έκανε ό,τι μπορούσε για να κρατήσει μακριά του τους "όμαιμους και ομόθρησκους" (το ξαναλέω για πολλοστή φορά) κατοίκους τής Μικρασίας, η ζωή των οποίων διέτρεχε θανάσιμο κίνδυνο από την κεμαλική επανάσταση. Με την βοήθεια των αρχείων του υπουργείου εξωτερικών, τις μαρτυρίες των προσφύγων που καταγράφονται στην "Έξοδο" και τις καταγραφές που υπάρχουν σε πηγές προσβάσιμες στον καθένα, είμαι σίγουρος πως θα πειστεί και ο πλέον δύσπιστος.

Η αλήθεια είναι πως η ομογένεια τής Ανατολής ήταν χρήσιμη στην αστική εξουσία τής Ελλάδας μόνον όσο παρέμενε στην Ανατολή, ως εθνολογικό προγεφύρωμα. Καθώς, όμως, η συντριπτική πλειοψηφία της διαπνεόταν από φιλοβενιζελικά (άρα, αντιβασιλικά) αισθήματα, το παλάτι και οι φιλοβασιλικές κυβερνήσεις τού Γούναρη την έβλεπαν ως σοβαρό κίνδυνο. Ας τεκμηριώσουμε αυτόν τον ισχυρισμό.

Τον Ιούλιο του 1921, ο πρίγκηπας Ανδρέας (αδελφός του βασιλιά Κωνσταντίνου) προάγεται σε αντιστράτηγο και πηγαίνει στην Μικρασία, για να ηγηθεί της 12ης μεραρχίας κατά την εκστρατεία προς τον Σαγγάριο, παρ' ότι ο ίδιος διατυπώνει επιφυλάξεις ως προς την επιτυχία μιας ενδεχόμενης προέλασης προς τα ανατολικά. Στις 12 Δεκεμβρίου, στέλνει επιστολή στον Ιωάννη Μεταξά, ο οποίος από τον Μάρτιο του 1921 είχε δηλώσει απερίφραστα ότι οποιαδήποτε επιχείρηση κατά της Τουρκίας είναι καταδικασμένη σε ήττα, αρνούμενος την θέση του αρχιστράτηγου που του πρόσφερε ο Γούναρης. Ο Ανδρέας είναι απογοητευμένος από την κατάσταση:
Πρέπει να γίνη κάτι το ταχύτερον διά ν' απαλλαχθώμεν του εφιάλτου τής Μικράς Ασίας. (...) Διότι, επί τέλους, τι είναι καλύτερον; Να πέσωμεν εις την θάλασσαν ή να φύγωμεν προ του λουτρού (ενν.: αίματος)...
Αποσπάσματα από τις δυο πρώτες σελίδες της εφημερίδας "Εμπρός" της 2/9/1922 [συρραφή: Cogito].
Η καθυστέρηση στην ενημέρωση είναι σαφής (ο Χρυσόστομος "εκρεουργήθη" στις 28 Αυγούστου).
Όμως, σ' εκείνη την επιστολή, ο Ανδρέας προσθέτει και μια παράγραφο, η οποία σίγουρα θα έστελνε  και αυτόν για εκτέλεση στου Γουδή, αν ο Μεταξάς είχε κοινοποιήσει την επιστολή.:
Απαίσιοι πραγματικώς είναι οι εδώ Έλληνες εκτός ελαχίστων. Επικρατεί Βενιζελισμός ογκώδης και κατά την 15ην Δεκεμβρίου (σ.σ.: γιορτή του αγίου Ελευθερίου) είχον κλείσει σχεδόν όλα τα καταστήματα. Θα ήξιζε πράγματι να παραδώσωμεν την Σμύρνην εις τον Κεμάλ διά να τους πετσοκόψη όλους αυτούς τους αχρείους οι οποίοι φέρονται ούτω κατόπιν του φοβερού αίματος όπερ εχύσαμεν εδώ.
Τελικά, ο πρίγκηπας δικάστηκε για ολογωρίες και σφάλματα στρατιωτικής φύσεως αλλά την γλίτωσε με έκπτωση από τον βαθμό του και ισόβια υπερορία (έξωση από την χώρα). Η κοινή γνώμη είχε ικανοποιήσει την δίψα της για εκδίκηση με τους έξι...

Συνεχίζουμε το ταξίδι μας. Ο Αριστείδης Στεργιάδης είχε διοριστεί ως ύπατος αρμοστής στην Σμύρνη από τον Βενιζέλο αλλά ο Γούναρης τον διατήρησε στην θέση του μετά την νίκη τού Λαϊκού Κόμματος στις εκλογές τού Νοεμβρίου 1920. Αντίθετα, έπαυσε από την θέση του τον -επίσης βενιζελικό- γενικό διευθυντή (με υπουργικές αρμοδιότητες) νήσων Αιγαίου, τον 32χρονο τότε Γεώργιο Παπανδρέου. Λόγω της θέσης του, ο Παπανδρέου είχε γνωριστεί με τον Στεργιάδη και είχαν καλή σχέση. Σε μια συνάντησή τους, συζήτησαν και την κατάσταση στην Μικρά Ασία. Στο μνημειώδες έργο του "Η Ελλάς μεταξύ δύο πολέμων 1923-1940", ο δημοσιογράφος και ιστορικός συγγραφέας Γρηγόριος Δαφνής διασώζει ένα απόσπασμα από εκείνη την συζήτηση, αν και δεν είναι σαφής η πηγή από την οποία την άντλησε (*). Αναφερόμενος στην "εκτέλεση των έξι", ο Δαφνής γράφει:
    Δύο κατηγορίαι Ελλήνων, η πλειονότης των αξιωματικών και οι πρόσφυγες, ικανοποιήθησαν από την εκτέλεσιν. (...) Οι πρόσφυγες επίστευαν αυτό χωρίς να γνωρίζουν ότι ο αρμοστής Στεργιάδης, με τον κυνισμόν που τον εχαρακτήριζεν, είχεν είπει εις πολιτικόν πρόσωπον, τον Γ. Παπανδρέου, που τον επεσκέφθη ολίγον προ της καταστροφής: "Βλέπω την κατάρρευσιν".
    "Και γιατί δεν ειδοποιείς τον κόσμον να φύγη;"
    "Καλύτερα να μείνουν εδώ να τους σφάξη ο Κεμάλ, γιατί, αν πάνε στην Αθήνα, θα ανατρέψουν τα πάντα".


[Γρηγόριος Δαφνής, "Η Ελλάς μεταξύ δύο πολέμων 1923-1940", Κάκτος, 1997, σελ. 31]
Το πρωτοσέλιδο της εφημερίδας "Ελεύθερον Βήμα" (του Δημ. Λαμπράκη) της 2/9/1922. 

Το απόβραδο της Τετάρτης 24ης Αυγούστου, ο Στεργιάδης καλεί τον μητροπολίτη Σμύρνης Χρυσόστομο στο γραφείο του. Ο τρελαμένος από την αγωνία Χρυσόστομος βάζει στην άκρη την απέχθειά του και πάει στο διοικητήριο, όπου ο Στεργιάδης τον εκπλήσσει ακόμη περισσότερο, καθώς τον υποδέχεται ο ίδιος προσωπικά και τον καλωσορίζει με χειροφίλημα. Όμως, γρήγορα ο ύπατος αρμοστής αφήνει στην άκρη τις γαλιφιές και ξαναβρίσκει τον εαυτό του, μόλις ο Χρυσόστομος εκφράζει την έντονη ανησυχία του:
    "Θέλω να πω, Εξοχώτατε..." τόλμησε ο Χρυσόστομος, αλλά ο άλλος τον διέκοψε.
    "Να μη θέλεις να πεις τίποτα, Δεσπότη, αλλά μόνο να ακούς. Και αυτό που θέλω να σου πω είναι ότι ούτε εσύ ούτε κανείς άλλος χριστιανός πρέπει να φύγει από την Σμύρνη".
    "Για μένα δεν περίμενα να μου το υποδείξετε εσείς, Εξοχώτατε" τον διέκοψε ο Χρυσόστομος. "Την απόφαση για τον εαυτό μου την έχω πάρει από καιρό, αλλά τί θα γίνει ο άλλος χριστιανικός πληθυσμός;"
    "Λοιπόν, νομίζω ότι επιτέλους μπορούμε κάπως να συνεννοηθούμε" είπε κάπως ήρεμα ο Στεργιάδης. "Γι' αυτό σας κάλεσα σήμερα εδώ, για να σας πω ότι πρέπει να ασκήσετε όλη την δύναμη και την επιρροή σας έτσι ώστε να εκλείψει ο πανικός που έχει καταλάβει τους πάντες. Ύστερα, σκέφτεστε πού θα πάει όλος αυτός ο κόσμος έτσι και αρχίσει να φεύγει από εδώ; Στα νησιά; Στην παλιά Ελλάδα; Στην Μακεδονία; Δεν υπάρχει τόπος για να δεχτεί όλους αυτούς που μαζεύτηκαν και συνεχίζουν να μαζεύονται στην Σμύρνη. Βλέπεις, είναι και η φτώχεια της πατρίδας... Καταλάβατε, Σεβασμιώτατε;"
    Ο Χρυσόστομος είχε καταλάβει, και πολύ καλά μάλιστα. Ο Στεργιάδης είχε εντολή να κρατήσει τον ελληνισμό της Μικράς Ασίας στις εστίες του. Να μην αποχωριστεί από αυτές κι ας πλήρωνε την παραμονή του με ποταμούς από αίματα. Και σ' αυτή την παραμονή τού πληθυσμού στις προγονικές του εστίες ο Χρυσόστομος συμφωνούσε και ας πικραινόταν ακόμη και ο Άδης από όσα ήθελαν ακολουθήσει.
    "Θα μείνουμε εδώ και οι δυό μας!" είπε ο Στεργιάδης δίνοντας τέλος στην συζήτηση. "Εσύ στην Μητρόπολή σου κι εγώ στην Αρμοστεία μου".


