Ψεύτες ή ηλίθιοι;

Χτες στην παρέα κόντεψα να τις φάω, καθώς υποστήριζα ότι όσα λέει ο ΣυΡιζΑ περί ακύρωσης (;) παύλα καταγγελίας (;) παύλα πολιτικής καταγγελίας (;) παύλα επαναδιαπραγμάτευσης (;) παύλα ξαναμαναεπαναδιαπραγμάτευσης παύλα απαγκίστρωσης (συγγνώμη, αυτό δεν το λέει ο ΣυΡιζΑ, το λέει η ΔημΑρ) αποτελούν φούμαρα. Αφού κατηγορήθηκα ότι είμαι κολλημένος και προκατειλημμένος δίχως να έχω διαβάσει το πρόγραμμα του ΣυΡιζΑ, φρόντισε να με διαφωτίσει ένας από τα φιλαράκια ότι η θέση τού ΣυΡιζΑ είναι απλή: καταγγελία τού μνημονίου και επαναδιαπραγμάτευση της δανειακής σύμβασης. Τώρα, λοιπόν, που είμαι καλύτερα ενημερωμένος, θέλω να διατυπώσω μερικές ερωτήσεις προς όλους όσους ελπίζουν πως θα έρθουν καλύτερες μέρες με τον ΣυΡιζΑ στην εξουσία:

α) Αν δεν κάνω λάθος, η δανειακή σύμβαση εξαρτάται απόλυτα από την συμμόρφωσή μας προς τις επιταγές τού μνημονίου. Κι αν θυμάμαι καλά, πάνω σ' αυτή την δανειακή σύμβαση ήρθε και "κούμπωσε" ο σχετικός εφαρμοστικός νόμος. Πώς διάβολο γίνεται, λοιπόν, να καταγγέλω το μείζον και να διαπραγματεύομαι το έλασσον; Είναι σαν να θέλω να φύγω από το σπίτι που έχω νοικιάσει και να διαπραγματεύομαι με τον ιδιοκτήτη την αντικατάσταση των διαλυμένων ντουλαπιών τής κουζίνας.

β) Αν δεν έχω πάθει ακόμη αλτσχάιμερ, θα στοιχημάτιζα πως κάπου στην δανειακή σύμβαση αναφέρεται ότι η Ελλάδα παραιτείται "ανεκκλήτως και ανεπιφυλάκτως" (όπως λένε οι δικηγόροι) από κάθε δικαίωμα του ελληνικού δημοσίου επί των περιουσιακών στοιχείων τής χώρας. Με απλά λόγια: αν δεν πληρώσουμε όσα αποδεχτήκαμε να πληρώσουμε, οι δανειστές μας μπορούν να κατασχέσουν ό,τι γουστάρουν (λιμάνια, αεροδρόμια, κτήρια, σώβρακα κλπ) δίχως το ελληνικό κράτος να έχει δικαίωμα ανακοπής, έφεσης, αναίρεσης κλπ. Άρα, γαμώ το χοντροκέφαλό μου γαμώ, πώς διάβολο θα διαπραγματευτώ κάτι για το οποίο έχω ήδη υπογράψει την παραίτησή μου από οποιαδήποτε αναδιαπραγμάτευση (*);

γ) Εδώ δεν έχω αμφιβολίες, είμαι σίγουρος: οι συμφωνίες τόσο του μνημονίου όσο και της δανειακής σύμβασης διέπονται από το αγγλικό δίκαιο και για την επίλυση οποιασδήποτε διαφωνίας αρμόδια είναι τα δικαστήρια του...Λουξεμβούργου(!). Ερώτημα πρώτο: πού θα την στείλει την καταγγελία του ο Τσίπρας; Ερώτημα δεύτερο: γιατί πρέπει να αισοδοξώ ότι (1) οι άγγλοι δικαστές θα εισηγηθούν θετικά επί των (απ)αιτήσεων του ΣυΡιζΑ και (2) τα λουξεμβουργιανά δικαστήρια θα γράψουν στα παπάρια τους τις απόψεις (για να μη πω "πιέσεις") των Μέρκελ, Μπαρόζο, Ρομπάι, ΕΚΤ, ΔΝΤ, ΠΟΕ κλπ κλπ κλπ;

Κάποιοι υποστηρίζουν ότι ο ΣυΡιζΑ παραπλανά εκουσίως τον κοσμάκη, προκειμένου να αποσπάσουν την ψήφο του στις ερχόμενες εκλογές. Εγώ, παρά την ευθεία κατηγορία που δέχτηκα, δεν είμαι τόσο προκατειλημμένος ώστε να αποκαλώ την ηγεσία του ΣυΡιζΑ "ψεύτες". Περιορίζομαι να τους χαρακτηρίζω ως ηλίθιους. Τουλάχιστον μέχρι να πάρω απάντηση στα παραπάνω ερωτήματα.