[Βασίλης Ι. Τζανακάρης, "Σμύρνη 1919-1922, Μεταίχμιο, 2018, σελ. 636-637]
Για το φιλοκυβερνητικό "Σκριπ", της 22/8/1922, μια βδομάδα πριν τελειώσουν όλα, υπάρχουν
"ευχάριστοι πληροφορίαι διά την κατάστασιν του μετώπου". Εγκαιροι και έγκυροι από τότε...
Ο Χρυσόστομος έμεινε όντως. Για πάντα. Κάπου 90 ώρες αργότερα, το πρωί τής Κυριακής, θα άφηνε την τελευταία του πνοή, λυντσαρισμένος από τους τούρκους στην προκυμαία τής Σμύρνης. Αντίθετα, ο Στεργιάδης δεν χρειάστηκε πάνω από 48 ώρες για να επιβιβαστεί στην αγγλική ατμάκατο "Σιδηρούς Δουξ" με προορισμό την Πόλη, απ' όπου συνέχισε για Κωστάντζα. Πάντως, οφείλουμε να σημειώσουμε ότι ο Στεργιάδης ήταν ο τελευταίος αξιωματούχος που εγκατέλειπε την πόλη. Όλοι οι υπόλοιποι (ακόμη και ο Χατζανέστης) είχαν φύγει πολύ πριν από εκείνο το απόγευμα της Παρασκευής 26 Αυγούστου 1922, όταν οι τούρκοι εμφανίστηκαν στα προάστια της Σμύρνης...

--------------------------------------------
(*) Πάντως, την ουσία του πράγματος επιβεβαιώνει ο Ηλίας Βενέζης. Στο βιβλίο του "Μικρασία, χαίρε" (Εστία, 1995) παραθέτει επιστολή τού Κωνσταντίνου Δεσποτόπουλου, ο οποίος συνόδευε τον Παπανδρέου σ' εκείνο το ταξίδι σε Κωνσταντινούπολη και Σμύρνη. Κατά τον Δεσποτόπουλο, ο Παπανδρέου βγήκε ανάστατος από την συνάντησή του με τον Στεργιάδη ("έναν άνθρωπο τελείως απελπισμένο, με σπασμένα τα νεύρα σε παθολογικό βαθμό") και του εκμυστηρεύθηκε το περιεχόμενο της συζήτησής τους, το οποίο συμφωνεί με όσα αποδίδει λακωνικά ο Δαφνής. 