(*) Για να μη ξεχνάμε τα ελληνικά μας: πρώτα γίνεται η διαπραγμάτευση, μετά έρχεται η αναδιαπραγμάτευση και κατόπιν η επαναδιαπραγμάτευση. Συνεπώς, όσο κι αν χτυπιούνται οι ΣυΡιζΑίοι, επαναδιαπραγμάτευση δεν μπορούν να κάνουν προτού κάνουν αναδιαπραγμάτευση. Ευτυχώς, εγώ πήγα σχολείο πριν ξετσουτσουνίσει η Αννούλα και τα λοιπά εκπαιδευτικά τζιμάνια.


ΥΓ (άσχετο): Ήταν αναμενόμενο ότι μετά το "εγέρθητω" θα ερχόταν το "σκάσε". Ελπίζω ότι πολλοί απ' αυτούς που στις τελευταίες εκλογές ψήφισαν Χρυσή Αυγή, έχουν ήδη συνειδητοποιήσει το λάθος τους. Προσωπικά, πληροφορώ τους λογής-λογής κουραδόμαγκες κασιδιάρηδες ότι, εδώ και χρόνια, στην πίσω βεράντα τού σπιτιού μου έχω αφήσει ένα κονσερβοκούτι εκτεθειμένο στην βροχή, για να σκουριάσει καλά...

Περί δημοσιονομικής ενοποίησης και άλλες παπαριές

Από τότε που έκλεισε το Alter, απωλέσαμε τις βαθυστόχαστες αναλύσεις δυο κορυφαίων δημοσιογράφων-αναλυτών τού τόπου μας, της Κάτιας Μακρή και του Χρήστου Κώνστα, των οποίων τα ίχνη έχω χάσει (όχι πως έψαξα και πολύ για να τα βρω αλλά λέμε τώρα...). Ευτυχώς, διαπίστωσα ότι ο δεύτερος εξακολουθεί να φωτίζει τον κοσμάκη μέσα από την λαμπρή στήλη "Dr Profit", την οποία διατηρεί στην εφημερίδα "Επενδυτής".

Ομολογώ ότι διάβασα το άρθρο τού Κώνστα στον "Επενδυτή" τού περασμένου Σαββάτου. Ίσως από περιέργεια, ίσως λόγω του τίτλου του: "Η επιστροφή τού (οικονομικού) εθνικισμού". Το διάβασα και -ως συνήθως- θαύμασα την οξυδέρκεια του ταλαντούχου διοπτροφόρου δημοσιογράφου. Ειδικά η ανάλυση της πρότασης για ευρωπαϊκή δημοσιονομική ένωση είναι εντυπωσιακή:

"Για να λειτουργήσει αποτελεσματικα [ενν. η συγκεκριμένη πρόταση] θα πρέπει να περιέχει τέσσερα στοιχεία: 1) Δημιουργία ταμείου τραπεζικών εγγυήσεων για όλη την ευρωζώνη, με ομόφωνη εγγύηση ότι οι καταθέσεις θα πρέπει να ξεπληρωθούν σε ευρώ, ακόμη κι αν μια χώρα φύγει απ' αυτήν. 2) Μια κοινή ευρωπαϊκή εταιρεία με εξουσία για εκκαθαρίσεις τραπεζών (όλων των τραπεζών), χωρίς εθνικό βέτο. Αυτό φυσικά συνεπάγεται ενιαία εποπτεία τού τραπεζικού συστήματος. 3) Ένα κατάλληλο ομόλογο ευρωζώνης που θα καλύψει μεγάλο τμήμα των νέων και των σε κυκλοφορία χρεών. Αυτό σημαίνει μερική μεταφορά τής δημοσιονομικής ανεξαρτησίας από το κράτος-μέλος στο κέντρο. 4) Αλλαγή των αρμοδιοτήτων τής ΕΚΤ, χωρίς περιορισμούς για παρεμβάσεις στην δευτερογενή αγορά ομολόγων, προκειμένου να πετύχει τους στόχους της."

Ωραίος ο αναλυτής! Το μόνο που δεν μας είπε είναι το όνομα εκείνου από τον οποίο πήρε την εντολή να τα γράψει όλα αυτά. Εκτός, βέβαια, αν είναι τόσο χαζεμένος ("μωραίνει Κύριος ον βούλεται απολέσαι") ώστε τα έγραψε όλα με δική του πρωτοβουλία. Για να ξαναδούμε τι μας είπε:

1) Καλή η ιδέα τού ταμείου εγγυήσεων (ποιός δεν θέλει να εξασφαλίσει τις καταθέσεις του από μελλοντική υποτίμηση;) αλλά πού θα βρεθούν τα λεφτά για να στηθεί; Δεν νομίζω ότι οι φραγκάτοι φοβούνται για τις καταθέσεις τους, συνεπώς δεν τους βλέπω να συνεισφέρουν. Προφανώς, θα εφευρεθεί κάποια καινούργια φορολογία, η οποία -ως είθισται- θα επιβαρύνει τα λαϊκά στρώματα (π.χ. 1-2 μονάδες ΦΠΑ, ένα τέλος τραπεζικών συναλλαγών, ένας ειδικός φόρος στα κομμωτήρια, μια ειδική εισφορά σε όσους έχουν πλατυποδία κλπ). Παναπεί, θα βάλω τώρα λεφτά σε ένα ταμείο ώστε, αν και όταν και όποτε βγω από το ευρώ, να αποζημιωθώ. Πανέξυπνο!

2) Αν αυτό δεν αποτελεί έμμεση ομολογία τού πλήγματος που έχει δεχτεί το τραπεζικό σύστημα, τότε τί αποτελεί; Εν πάση περιπτώσει, αυτή η προτεινόμενη εκκαθάριση των τραπεζών (σαν τις χιτλερικές εκκαθαρίσεις δεν ακούγεται;) θα γίνει πριν ή μετά την ανακεφαλαιοποίησή τους; [Θυμίζω τι σημαίνει ανακεφαλαιοποίηση: πάει το μαλακισμένο το κράτος και ακουμπάει στην τράπεζα τα λεφτά που έχασε (ή υποτίθεται πως έχασε) η τράπεζα τζογάροντας όπου εύρισκε, λες κι όταν κέρδιζε από τον τζόγο έδινε ποσοστά στο κράτος.] Από την στιγμή, όμως, που οι τράπεζες έχουν ήδη εισπράξει πακτωλό χρημάτων ως "ενίσχυση", είναι σαφές ότι η προτεινόμενη εκκαθάριση θα έχει ως στόχο την συγκέντρωση του τραπεζικού κλάδου σε κάποια "καλά μαγαζιά", τα οποία θα απορροφήσουν τα -ήδη ανακεφαλαιοποιημένα- μικρότερα. Μιλάμε, δηλαδή, για εσωτερικό παιχνίδι, το οποίο αφορά αποκλειστικά τους τραπεζίτες και όχι τους ευρωπαίους πολίτες.

3) Τί πράμα θα είναι αυτό το "κατάλληλο" ευρωομόλογο, για το οποίο κόπτεται και ο ΣυΡιζΑ εδώ και καιρό; Πάω στοίχημα ότι ελάχιστοι το έχουν καταλάβει, οπότε ας προσπαθήσω να δώσω μια εξήγηση. Πρόκειται, λοιπόν, για ένα ομόλογο, το οποίο θα συγκεντρώσει το "υπερβολικό" χρέος των χωρών τής ευρωζώνης (π.χ. όσο είναι πάνω από 60% του ΑΕΠ) και θα εξοφληθεί σε 20-30 χρόνια. Πού βρίσκεται σήμερα αυτό το "υπερβολικό" χρέος; Σε ομόλογα που βρίσκονται κυρίως σε χέρια ιδιωτών. Τί θα γίνει με το ευρωομόλογο; Θα ξεφορτωθούν το χρέος οι ιδιώτες και θα το παρκάρουν στην ΕΚΤ, δηλαδή θα το φορτωθούν οι χώρες τής ευρωζώνης, άρα θα καταλήξει στις πλάτες των πολιτών. Τόσο καλά! Αλλά υπάρχει και καλύτερο: για να μου φορτώσουν οι μεγαλοεπενδυτές την χασούρα τους, θα πρέπει να εκχωρήσω "μερικώς" την δημοσιονομική μου ανεξαρτησία! Τέλειο;

4) Κατ' αρχάς, να μη ξεχνάμε ότι "δευτερογενής αγορά" λέγεται το πάρε-δώσε τίτλων μεταξύ επενδυτών και δεν αφορά τον εκδότη των τίτλων. Όταν εγώ εκδίδω ένα ομόλογο, το πουλάω πρωτογενώς σε μια τράπεζα, από την οποία μπορεί, όποιος γουστάρει, να το αγοράσει δευτερογενώς, παζαρεύοντας την τιμή του. Αν το ομόλογο είναι "υψηλού κινδύνου" και η τράπεζα δεν μπορέσει να πουλήσει, μένει στο χαρτοφυλάκιό της ως σαβούρα. Όπως λέγαμε τις προάλλες ("Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα: ένας γίγαντας με πήλινα πόδια"), με τους ήδη υπάρχοντες περιορισμούς, η ΕΚΤ μάζεψε ένα δισ. σαβούρα μέσα σε εννιά μήνες. Αν καταργηθούν οι περιορισμοί, δηλαδή, πόση σαβούρα θα μεζέψει ακόμη; Κι εν πάση περιπτώσει, ποιος θα πληρώσει τους τζερεμέδες αυτής της σαβούρας; Κάτι μας κρύβεις, ρε συ Χρηστάκη...