7 Μαρτίου 2020

Σαββατιάτικα (282) - τα επικά

*** Σύνορα, άχτιστα σύνορα  κι οι δυο μας γίναμε  βήμα δεν είδαμε. (Γιώργος Νταλάρας) *** Πόσο περήφανοι νοιώθετε που είσαστε έλληνες; *** Κι εγώ το ίδιο ένοιωθα μέχρι προχτές. *** Αφού νόμιζα ότι περπάταγα, σερνόντουσαν κι ανατρίχιαζε η ανθρωπότητα. *** Δυστυχώς, μόνο μέχρι προχτές, διότι ξαφνικά έκανα μια σκέψη. *** Αρχίσαμε, ως λαός, με τα έπη του Ομήρου... φτάσαμε στο έπος του '40... και τώρα καταλήξαμε στο έπος του Έβρου. *** Άκου "έπος του Έβρου"! *** Το λες και κατάντια αυτό το πράμα. *** Πράματι. *** Μα, στον θεό σας, το εννοείτε αυτό που είπατε "αρχιστράτηγο" τον πτι Κουλίς; *** Κάνατε μπροστάρη τον Φον Χαϊμένο και περιμένετε νίκες; *** Αγάπες μου, με τέτοιον μπροστάρη ούτε στο Στρατέγκο δεν νικάς. *** Άκου αρχιστράτηγος! *** Όπως ο Παπάγος ένα πράμα, ε; *** Ναι ρε, έκλασε ο Παπάγος και βγήκε... άντε μη χαλάσω το στόμα μου αξημέρωτα. *** Πατριώτες εφ’ όπλου λόγχη, να πάρουμε ξανά το Σύνταγμα, την Πλάκα, το Μετς, τον Πειραιά. (Τζίμης Πανούσης) *** Κωλόχαρτος: "Η Ελλάδα δέχεται εισβολή οργανωμένη από ένα ξένο Κράτος, την Τουρκία." *** 'Ντάξει, πάντα πρωτοπόρα η Ελλάδα, έτσι Αδωνούκο; *** Γίναμε η πρώτη χώρα στην παγκόσμια ιστορία, που δέχεται εισβολή από άοπλους και λιμασμένους φουκαράδες. *** Εν πάση περιπτώσει, τώρα που οι ευρωπαίοι μάς έσταξαν εφτακό μύρια, μήπως καλύτερα να πάψεις να μιλάς για εισβολή; *** Πώς σου φαίνεται το "αυξημένες εισροές", που θυμίζει και συνάλλαγμα; *** Ή, ακόμη καλύτερα, το δοκιμασμένο "συνωστισμός στα σύνορα"; *** Εγώ το προτιμώ, αλλά πάρε πρώτα την άδεια από την Ρεπούση. *** Α, και πες στους μπουλντοζιέρηδες του Ελληνικού να προσέχουν γιατί, μέχρι να αρχίσουν τα έργα, βλέπω τις μπουλντόζες να μένουν από μπαταρία. *** Ο κόσμος γρήγορα που αλλάζει, στον δρόμο κάποιος σε πειράζει, μπροστά στο τζάμι της βιτρίνας ξεχνάς το έπος της κουζίνας. (Δήμητρα Γαλάνη) *** Συγγνώμη, εκτός από την Έλενα,
Δε μας χέζεις κι εσύ, αγόρι μου...
έχει κι άλλη Ράπτη η Νουδού σην βουλή; *** Ποιά είναι αυτή η Ζωή; *** Α, η πρώην τού Βορβορίδη. *** Ε, καλά τότε. *** Ράπτη η Ζωή: "Εδώ έχουμε να υπερασπιστούμε την χώρα μας, να υπερασπιστούμε τις δουλειές των ελλήνων..." *** Μπράβο, κοπέλλα μου! *** Μόνο δυο χρόνια έμεινες παντρεμένη με τον Μάκη αλλά τα έμαθες σωστά τα γράμματα. *** Τώρα που ξαναβρήκαμε όλοι τις δουλειές μας, σιγά μην αφήσουμε τα λιγούρια τους λάθρο να μας ξαναρρίξουν στην ανεργία. *** Τι ακούω, ο πούστης... *** Νά 'ξερα μόνο με ποιο κριτήριο διάλεξε βουλευτές το χαϊμένο. *** Τώρα, θα μου πείτε, πρέπει να έχεις νιονιό για να του βάζεις κριτήρια. *** Σωστό και πάω πάσο. *** Σύνορα παντού, σύνορα στο βράχο του αετού, σύνορα στη φωλιά του γερακιού. (Εξόριστοι) *** Πρωτοψάλτη: "Ένα μεγάλο ευχαριστώ στα παιδιά μας που "φυλάσσουν Θερμοπύλες". *** Χωρίς εχθρό απέναντι, τις φυλάω κι εγώ μόνος μου, Άλκηστις. *** Βλέπεις, οι Θερμοπύλες έχουν ένα κακό: αν υπάρχει εχθρός, ισοπεδώνει αυτούς που τις φυλάνε. *** Ρώτα τον Λεό να σου πει. *** Οπότε, πάρε τον Θωμά και κάντε την για το βενζινάδικο στα σύννεφα, να μη κινδυνεύετε κι άσε μας εμάς. *** Άντε μπράβο, κουλτούρα και παπάρια, που όσο γερνάτε τόσο το χάνετε. *** Σαν τον Θανάση, που τον έχει πιάσει πατριωτικός οίστρος και επιμένει πως, αν τολμήσουν οι τούρκοι και μας την πέσουν, θα τους πατήσουμε. *** Μόνο θα τους πατήσουμε; *** Θα τους ξεκωλιάσουμε, Θανάση μου. *** Όπως τους ξεκωλιάσαμε το 1897. *** Και το 1922. *** Και το 1974. *** Και το 1996. *** Και καλό μυαλό αλλά ποιος το έχασε για να το βρεις εσύ; *** Ελλάδα, συγγνώμη, αν θες ν’ αλλάξω γνώμη, πρέπει κι εσύ να μάθεις ν’ αγαπάς. (Goin' Through) *** Καιρίδης: "Ο Ερντογάν ελέγχει όλα τα τουρκικά ΜΜΕ, ενώ στην Ελλάδα από τότε που βγήκε η ΝΔ είναι ανεξάρτητα." *** Γκουχγκουχκουχχχ... *** Άει στον διάολο, μ' έπνιξες, παπάρα! *** Δηλαδή, Δημητράκη, όλα τα πουστροκάναλα σκιστήκανε για να κάνουν πρωθύ τον πτι Κουλίς και μετά πάψανε να του κάνουν πλάτες; *** Να δω Γιαλαφούζο και πρεζέμπορα να λένε "συγγνώμη, μικρέ, αλλά τώρα είμαστε αντικειμενικοί" και τί στον κόσμο! *** Συγγνώμη, είστε σίγουρα καθηγητής πανεπιστημίου; *** Βρε βόδι, λινατσέμπορα της οκάς, τέτοιες κλαπαρχιδιές λες στους φοιτητές σου, που να σου χέσω την αριστεία; *** Και μετά αναρωτιόμαστε γιατί το επίπεδο μας ως λαός είναι για τον διάολο πεσκέσι... *** Τον ποιητή που θά 'γραφε το έπος της γενιάς μου, τον βρήκαν ξημερώματα σε μια στροφή του δρόμου. (Δανάη Παναγιωτοπούλου) *** Κωλόχαρτος: "Ήμουν μαθητής Τρίτης Λυκείου πριν από 30 χρόνια, όταν ο πατέρας μου με πήγε για τελευταία φορά στο Σχολείο." *** Α, ρε τυχερέ, σπανίζουν τέτοιοι πατεράδες! *** Εμένα ο δικός μου πατέρας με είχε χεσμένο. *** Μέχρι τα μισά τής πρώτης δημοτικού με πήγαινε και μετά μου είπε "τον έμαθες τον δρόμο, να πηγαίνεις μόνος σου". *** Έτσι, με τέτοια σκληρότητα με καταδίκασε να πηγαινοέρχομαι μονάχος στο σχολείο επί εντεκάμισυ ολόκληρα χρόνια! *** Τι να πω... αγράμματος άνθρωπος. *** Πού να καταλάβει πόσο πληγώνεται η ψυχούλα 
Μια δουλειά του είπαν να κάνει...
ενός 18χρονου πιτσιρικά που πάει ασυνόδευτος στο σχολείο; *** Κατάλαβες γιατί βγήκα έτσι ζαβό, Αδωνούκο μου; *** Αμαρτίαι γονέων... *** Η Ντόρα κατάλαβε τι δουλειά έκανε ο πατέρας της στα 10 της... τον Άδωνι τον πήγαινε σχολείο ο μπαμπάς του ως τα 18 του... *** Τί ψηφίζετε, βρε γίδια; *** Τα σύνορα εδώ είναι μονάχα οι φυλακές και τα ψυχιατρεία, τα σύνορα εδώ είναι μονάχα οι εκκλησιές και τα στενά σχολεία. (Κώστας Τριπολίτης) *** Ντενίση: "Στην Ελλάδα δεν με φλερτάρουν οι άντρες, στο εξωτερικό πολύ." *** Αχ, Μιμή μου, στο εξωτερικό δεν σε ξέρουν όπως εμείς εδώ. *** Κι αυτό το προσδιοριστικό "οι άντρες" στο "φλερτάρουν", μήπως σημαίνει ότι... *** Πα-πα-πα, πού πήγε το χαλασμένο μου μυαλό! *** Καλέ, χώρισε ο Μπερλουσκόνι; *** Πείτε μου ότι στα 83 του βρήκε καινούργιο γκομενάκι, να πηδηχτώ από το παράθυρο! *** Πόοοοοσο είναι; *** 29; *** Εμ, γι' αυτό την παράτησε την Φραντσέσκα. *** Τί να την κάνει στα 34 της, την πουρόγρια; *** Άμα έχεις λεφτά, ρε μάγκα, κάνεις ό,τι γουστάρεις, άμα λάχει να πούμε. *** Άμα δεν έχεις... κι αυτή που έχεις, πολλή σου πέφτει. *** Κατάλαβες, Μιμή μου, πώς πάει το πράμα με τους μπατίρηδες τους έλληνες; *** Κατάλαβα, να λες. *** Να μπορούσα να κοιτάξω την υδρόγειο σφαίρα και να σβήσω τις γραμμές που υπάρχουν στον αέρα, τα σύνορα που υπάρχουν στο μικρό μυαλό τους, που χωρίζουν το δικό μου, το δικό σου, το δικό τους. (Mikro) *** Αυτό που το όριο ηλικίας για συνταξιοδότηση προτείνεται να πάει στα 72 χρόνια, πώς σας ήρθε; *** Εγώ πολύ το χάρηκα! *** Άει στον διαόλο πια, που σήμερα σε βγάζουνε άχρηστο από τα 67. *** Εδώ, μωρέ, ο άλλος στα 83 του γκαστρώνει 29άρα στον ανήφορο κι εσείς θέλετε να βγείτε στο περιθώριο είκοσι χρόνια νωρίτερα; *** Πάνω στα ντουζένια σας; *** Που άμα δείτε γκομενάκι στον δρόμο, όλοι στο "ωχ και τι θα σου κάνω, μάνα μου" είσαστε. *** Μόνο άμα ακούσετε για δουλειά, το γυρνάτε στο "ωχ και με έχει πεθάνει η μέση μου". *** Εντάξει, 72 δεν είναι και λίγο... αλλά μετά, ε; *** Μετά θα κάααααθεσαι! *** Γιατί, όπως έλεγε ο Μάρκος, μετά "την φουμάρει, μαστουριάζει και μπαφιάζει πάντα βερεσέ γιατί πήρε σύνταξη από τον Μεντρεσέ". *** Λοιπόν, κατάλαβέ το ότι το έχουμε για φέτος, είναι ο Λυτρωτής μαζί με ένα νέο έπος. (Ζωντανοί Νεκροί) *** Είναι κι αυτό το δημογραφικό, μη το ξεχνάμε. *** Οι ειδικοί λένε πως ο πληθυσμός της Ελλάδας θα μειωθεί κατά 2,3 εκατομμύρια μέσα στα επόμενα 50 χρόνια, με τους γέρους να είναι περισότεροι από τους νέους. *** Αμ, έτσι δεν βγαίνουμε, μάνα μου. *** Ποιός θα δουλεύει; *** Ποιος θα μαζεύει τα ροδάκινα και τις φράουλες; *** Ποιός θα πληρώνει ΕΦΚΑ για να πληρωνόμαστε εμείς τις συντάξεις μας; *** Ρε σεις... μήπως να το ξαναδούμε αυτό με τους μετανάστες; *** Είναι κι αυτοί μια κάποια λύσις. *** Αντί ν' αφήσουμε
Ο μαλάκας της ημέρας
τον πολιτισμό μας να χαθεί, δεν είναι καλύτερα ν' αφήσουμε αυτούς να μας τον αλλοιώσουν; *** Τώρα θα μου πείτε, σιγά τον πολιτισμό που έχει αυτός ο γιδότοπος. *** Σωστό κι αυτό και ξαναπάω πάσο. *** Ποιος δρόμος έχει σύνορα στο τέλος του να φτάσω; (Βούλα Πάλλα) *** Εσείς ξέρατε ότι, αν ρωτήσετε έναν μαγαζάτορα "έχεις χύμα τσίπουρο;" κι εκείνος απαντήσει "έχω", τρώει χιλιάρικο πρόστιμο επί τόπου; *** Ε, μη νομίζετε, κι εγώ τώρα το έμαθα. *** Η κουλοκυβέρνηση απαγόρεψε πριν δυο μήνες την χρήση των όρων "τσίπουρο" και "τσικουδιά" για τα χύμα. *** Και πώς θα το λέμε τώρα το τσιπουράκι μας, βρε χαϊμένο; *** Χυσαμόλη; *** Και την τσικουδιά, τσικολελέτα; *** Δηλαδή, ντε και καλά να το ρίξουμε σε Μπουτάρη, Μπαμπατζίμ κι Αποστολάκη; *** Ρε, γαμώ το καφρουλάκι τους για άριστοι, δεν ξέρουμε πια από πού να πρωτοφυλαχτούμε. *** Καθ' όσον, άμα πέσεις σε αριστεία που μαλακίζεται και σε πάρουν τα σκάγια, τελείωσες. *** Υποταγμένες σκέψεις, ιδέες τσακισμένες, μουδιασμένα όνειρα στηθήκανε μπροστά σου τώρα πια, συνοριοφύλακες. (Θοδωρής Βοριάς) *** Να ρωτήσω πώς πάτε από κωρονοϊό ή θα σας συγχίσω; *** Καλά, δεν ρωτάω. *** Αν ρωτάτε για μένα, μην ανησυχείτε, είμαι και θα είμαι μια χαρά διότι έχω πάρει τα μέτρα μου. *** Όχι καλέ, αυτά τα μέτρα θα μου τα πάρουν άλλοι, όταν έρθει η ώρα μου. *** Εγώ πήρα την κηραλοιφή τού Βελό για τον κορωνοϊό και έχω το κεφάλι μου ήσυχο. *** Φοβερό πράγμα, παιδιά! *** Σου λέει, έχει μέσα δηλητήριο οχιάς και μέδουσας, που δεν αφήνουν ιό για ιό όρθιο. *** Γλίτωσα σας λέω! *** Βέβαια, κονόμησε κι ο Βελό αλλά νά 'ναι καλά ο άνθρωπος που μας έσωσε. *** Α, έμαθα ότι έστειλε μια αλοιφή σε κάθε εκκλησία, για να απολυμαίνουν οι παπάδες την λαβίδα, δηλαδή το κουταλάκι τής μεταλαβιάς, να μη πέφτουν ξεροί οι γέροι κι οι γριές που κοινωνάνε. *** Άγιος άνθρωπος. *** Αν μου δίνανε μονάχα ένα γέλιο από παιδί κι ενός γέρου τη σοφία, άλλη θά 'φτιαχνα την γη  και θα γέμιζα τον κόσμο περιστέρια και στα σύνορα θα φύτευα παρτέρια. (Θέμης Ανδρεάδης) *** Αλήθεια, τώρα που είπαμε για μεταλαβιά, καταλήξαμε αν ο ιός μεταδίδεται με την μετάληψη ή ακόμη το ψάχνουμε; *** Πάντως, η ρουμανική εκκλησία είπε στους πιστούς που θέλουν να κοινωνήσουν, να πάνε με το πλαστικό τους κουταλάκι. *** Άκου πλαστικό κουταλάκι! *** Να μεταλάβω θέλω, παπά μου, όχι να φάω παγωτό. *** Μιχελογιαννάτσης: "Όσοι νοιώθουν την ανάγκη για να κοινωνήσουν μπορούν να το κάνουν χωρίς κανένα φόβο και ενδοιασμό." *** Κούργια-κούργια-κούργια. *** Γιατρέ μου, έχουν σχέση ο φόβος και ο ενδοιασμός με την επιστήμη; *** Μήπως να σου θυμίσω ότι και τα μωρά που νοιώθουν την ανάγκη να βάλουν το δάχτυλό τους στην πρίζα, άφοβα και ανενδοίαστα το κάνουν. *** Ίσως ο θάνατος εδώ είναι ένα αντίστροφο καθήκον, μία προσποίηση, όπως ένα χωνάκι παγωτό στο χέρι ενός συνοριοφύλακα. (Κυριάκος Συφιλτζόγλου) *** Για την δικιά μας την ορθόδοξη μετάληψη δεν ξέρω αλλά φαίνεται ότι η καθολική όστια έχει πρόβλημα. *** Στην Ιταλία, σου λέι, 148 πέσανε ήδη ανάσκελα και δεν θα ξαναγυρίσουν μπρούμητα ποτέ. *** Μάλλον το σκέτο ψωμί είναι καλός αγωγός τού κορωνοϊού. *** Ενώ εδώ, τον μονώνει η μαυροδάφνη. *** Για το ασύρτικο μη με ρωτάτε, δεν ξέρω. *** Αυτό πάλι, με τους άλλους, που πήγανε στο μοναστήρι της αγια-Κατίνας και οι 21 από τους 24 γυρίσανε κορωνιασμένοι, πώς το σχολιάζετε; *** Καλά, μόνο
Στο μεταξύ, κάπου στην Ερέτρια...
οι τρεις είχαν άγιο ή, μάλλον, αγία; *** Οι 21 μετάλαβαν ανεξομολόγητοι; *** Πάντως, η αγία το έκανε το θαύμα της. *** Αρρώστησαν μόνο 21 και κερδίσανε. *** Αν αρρώσταινε άλλος ένας, θα καιγόντουσαν και θα κέρδιζε η μπάνκα. *** Γυναίκες πατρίδες, στα έπη που γράψαν καμένες σελίδες οι γιοι τους που θάψαν. (Παναγιώτης Πετράκης) *** Για τους σαλονικιούς λέγατε αλλά, τελικά, οι πατρινοί την πληρώσαμε την λέζα. *** Λυσσάξατε, κωλόπαιδα, έτσι; *** Μας είδατε που γλεντάγαμε στο καρναβάλι, σκάσατε από την ζήλια σας και μας καταραστήκατε, έτσι; *** Στο παχύ άντερο σας έκατσε το "ε-ε-ε, ω-ω-ω, στ' αρχίδια μας τον γράφουμε τον κορωνοϊό", παραδεχτείτε το. *** Ναι ρε, είμαστε γαϊδούρια. *** Και ξέρετε τι έχουν τα γαϊδούρια, εκτός από υπομονή, έτσι; *** Ένα ματζαφλάρι, που σε παίρνει να γράψεις πάνω του Μικροδράκουλας με κεφαλαία σαρανταοχτάρια Άριαλ μπολντ και να περισσέψει χώρος να γράψεις και το μισό υπουργικό συμβούλιο. *** Οι δυστυχείς λαθρομετανάστες... δυστυχέστατοι, γιατί δεν ξέρουν σε ποια χώρα έχουν έρθει. (Πασχάλης Χριστοδουλίδης) *** Ποια είναι πάλι αυτή η Μίνα Αρναούτη, που απεκάλεσε "γραφική" την Ακρίτα; *** Κι εγώ τα έχω σούρει στην Έλενα αλλά δεν με κάνατε πρώτο θέμα στην κουβέντα σας. *** Ποια είναι; *** Μία από τις δυο γυναίκες που ήσαν μέσα στο τζιπ όταν το έφερνε φούρλες ο Παντελίδης; *** Ε, και; *** Είναι αυτό λόγος για να δίνουμε σημασία σε ό,τι λέει ή κάνει; *** Αν είναι έτσι, να πάρουμε την γνώμη κι εκείνου που είχε αλλάξει λάδια στο τζιπ πριν το τράκο κι εκείνου που είχε βάλει αέρα στα λάστιχα. *** Πότε, μωρέ, θα κόψετε αυτή την μαλακία, να δίνετε αξία σε μηδενικά; *** Αλλά τι να περιμένω από σας... *** Αφού μια έφεση στα σούργελα την έχετε, γαμώ την κριτική μου σκέψη μέσα. *** Εδώ κάνατε πρωθύ τον πτι Κουλίς και αντιπρωθύ τον Κωλόχαρτο, στην Αρναούτη θα κολλήσετε; *** Διαβάζω Ομηρικά έπη. Αντί ανακούφισης από ηρωικές ιστορίες με δέρνει η ντροπή. (Βάσος Λυσαρίδης) *** Δεν ξέρω αν το καταλάβατε αλλά σήμερα το ιστολόγιο νοιώθει μια απύθμενη εθνική περηφάνεια για το έπος που γράφει ο λαός μας στον Έβρο. *** Αφού σας λέω έβαλα την γυναίκα μου, μόλις τελείωσε την μάσκα που λέγαμε το περασμένο Σάββατο, ν' αρχίσει να πλέκει κάλτσες και φανέλλες για τα καμάρια μας στα σύνορα. *** Ζητώ συγγνώμη αν σήμερα φάνηκα κάπως κουρασμένος. *** Είμαι αλλά σας διαβεβαιώ ότι προσπάθησα. *** Ας όψονται κάτι χρονοβόρα και κοπιαστικά
Ευτυχισμένα χρόνια
μακροβούτια που κάνω στην βιβλιοθήκη μου αλλά και στα αρχεία του υπουργείου εξωτερικών προς αλίευση υλικού για τα περί προσφύγων κείμενα. *** Πάντως, κουρασμένο πρέπει να αισθάνεται και το παλληκαράκι της πρώτης φωτογραφίας, το οποίο έχει αισίως πλέον κλείσει τα 70 του. *** Θα έπρεπε να τον θυμόμαστε για πολλά πράγματα αλλά, δυστυχώς, εκείνο που έρχεται συνήθως στο μυαλό μας όταν ακούμε το όνομά του, είναι η ατάκα τού Χάρρυ Κλυν "δεν μας χέζεις, ρε Νταλάρα". *** Ναι, είναι ο Γιώργος Νταλάρας, την εποχή που ήταν ακόμη Νταράλας. *** Η τελευταία φωτογραφία είναι από την συναυλία που έδωσαν τον Οκτώβριο του 1976 στον Πανιώνιο ο Μάνος Λοΐζος με τον Γιώργο Νταλάρα, προκειμένου να προωθήσουν το άλμπουμ "Τα τραγούδια μας", το οποίο είχε μόλις κυκλοφορήσει αλλά το είχε κόψει η κρατική ραδιοτηλεόραση από τα προγράμματά της. *** Ντουέττο με τον Μάνο κάνει η Χάρις Αλεξίου, ενώ πίσω από τον Νταλάρα διακρίνεται ο Τάκης Σούκας. *** Την εποχή που ο Λοΐζος σκάρωνε την παγωμένη τσιμινιέρα και το δέντρο με τα κόκκινα φύλλα, στην πίσω πλευρά του πλανήτη μια παρέα ροκάδων έκανε το δισκογραφικό της ντεμπούτο, το οποίο έκανε πάταγο. *** Αν και καλιφορνέζοι, ονόμασαν το γκρουπ τους "Βοστώνη" και το πρώτο τους άλμπουμ είχε για τίτλο το όνομά τους. *** Σήμερα, κάτι τέτοιο θα το λέγαμε "τρολλιά" αλλά αυτό δεν εμπόδισε το "Boston" να πουλήσει κάπου είκοσι εκατομμύρια αντίτυπα και να γίνει 17 φορές πλατινένιο στις ΗΠΑ. *** Αν και το 1976 κυκλοφόρησαν πολλά σπουδαία μουσικά άλμπουμ, σήμερα θέση στο πλατώ έχει πάρει ήδη το "Boston". *** Καθώς τούτη την στιγμή που σας γράφω είναι σχεδόν αξημέρωτα, εγώ υποχρεωτικά θα βάλω τα ακουστικά μου αλλά εσείς δυναμώστε τον ήχο όσο σας παίρνει, αν θέλετε να απολαύσετε την καθαρή ροκιά στο μέγιστο. *** Δώστε μου μόνο δυο λεπτά, να φτιάξω πρώτα άλλη μια κούπα καφέ, έτσι; *** Να περάσετε ένα πολύ-πολύ όμορφο σαββατοκύριακο! *** Κι αν σας έρθει διάθεση για έπη και αρχιστρατήγους, θυμηθείτε τα λόγια τού Μίκη: *** Αρχιεπίσκοποι κι αρχιστράτηγοι "αέρα" φωνάζουν και υψώνονται πίσω τους πτερά ορνίθων. *** Γεια και χαρά! ***

5 Μαρτίου 2020

Κάποτε, κάποιοι πρόσφυγες... (7)

Κι ενώ το καζάνι βράζει σε ολόκληρη την Μικρασία, οι φιλοβασιλικές κυβερνήσεις τού Δημητρίου Γούναρη κάνουν ό,τι μπορούν για να καταστρέψουν ό,τι μπορεί να καταστραφεί. Δεν θα αναλύσουμε εδώ τα λάθη τής μικρασιατικής εκστρατείας, τα οποία επιτάχυναν την κατάρρευση. Εδώ θα εξετάσουμε μόνο την στάση τής εξουσίας απέναντι στους μικρασιάτες έλληνες.

Η ουσία είναι ότι η κυβέρνηση τα έχει κάνει ρόιδο. Δεν είναι μόνο το γεγονός ότι, με ξεκάθαρα κομματικά κριτήρια, ξήλωσε από τον στρατό όλους τους μπαρουτοκαπνισμένους αξιωματικούς και τους αντικατέστησε με άκαπνους -ως επί το πλείστον- χαρτογιακάδες (*) ούτε το ότι οι χειρισμοί της στο ζήτημα της Μικράς Ασίας αλλά και της ανατολικής Θράκης (με την ιδέα "να πάρουμε την Πόλη") την οδήγησαν σε διεθνή απομόνωση. Κυρίως, είναι το εγκληματικό της σφάλμα να μην ακούει τις φωνές όσων πράγματι νοιάζονται για τους έλληνες της περιοχής. Το μόνο που φαίνεται να την ενδιαφέρει είναι να μη φύγουν για κανέναν λόγο οι έλληνες από τα μικρασιατικά παράλια.

Τρανό παράδειγμα των παραπάνω αποτελεί η εντολή τού Γούναρη προς τον ύπατο αρμοστή τής Σμύρνης Αριστείδη Στεργιάδη να αφοπλισθεί η πολιτοφυλακή, απόφαση που ο Στεργιάδης έσπευσε να υλοποιήσει. Ο Γούναρης ονειρευόταν την σύσταση αυτόνομου πολυφυλετικού κράτους στην περιοχή και, ως εκ τούτου, επιζητούσε την ειρηνική συνύπαρξη ελλήνων και τούρκων. Μόνο που οι τούρκοι μπορούσαν εύκολα και ανά πάσα στιγμή να προμηθευτούν όπλα από τους ομοεθνείς τους. Όταν ο μητροπολίτης Εφέσου Χρυσόστομος (ο κατοπινός αρχιεπίσκοπος Αθηνών Χρυσόστομος Β', τον οποίο απομάκρυνε η Χούντα) παρατήρησε ότι οι τούρκοι είναι οπλισμένοι μέχρι τα δόντια και θα σκοτωθούν χιλιάδες ελλήνων, ο Στεργιάδης απάντησε ότι οι τούρκοι δεν θα τολμούσαν να προχωρήσουν σε σφαγές τον 20ο αιώνα. Πολιτική τύφλωση ή κάτι άλλο;

Σμύρνη, Οκτώβριος 1920: Η βενιζελική στρατιωτική και πολιτική ηγεσία της περιοχής (**).

Πίσω, στην Αθήνα, η κυβέρνηση επιλέγει να τηρήσει σιγήν ιχθύος, λογοκρίνοντας μάλιστα όλες τις ειδήσεις από την Ανατολή. Και όχι απλώς δεν ενημερώνει ούτε την βουλή αλλά, η απάντησή της σε σχετικές ερωτήσεις τής βενιζελικής αντιπολίτευσης είναι ότι δεν πρέπει να δώσει απάντηση! Η συζήτηση κατά την συνεδρίαση της βουλής στις 29 Ιουνίου 1922, όπως την καταγράφει η εφημερίδα "Εμπρός" την επόμενη μέρα, είναι αποκαλυπτική (οι υπογραμμίσεις ανήκουν στην εφημερίδα):
    Ο κ. ΛΕΒΙΔΗΣ, λαμβάνων τον λόγον προ της Ημερησίας Διατάξεως, λέγει ότι 25 πληρεξούσιοι υπέβαλον κατά την συνεδρίασιν της 22 Ιουνίου ερώτησιν προς την Κυβέρνησιν, διά της οποίας παρεκάλουν αυτήν να δηλώση προς την Εθνοσυνέλευσιν πότε σκοπεί ίνα καταστήση αυτήν ενήμερον της θέσεως των εθνικών ζητημάτων κ.λπ. (...) Ήδη, εξακολουθεί ο κ. Λεβίδης, παρελθουσών 8 ημερών, νομίζομεν ότι δυνάμεθα και δικαιούμεθα να ερωτήσωμεν την Κυβέρνησιν: α') Δύναται, άνευ ζημίας των εθνικών συμφερόντων, ν’ απαντήση εις την ερώτηση ημών; (...)
    Ο κ. ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΣ λέγει ότι δεν δυνάμεθα να παρέλθωμεν εν σιγή την σιγήν της Κυβερνήσεως (...) περί του πότε η Κυβέρνησις θα ευαρεστηθή να καταστήση ημίν γνωστάς τας αντιλήψεις της επί του Εθνικού ζητήματος. Από μακρών μηνών η εθνική αντιπροσωπεία παρακολουθεί το εθνικό ζήτημα από των εφημερίδων και μόνον, από τούτων αρυομένη τας πληροφορίας της (...)
Η ΑΠΑΝΤΗΣΙΣ ΤΟΥ κ. ΠΡΩΘΥΠΟΥΡΓΟΥ
ΠΡΩΤΟΠΑΠΑΔΑΚΗΣ
(...) Ομολογώ ότι η Κυβέρνησις θα ήτο ευτυχής αν ηδύνατο ταύτην την στιγμήν άνευ βλάβης των εθνικών συμφερόντων, ν' ανακοινώση εις την Συνέλευσιν την θέσιν εις την οποίαν ευρίσκεται το εθνικόν μας ζήτημα. (...) δύναται η Κυβέρνησις να παράσχη σήμερον πληροφορίας τινάς εις την Συνέλευσιν; Εις τούτο απαντώ όχι, ταύτην τη στιγμήν η Κυβέρνησις νομίζει ότι οιαδήποτε ανακοίνωσις, η οποία θα εγίνετο εις την Συνέλευσιν επί του εθνικού ζητήματος, θα παρέβλαπτε τούτο. (...)
ΕΠΙΒΛΑΒΕΙΣ ΑΙ ΑΟΡΙΣΤΟΛΟΓΙΑΙ
    Ο κ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ λέγει ότι εκ των δηλώσεων του κ. Πρωθυπουργού εξάγει την εικασίαν, ότι καλών ειδήσεων θα εγίνετο άγγελος ο κ. Πρωθυπουργός εάν ηδύνατο να ομιλήση.
    ΠΡΩΤΟΠΑΠΑΔΑΚΗΣ: Νομίζω ότι επί τοιούτων ζητημάτων δεν επιτρέπονται εικασίαι απολύτως. (...)
Έναν μήνα αργότερα, στις 28 Ιουλίου, η αντιπολίτευση θα επανέλθει με νέα ερώτηση, η οποία δεν επρόκειτο να απαντηθεί ποτέ. Την επόμενη μέρα, η βουλή διέκοψε τις εργασίες της λόγω... θέρους. Στο μεταξύ, ο Πρωτοπαπαδάκης πρόλαβε να καθησυχάσει από το βήμα τους πάντες:
Η Ελλάς δεν ευρίσκεται προ ουδενός αδιεξόδου και παρακαλώ υμάς να μας αφήσετε να προχωρήσωμεν εις το έργον μας.
Τελικά, όλοι βλέπουν το αδιέξοδο να πλησιάζει με βήμα γοργό, εκτός από την κυβέρνηση. Στις 8/21 Αυγούστου, ο σύμβουλος τού μητροπολίτη Σμύρνης Χρυσόστομου και εκδότης των εφημερίδων "Αρμονία" και "Ιωνία" της Σμύρνης Μιλτιάδης Σεϊζάνης στέλνει στον Στεργιάδη ένα γράμμα γεμάτο απόγνωση, ζητώντας του να μεριμνήσει για τον επανεξοπλισμό των πολιτοφυλάκων:
Σας διαβεβαιώ ότι καλώς γνωρίζω ότι, εάν δεν εξοπλισθώσι οι πολιτοφύλακες (...) θα κατακαή αυτή (ενν.: η Σμύρνη) μίαν εσπέραν (...).  Πολλοί ήρξαντο απομακρυνθώσι τας οικογενείας των. (...) Ημείς ζητούμεν μόνον 1.000 όπλα και η Σεβαστή Ελληνική Κυβέρνησις θα έχη ευθύνην ενώπιον Θεού και ανθρώπων εάν δεν φροντίση εγκαίρως να εξοπλίση τους γενναίους πολιτοφύλακες, οίτινες ούτε τροφή ούτε ενδυμασία ουδέ τίποτα άλλο ζητούσι από την μητέρα πατρίδα παρά πώς να αποθάνωσι γενναίως.
[Βασίλης Ι. Τζανακάρης, Σμύρνη 1919-1922, εκδόσεις Μεταίχμιο, 2019]
Φωνή βοώντος εν τη ερήμω. Και μόνο το γεγονός ότι ο Σεϊζάνης ήταν σύμβουλος και φίλος τού Χρυσόστομου, αρκούσε για να μη δώσει ο Στεργιάδης την παραμικρή σημασία στην έκκλησή του. Τα αισθήματα του Χρυσόστομου για τον Στεργιάδη φαίνονται πεντακάθαρα σε μια επιστολή που έστειλε στον βασιλιά Κωνσταντίνο στις 21/8/1922, στην οποία σημειώνει ότι τα πράγματα δεν θα μπορούσαν να εξελιχθούν διαφορετικά...
(...) από έναν μαινόμενον, άξιον αγχόνης και ανασκολοπισμού Στεργιάδην, εις ον η Βουλή των Ελλήνων κατ' αδιανόητον τρόπον έδωκε δικαιώματα υπερβασιλικά και υπεραυτοκρατορικά (...) Διότι οργή δαιμόνων οιστρηλατούσα τον απαίσιον τούτον δήμιον, τον νεκροθάπτην του Ελληνισμού της Μ. Ασίας και από κακής εις χειροτέραν γνώμην τον ατάσθαλον και φλύαρον και τουτ' αυτό μωρόν άνθρωπον μετατρέπουσα τόσον τον απετύφλωσε (...) έν μόνον εγνώριζεν, να φλυαρή αδιάκοπα και απερροφημένος εν τω αυτοθαυμασμώ του να νομίζη τα φλυαρήματά του χρησμούς και νόμους τού σοφού Σόλωνος, και να χειροδική και να φυλακίζη και να εξορίζη και να δέρη και να απαγχονίζη. Ως μη είρκει ούτος ο παράφρων να καταποντίση το σκάφος ανοίγων μόνος του οπάς εις το κύτος τού σκάφους καθ' εκάστην ώραν και στιγμήν διά των αφρόνων χειρών του και ενεργειών του (...)
[Βασίλης Ι. Τζανακάρης, Σμύρνη 1919-1922, εκδόσεις Μεταίχμιο, 2019]
Στην συνέχεια, θα εξετάσουμε τον τρόπο με τον οποίο το ελληνικό κράτος αντιμετώπισε τους έλληνες, οι οποίοι αναγκάστηκαν να γίνουν πρόσφυγες μετά την καταστροφή τής Σμύρνης. Σήμερα, θα κλείσουμε με μια αποκάλυψη, που έκανε ο Στεργιάδης το 1930 στην εφημερίδα "Πατρίς" των Αθηνών, στην τελευταία συνέντευξη που έδωσε ποτέ. Σ' εκείνη την συνέντευξη, ο Στεργιάδης ισχυρίστηκε ότι στις 17/8/1922 τηλεγράφησε λακωνικά στον Γούναρη:
Αποστείλατε τάχιστα πλοία προς παραλαβήν στρατού μετά υλικού πολέμου και πληθυσμού. 
Η απάντηση του Γούναρη ήταν λακωνικώτερη:
Αποφύγετε δημιουργίαν προσφυγικού ζητήματος.
Ο Αριστείδης Στεργιάδης με έλληνες αξιωματικούς. Η φωτογραφία δημοσιεύθηκε
τον Ιούλιο του 1921 στο μηνιαίο περιοδικό "Εθνικός Κήρυξ" της Νέας Υόρκης

Το ερώτημα κατά πόσον αυτά που ισχυρίζεται ο Στεργιάδης είναι αληθή θα παραμείνει αναπάντητο, αφού το αρχείο τού πάλαι ποτέ ισχυρού άνδρα της Σμύρνης χάθηκε. Πάντως, για να είμαστε δίκαιοι, ακόμη και οι εχθροί του παραδέχονται ότι ο Στεργιάδης ήταν φαινόμενο εντιμότητας. Ένας έντιμος άνθρωπος δεν ρίχνει λάσπη σε πεθαμένους οχτώ χρόνια μετά τον θάνατό τους, μη έχοντας μάλιστα τίποτε να κερδίσει από αυτή την ατιμία.

Εν πάση περιπτώσει, το ταξίδι μας συνεχίζεται. Μας περιμένουν πολλές προστυχιές ακόμη. Υπομονή ως την Δευτέρα να έχετε... και γερό στομάχι.


-------------------------------------
(*) Επ' αυτού του θέματος, αξίζει να διαβάσει κανείς τα όσα γράφει ο φιλέλληνας πρόξενος των ΗΠΑ στην Ελλάδα (Αθήνα 1893-1906, Θεσσαλονίκη 1910-1911) και στην Σμύρνη (1911-1922) Τζωρτζ Χόρτον στο βιβλίο του "Η μάστιγα της Ασίας", το οποίο επανεκδίδεται συνεχώς και κυκλοφορεί ακόμη. Ο Χόρτον συμπαραστάθηκε με κάθε τρόπο στους έλληνες της Σμύρνης (π.χ. έπεισε καραβοκύρηδες να σηκώσουν πολιτειακή σημαία, ώστε να παρακάμψουν τον νόμο που τους απαγόρευε να μαζέψουν και να μεταφέρουν πρόσφυγες στην Ελλάδα) και εγκατέλειψε την πόλη το βράδυ της 13ης Σεπτεμβρίου 1922, αφού είχε ξεσπάσει η μεγάλη φωτιά που την κατέστρεψε.

(**) Αριστερά, με το κοστούμι, ο ύπατος αρμοστής τής Σμύρνης Αριστείδης Στεργιάδης. Δίπλα του, ο στρατιωτικός διοικητής Μικράς Ασίας αντιστράτηγος Λεωνίδας Παρασκευόπουλος. Οι δυο άνδρες κοιτάζουν σε διαφορετικές κατευθύνσεις, δείχνοντας την απέχθεια που υπάρχει μεταξύ τους. Δεύτερος από δεξιά, ο γενικός επιτελάρχης υποστράτηγος Θεόδωρος Πάγκαλος, ο οποίος δεν κοιτάζει ούτε τον Στεργιάδη ούτε τον Παρασκευόπουλο διότι απεχθάνεται και τους δύο. Έναν μήνα αργότερα, τον Νοέμβριο του 1920, ο Βενιζέλος θα χάσει τις εκλογές και η φιλοβασιλική κυβέρνηση Γούναρη θα ανακαλέσει από την Σμύρνη και θα αποστρατεύσει και τον Παρασκευόπουλο και τον Πάγκαλο.

4 Μαρτίου 2020

Κάποτε, κάποιοι πρόσφυγες... (6)

Καθώς μιλάμε για πρόσφυγες, δεν μπορώ να μη θυμηθώ το σοκ που ένοιωσα στα εφηβικά μου χρόνια, όταν πρωτοδιάβασα για την συμπεριφορά των συμμάχων προς τους έλληνες της φλεγόμενης Σμύρνης το 1922, οι οποίοι προσπαθούσαν να επιβιβαστούν σε κάποιο συμμαχικό πλοίο για να γλιτώσουν από τους τούρκους. Μέχρι και ότι έκοβαν τα χέρια όσων επιχειρούσαν να σκαρφαλώσουν σε κάποιο καράβι, διάβασα. Θυμάμαι ότι η γροθιά στο στομάχι ήταν τόσο ισχυρή ώστε αρνήθηκα να το πιστέψω. Χρειάστηκε να δω ότι τα ίδια λένε και ο Κορδάτος και ο Καρολίδης, ακόμη και η Διδώ Σωτηρίου στα "Ματωμένα Χώματα", για να πειστώ, έστω κι αν η πληροφορία ήταν αδύνατο να χωρέσει στο μυαλό μου και επέμενα να βλέπω μια δόση υπερβολής σ' αυτές τις περιγραφές...

Αλλά ας αφήσουμε τις δικές μου αναμνήσεις για το πώς φέρθηκαν οι ξένοι στους έλληνες πρόσφυγες κι ας επιστρέψουμε στο ταξίδι μας. Έχουμε φτάσει στον Ιούλιο του 1922. Κάτι η Μακρόνησος και κάτι η αναχώρηση πολλών προσφύγων για τις ιδιαίτερες πατρίδες τους, η κυβέρνηση φαίνεται πως, κουτσά-στραβά, έχει βάλει το θέμα των ποντίων προσφύγων σε μια σειρά. Όμως, στον ορίζοντα φαίνονται καινούργια σύννεφα, αυτή την φορά πολύ πιο πυκνά και πολύ πιο σκούρα, από το βιλαέτι της Σμύρνης. Ο Στεργιάδης με τον Χατζανέστη πάνε κι έρχονται από την Μικρασία στην Αθήνα, όπου συμμετέχουν σε απανωτές συσκέψεις. Όλοι στην κυβέρνηση είναι προβληματισμένοι. Το όνειρο της "Μεγάλης Ελλάδας" έχει ξεθωριάσει εδώ και καιρό, ο Κεμάλ δείχνει ισχυρότερος από ποτέ και φαίνεται πως όλοι περιμένουν το αναπόφευκτο.

ΦΕΚ 119/20-07-1922: Ν. 2870 "Περί παρανόμου
 μεταφοράς προσώπων ομαδόν ερχομένων..."
Ανοίγουμε παρένθεση. Όσο κι αν η πλειοψηφία των ελλήνων που κατοικούν στα μικρασιατικά
παράλια του Αιγαίου, ζουν επί τρία σχεδόν χρόνια μια εθνική έξαρση στον παραμυθένιο κόσμο ενός ανύπαρκτου εθνικού μεγαλείου, υπάρχουν και πολλοί που μπορούν και βλέπουν λίγο πιο πέρα από την μύτη τους. Είναι αυτοί που αντιλαμβάνονται έγκαιρα πως τούτο το παραμύθι δεν θα έχει ευτυχές τέλος. Αυτοί που είναι σίγουροι πως οι τούρκοι δεν θα περιορίσουν το κυνήγι τους κατά των ελλήνων στον Πόντο. Έτσι, μέσα σ' αυτή την τριετία (1919-1922), αρκετές εκατοντάδες ελλήνων από την Σμύρνη αλλά και από το Αϊβαλί, το Αϊδίνι, την Έφεσο (Κουσάντασι), την Πέργαμο, την Αλικαρνασσό (Μποντρούμ) κλπ εκποιούν τις περιουσίες τους και μεταναστεύουν στην Ελλάδα. Κι όσο τα νέα από τους διωγμούς των ελλήνων στα ανατολικά χειροτερεύουν, τόσο αυτή η μετανάστευση διογκώνεται. Ανάμεσα σ' εκείνους που φεύγουν έγκαιρα, είναι και η οικογένεια του καρροποιού Αριστείδη Αθανασιάδη, από την Έφεσο, η οποία φτάνει και εγκαθίσταται κάπου στην Αχαΐα, πριν καταλήξει στην Πάτρα... Αλλά είπαμε, ας αφήσουμε τα δικά μου κι ας συνεχίσουμε, κλείνοντας την παρένθεση.

Μέσα σ' αυτό το ζοφερό κλίμα, η κυβέρνηση του Πέτρου Πρωτοπαπαδάκη περνάει από την βουλή έναν από τους πλέον επαίσχυντους νόμους που έχει ψηφίσει ποτέ ελληνικό κοινοβούλιο, αν όχι τον πιο επαίσχυντο όλων. Είναι ο πρόστυχος νόμος 2870, ο οποίος στρέφεται σαφώς κατά των ελλήνων προσφύγων που αναμένονται από την Μικρασία. Ο νόμος αυτός ψηφίζεται στις 16 Ιουλίου 1922, δημοσιεύεται στο ΦΕΚ 119/20-07-1922 και έχει ως εξής:
Περί της παρανόμου μεταφοράς προσώπων ομαδόν ερχομένων εις Ελληνικούς λιμένας εκ της αλλοδαπής
Νόμος 2870
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ
ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ
    Ψηφισάμενοι ομοφώνως μετά της Γ' εν Αθήναις Εθνικής Συνελεύσεως, απεφασίσαμεν και διατάσσομεν:
Άρθρον 1.
    Απαγορεύεται η εν Ελλάδι αποβίβασις προσώπων ομαδόν αφικνουμένων εξ αλλοδαπής, εφ' όσον ούτοι δεν είναι εφωδιασμένοι διά τακτικών διαβατηρίων νομίμως τεθεωρημένων - ή διά των εγγράφων των εκάστοτε οριζομένων διά Β. διαταγμάτων, εκδιδομένων προτάσει των επί των Εσωτερικών, Εθνικής Οικονομίας και Περιθάλψεως Υπουργών.
Άρθρον 2.
    1. Πας πλοιοκτήτης, πράκτωρ, πλοίαρχος ή άλλο οιονδήποτε μέλος του πληρώματος πλοίου τινός, όστις ήθελεν αναλάβει, διευκολύνει ή δεχθή την εις Ελλάδα μεταφοράν των περί ων εν άρθρω 1 απαγόρευσις προσώπων τιμωρείται δια φυλακίσεως έξ τουλάχιστον μηνών και διά χρηματικής ποινής από τρισχιλίων μέχρι δεκακισχιλίων δραχμών δι' έκαστον κατά παράβασιν του παρόντος νόμου μεταφερόμενον πρόσωπον.
    2. Προκειμένου περί πλοιάρχου ή άλλου μέλους του πληρώματος, η καταδικαστική απόφασις δύναται να απαγγείλη εις βάρος του ενόχου και την προσωρινήν ή οριστικήν στέρησιν του δικαιώματος της παρ' αυτού ασκήσεως του ναυτικού επαγγέλματος.
    3. Αι κατά το παρόν άρθρον υποθέσεις εισάγονται δι' απ' ευθείας κλήσεως ενώπιον του αρμοδίου Πλημμελειοδικείου.

Άρθρον 3.
    Το ενεργήσαν παράνομον μεταφοράν πλοίον θεωρείται υπέγγυον διά την πληρωμήν τής κατά το προηγούμενον άρθρον ποινής, υποχρεουμένης της λιμενικής αρχής να μη επιτρέπη τον απόπλουν αυτού μέχρι της οριστικής και τελεσιδίκου εκδικάσεως της υποθέσεως κατά των συμφώνως προς το άρθρον 3 υπαιτίων παρανόμου μεταφοράς και της καταβολής των χρηματικών ποινών.
Άρθρον 4.
    Η ισχύς του παρόντος νόμου, ούτινος αι λεπτομέρειαι δύνανται να ορίζονται διά Β. διαταγμάτων, άρχεται από της καταχωρίσεως αυτού εις την Εφημερίδα της Κυβερνήσεως.
    Ο παρών νόμος, ψηφισθείς υπό της Γ' εν Αθήναις Εθνικής Συνελεύσεως και παρ' Ημών σήμερον κυρωθείς, δημοσιευθήτω διά της Εφημερίδος της Κυβερνήσεως και εκτελεσθήτω ως νόμος του Κράτους.

Εν Αθήναις τη 16 Ιουλίου 1922.
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Β.
Ο επί της Εθνικής Οικονομίας Υπουργός
Λ. Κ. Ρούφος
    Εθεωρήθη και ετέθη η μεγάλη του Κράτους σφραγίς
Εν Αθήναις τη 18 Ιουλίου 1922.
Ο επί της Δικαιοσύνης Υπουργός
Δ. Γούναρης
Συρμός των ΣΠΑΠ (Σιδηρόδρομοι Πειραιώς-Αθηνών-Πατρών),
με κατάφορτα "προσφυγικά βαγόνια" φτάνει στην Πάτρα (1922).
Αν και η διατύπωση του νόμου είναι αόριστη, είναι σαφές ότι στοχεύει στο κλείσιμο των συνόρων για τους έλληνες της Μικρασίας. Και λέμε ότι είναι σαφές διότι καμμιά άλλη κατηγορία ανθρώπων στον πλανήτη δεν θα είχε την διάθεση να έλθει "ομαδόν εις Ελληνικούς λιμένας", δηλαδή σε μια φτωχή χώρα, η οποία μάλιστα βρισκόταν σε πόλεμο. Αν οι "σύμμαχοι" έκοβαν τα χέρια όσων προσπαθούσαν να μπουν στα καράβια για να φύγουν από την κόλαση, αυτός ο ελεεινός νόμος τους έκοβε και τα πόδια

Θα ήθελα να είχα την δυνατότητα να παραθέσω τα ονόματα όλων των βουλευτών, οι οποίοι υπερψήφισαν αυτό το σιχαμερό έκτρωμα, ώστε να τα παραδώσω στον ιστορικό εξευτελισμό τους. Όπως θα ήθελα να είχα και την δυνατότητα να παραθέσω, τιμής ένεκεν, τα ονόματα εκείνων που εναντιώθηκαν, προβλέποντας ότι σύντομα αυτός ο νόμος θα κατεστρατηγείτο από αδήριτη ιστορική ανάγκη.

Δυστυχώς για όλους, αυτό το "σύντομα" ήρθε πολύ σύντομα. Μέσα σε λιγώτερο από δυο μήνες...

3 Μαρτίου 2020

Κάποτε, κάποιοι πρόσφυγες... (5)

Στο προηγούμενο σημείωμά μας αναφέραμε μερικά χαρακτηριστικά αποσπάσματα από την περί των ποντίων προσφύγων συζήτηση, η οποία έγινε στην βουλή στις 22 Ιουνίου 1922. Πηγή μας ήταν ένα άρθρο από την εφημερίδα "Εμπρός" της επόμενης μέρας, το οποίο δημοσιεύσαμε ως φωτογραφία. Όσοι αναγνώστες έκαναν τον κόπο να μεγεθύνουν την φωτογραφία και να διαβάσουν ολόκληρο εκείνο το άρθρο, θα πρέπει να διαπίστωσαν ότι ο υπουργός εσωτερικών Νικόλαος Στράτος είπε στην ομιλία του και τα εξής ενδιαφέροντα:
Ήδη γίνεται εγκατάστασις εις Μακρόνησον όπου τοποθετούνται σκηναί και μαγειρεία, απολυμαντικοί κλίβανοι και όλα τα χρειώδη, πιστεύομεν δε ότι εντός δύο ημερών θα αρχίση η μεταφορά. Πρόκειται περί εγκαταστάσεως ολοκλήρου πληθυσμού μικράς πόλεως. Εχρησιμοποίησαν εν τούτοις παν ό,τι ήτο δυνατόν ούτως ώστε οι πρόφυγες να σωθούν κατόπιν της εγκαταστάσεώς των εις Μακρόνησον εξ όλων αυτων των δεινών. 
Ίσως, η αναφορά τής Μακρονήσου να ξενίζει πολλούς αναγνώστες, μιας και αυτό το "διαβολονήσι" είναι στους περισσότερους γνωστό μόνον ως τόπος εξορίας των κομμουνιστών. Ιστορικά, ας σημειώσουμε ότι, αν και βρίσκεται μια ανάσα από τις ακτές της Αττικής, η Μακρόνησος κατοικήθηκε ελάχιστα στο διάβα των αιώνων, αφού το έδαφός της είναι εξαιρετικά άγονο ενώ δεν έχει ούτε νερό. Οι ιστορικοί ερευνητές καταγράφουν τα τελευταία ίχνη ανθρώπινης ζωής στο νησί περί τις αρχές του 7ου μ.Χ. αιώνα. Χρειάστηκε να περάσουν σχεδόν δεκατρείς αιώνες για να ξαναπατήση άνθρωπος στην Μακρόνησο. Αυτό έγινε κατά την διάρκεια των βαλκανικών πολέμων (1912-1913), οπότε και μεταφέρθηκαν εκεί, ως αιχμάλωτοι, τούρκοι στρατιώτες, οι οποίοι αφέθηκαν ελεύθεροι μετά την λήξη των πολέμων. Κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, το νησί χρησιμοποιήθηκε ως στρατόπεδο συγκέντρωσης όσων ρώσσων στρατιωτών θεωρούνταν "ύποπτοι επί μπολσεβικισμώ". Και στις δυο περιπτώσεις, οι κρατούμενοι αποδεκατίστηκαν από τις αρρώστιες και τον υποσιτισμό.

Εφημερίδα "Εμπρός", 10/6/1922
Από τότε, το νησί ξαναερήμωσε, ώσπου φτάνει το ξημέρωμα της 10ης Ιουνίου 1922. Αν και την προηγούμενη μέρα η θυελλώδης συνεδρίαση της εθνοσυνέλευσης τελειώνει γύρω στα μεσάνυχτα, ο πρωθυπουργός  Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης συγκαλεί αμέσως το υπουργικό συμβούλιο, για να συζητηθεί το πρόβλημα των ποντίων προσφύγων και να ληφθούν αποφάσεις. Οι αποφάσεις λαμβάνονται πριν βγει ο ήλιος της 10ης Ιουνίου. Ας δούμε τι έγινε εκείνη την νύχτα, έτσι όπως τα καταγράφει η εφημερίδα "Εμπρός", η οποία κυκλοφορεί το ίδιο απόγευμα:
    Μετά την λήξιν της συνεδριάσεως (σ.σ.: ενν. της εθνοσυνελεύσεως) συνήλθε το Υπουργικόν Συμβούλιον εις σύσκεψιν καθ' ην συνεζητήθη το ζήτημα της εγκαταστάσεως των προσφύγων. Απεφασίσθη δε όπως εγκατασταθούν όλοι εις την Μακρόνησον. Προς τούτο θα εγκατασταθούν σήμερον συνεργεία όπως συμπήξουν παραπήγματα και σκηνάς. Θ' αρχίση δε και η τροφοδοσία των.
    Μετά την απολύμανσίν των και την εξυγίανσιν θα τοποθετηθούν εις διάφορα μέρη και άλλοι παρά ταις οικογενείαις των.

[Εφημερίδα "Εμπρός", 10/06/1922, σελίδα 4]
Η επιλογή τού χώρου δεν είναι τυχαία. Παρ' ότι το νησί βρίσκεται σε απόσταση αναπνοής από το Λαύριο (2,5 ναυτικά μίλια, ήτοι 4,6 χιλιόμετρα) και διαθέτει ακτογραμμή μήκους 28 χιλιομέτρων, τα ισχυρά ρεύματα καθιστούν αδύνατη την δραπέτευση κάποιου απ' αυτό, χωρίς εξωτερική βοήθεια. Η μόνη επίσημα καταγεγραμμένη δραπέτευση είναι εκείνη του δεκανέα Γιάννη Λιβανίδη, ο οποίος κατάφερε να φτάσει κολυμπώντας απέναντι αλλά τον έπιασαν και τον έστειλαν πάλι πίσω.

Την εμπειρία τους από την "εξυγίανσή" τους στην Μακρόνησο, αφηγούνται οι ίδιοι οι πρόσφυγες και την μαρτυρία τους καταγράφει το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών στον τρίτο τόμο τής πεντάτομης "Εξόδου":
- Στην Μακρόνησο άρχισαν νέα βάσανα και θάνατοι. Μας έκαναν καραντίνα. (...) Έρημο νησί ήταν η Μακρόνησος. Ακατοίκητο. Όλο βράχια. Απ' τους οχτώ χιλιάδες που έφερε το "Κίος", μείναμε στο τέλος δύο χιλιάδες. Οι άλλοι έξι χιλιάδες άνθρωποι πέθαναν. Έπεσε αρρώστια και μας θέρισε. (...) Την αρρώστια στη Μακρόνησο την αποχτήσαμε. Ζούσαμε μες στη βρώμα, στην πείνα και τη δίψα. Νερό δεν υπήρχε στάλα στο νησί. Μια μαούνα μάς έφερνε από το Λαύριο νερό κι εκείνο γλυφό και λιγοστό. Μας τάιζαν βρωμερά μακαρόνια, ελιές σκουλικιασμένες, χαλασμένες ρέγγες κι έπεσε τύφος. Και νερό πουθενά. Κάποτε έκανε τρεις μέρες η μαούνα να φέρει νερό. Λιποθυμούσε ο κόσμος απ’ τη δίψα. Μας τάιζαν και αλμυρές ρέγγες, χαλασμένες και... καταλαβαίνεις. Οι εργολάβοι που μας τροφοδοτούσαν, μας έφερναν αυτές τις χαλασμένες τροφές και έπιασε τον κόσμο τύφος. Η διοίκηση της καραντίνας τα έβλεπε αυτά αλλά δεν μιλούσε, ούτε συνελάμβανε τους εγκληματίες εργολάβους τροφοδότες. Εκείνοι πλούτισαν εις βάρος χιλιάδων ανθρώπων. Πάτησαν πάνω στα πτώματά τους. (...) Ξέχασα να σου πω ότι κάπου-κάπου έρχονταν έμποροι με ιστιοφόρα και πουλούσαν λαθραία σε μας ψωμί. Σπείρα σωστή ήταν. Ενα ψωμί το πουλούσαν μια λίρα χρυσή, ένα δαχτυλίδι χρυσό, ένα ρολόι. (Μαρτυρία Ιγνάτιου Ορφανίδη, από τον Άη-Έννες) 
- Μας κατέβασαν στη Μακρόνησο, Αύγουστο μήνα. Μείναμε σαράντα μέρες στην καραντίνα. Ήταν επιδημία. Το βράδυ δεν είχες τίποτα και το πρωί σηκωνόσουν άρρωστος. Πέθαινε κόσμος. Μερικοί που μπαίναν στο νοσοκομείο γίνονταν καλά και, όταν βγαίναν έξω, δεν είχαν να φάνε και πέθαιναν. (Μαρτυρία Σοφίας Παντελίδου, από την Αργυρούπολη) 
- Μόλις πλησιάσαμε τη Σαλαμίνα, μαζί με πέντε-έξι πλοία φορτωμένα, απ' τη Σαλαμίνα μάς φώναξαν: ''Εϊ! Πού έρθετε! Εμείς εχάθαμε!''. Μας εσήκωσαν απ' τη Σαλαμίνα. Δεν μας ξεφόρτωσαν. Μας έφεραν στη Μακρόνησο. Μας έβαλαν σε κάτι θάμνους μέσα, με τα πράματά μας. Σκάψαμε κάτι έρημα μέρη, στήσαμε τέντες. Εστησαν κάτι σανίδια, μας έλουσαν, μας κούρεψαν. (...) Νερό δεν είχαμε. Ξερό είναι το νησί. Τα παιδιά φώναζαν. Ζητούσαν νερό. Βρήκαμε κάτι γλυφές πηγές. Μας τροφοδοτούσε ο Γιαννουλάτος. Ανέλαβε και έστησε σκηνές, μαγειρεία. Από εφτάμιση χιλιάδες άτομα πέθαναν οχτακόσιοι από πείνα και αρρώστειες. Χολέρα, τι ήταν, δεν ξέρω. Μας τάισαν κατσικίσιο κρέας και αρρωστήσαμε. Μια γυναίκα βγήκε απ’ τον τάφο, όπου τη θάψανε. Δεν είχε πεθάνει. (Μαρτυρία Αλκιβιάδη Αφεντουλίδη, από την Αργυρούπολη).
Μακρόνησος, 1922 (Φωτογραφία από το National Geographic). Για περισσότερες συγκλονιστικές
φωτογραφίες της Μακρονήσου από εκείνη την εποχή, δείτε την σελίδα του ιστολογίου στο Facebook.
Στο σημείο αυτό αξίζει να σημειώσουμε ότι οι πρόσφυγες που έφτασαν το 1922 στην Ελλάδα από τον Πόντο, ήσαν σχεδόν στο σύνολό τους είτε φτωχοί είτε πάμφτωχοι. Όπως γράφει ο Ιωάννης Αβραμίδης από την Αργυρούπολη σε χειρόγραφο που παραχώρησε στους συντάκτες τής "Εξόδου":
Μεταβαίνοντες εις Ελλάδα, εγνωρίζομεν εκ των προτέρων ότι η Ελλάς είναι μικρόν κράτος και δεν θα αντεπεκρίνετο εις την συντήρησιν των πολλών προσφύγων, οι οποίοι συνέρρευσαν εκεί. Δεν είχομεν τα απαιτούμενα διά να μεταβαίνομεν εις άλλας πλουσίας χώρας, όπως έκαμαν πολλοί και μετέβησαν άλλοι εις Γαλλίαν και άλλοι εις Αμερικήν.
Στο βιβλίο που εξέδωσε το 1933 με τίτλο "Αυτοί που δέρνει ο άνεμος", ο πόντιος πρόσφυγας, κατοπινός βουλευτής της ΕΔΑ και δις "φιλοξενούμενος" της Μακρονήσου (μία ως πρόσφυγας και μία ως πολιτικός εξόριστος) Ευτύχιος Γιαρένης συγκλονίζει:
Μα ποιό μέρος είναι αυτό, πώς το λέγανε; Δεν είχε ούτε ένα σπίτι, δεν είχε ούτε λίγο νερό να πιουν, να πλυθούν, να ξεβρωμίσουν, ένα δένδρο, λίγη βλάστηση; (...) Χάθηκε τόσος τόπος, να βρεθεί μια άκρη, μια γωνιά σ' ολόκληρη τη χώρα, που να έχει, αν όχι τίποτε άλλο, τουλάχιστον νερό! Να ξεδιψάσουν αυτοί, να βρέξουν και τα φλογισμένα απ' τον πυρετό χείλη των αρρώστων! Κράτα την αναπνοή σου για να ακούσεις. Στηρίξου κάπου να μην πέσεις! Μακρόνησος. Έτσι λεγόταν ο τόπος, που πρωτόρθαμε στη μάνα γη. Μακρόνησος είναι το όνομα, που θυμίζει φρίκη και ντροπή. Γιατί μας φέρανε σ’ αυτό τον τρισκατάρατο τόπο; Ποιά εγκληματικά μυαλά το απεφάσισαν; Πουθενά, πουθενά δεν αναφέρεται, ότι εκεί πήγαν και πολλούς πρόσφυγες της Μικράς Ασίας, του Πόντου, για εξόντωση. Αυτό ας είναι μια μαρτυρία για αυτούς, που θα γράψουν τη μελλοντική ιστορία. Ας μην κρύψει κανένας τη ντροπή εκείνη…

Μπορεί να είναι περιττό αλλά θα σημειώσω ακόμη μια φορά ότι οι πρόσφυγες στους οποίους αναφερόμαστε μέχρι τώρα σε τούτη την σειρά κειμένων, δεν είναι ούτε αφγανοί ούτε πακιστανοί ούτε σομαλοί ούτε άλλης εθνικότητας μουσουλμάνοι. Είναι ελληνικής καταγωγής κάτοικοι του Πόντου, χριστιανοί ορθόδοξοι. Είναι οι πόντιοι, για την "γενοκτονία" των οποίων κατηγορούμε τους τούρκους.

Πριν κλείσουμε για σήμερα, επιτρέψτε μου μια παρατήρηση. Αυτά τα κείμενα επ' ουδενί σημαίνουν ότι το ιστολόγιο έχει κατά νου είτε να καταγράψει την ιστορία τής προσφυγιάς είτε οποιοδήποτε άλλο μεγαλεπήβολο πλάνο. Αυτά ήδη τα έχουν κάνει άλλοι και πολύ καλύτερα. Εδώ, ο στόχος είναι να καταγράψουμε εν περιλήψει τις πάμπολλες ομοιότητες αλλά και τις όποιες διαφορές (αν υπάρχουν) του τότε με το τώρα, ώστε ο αναγνώστης να μπορεί να βγάλει ασφαλέστερα τα δικά του συμπεράσματα και να χαράξει ορθότερα την δική του πορεία.