Τελικά, η βαθυστόχαστη ανάλυση του Κώνστα μού θύμισε την αγαπημένη αποστροφή τής συζύγου μου, κάθε φορά που ακούει κάποιον να μπουρδολογεί δημοσίως: έλα κι εσύ να μας πεις την παπαριά σου! Κι ο Κώνστας κατάφερε να συγκεντρώσει τόσο πολλές παπαριές σε τόσο λίγες αράδες...

Ευρώ ή δραχμή; Έλα ντε!

Ήμασταν που ήμασταν μπερδεμένοι με το δίλημμα "ευρώ ή δραχμή", ήρθε κι ο Καρατζατέτοιος να μιλήσει για "ευρωδραχμή" κι έδεσε το γλυκό. Ευρώ, δραχμή ή ευρωδραχμή, λοιπόν; Έλα ντε... Κι όχι τίποτ' άλλο αλλά πρέπει να αποφασίσουμε γρήγορα, αφού σε λίγες μέρες έρχονται εκλογές και μια λανθασμένη επιλογή μπορεί να οδηγήσει σε υποστολή τής σημαίας μας από τους ευρωιστούς (σύμφωνα με το προεκλογικό σποτάκι-θρίλλερ τής ΝουΔου.

Πάντως, οι διεθνείς χρηματοπιστωτικοί όμιλοι χτυπάνε μανιασμένα τα κουδούνια, επισείοντας απειλές καταστροφής έτσι και η χώρα βγει από το ευρώ. Φυσικά, ασχολούνται με την επαπειλούμενη καταστροφή ΤΟΥΣ και ποσώς νοιάζονται για το πόπολο αλλά ας μη το συζητήσουμε τώρα αυτό. Ας μείνουμε λίγο σε όσα λένε γιατί νομίζω πως είναι αρκετά διαφωτιστικά.

Στις 9 Μαΐου, λοιπόν, η Citigroup έβγαλε στον αέρα μια έκθεση για την ΔΕΗ. Μην ακούσω χαζές ερωτήσεις του στυλ "τί δουλειά έχει η Citigroup με την ΔΕΗ;", έτσι; Αν δεν έχει η Citigroup δουλειά με την ΔΕΗ, ποιος έχει; Το ελληνικό κράτος ή ο έλληνας καταναλωτής; Ιδιωτική επιχείρηση είναι πλέον η ΔΕΗ, μη το ξεχνάμε. Τέλος πάντων, ας πάμε παρακάτω.

Σ' αυτή την έκθεση, η Citigroup διατηρεί την μετοχή τής ΔΕΗ με την ένδειξη "buy", δηλαδή εξακολουθεί να την προτείνει στους επενδυτές προς αγορά (σημειώστε ότι λίγες μέρες νωρίτερα, η Citigroup είχε υποβιβάσει την μετοχή τού ΟΠΑΠ από "buy" σε "neutral", δηλαδή ουδέτερη). Την ημέρα που δημοσιεύθηκε η έκθεση, η μετοχή τής ΔΕΗ βρισκόταν στο 1,97 €. Η έκθεση της Citigroup έβαζε στόχο τα 3,5 €, τιμή θελκτική για τους υποψήφιους αγοραστές. Ως εδώ όλα καλά. Το θέμα είναι ότι η Citigroup εκτιμά πως μια "δίκαιη τιμή" για την μετοχή τής ΔΕΗ θα ήταν γύρω στα 9,6 €.

Έχουμε και λέμε, λοιπόν: 1,97 τρέχουσα τιμή - 3,5 εκτίμηση - 9,6 δίκαιη τιμή. Από την σύγκριση αυτών των ποσών προκύπτει ότι η μετοχή τής ΔΕΗ αξίζει σήμερα το 20% τής πραγματικής της αξίας επειδή οι επενδυτές εκτιμούν στο 80% τον κίνδυνο να βγει η Ελλάδα από την ευρωζώνη. Σύμφωνα με τους αναλυτές τής Citigroup, αν η Ελλάδα αποχωρήσει από το ευρώ, θα υποχρεωθεί να υποτιμήσει το νέο νόμισμά της σε ποσοστό 50%-70%, γεγονός που θα καταστήσει απαγορευτική για την ΔΕΗ την μετακύλιση του δολλαριακού της κόστους (για πετρέλαιο, φυσικό αέριο και δικαιώματα ρύπων) στους καταναλωτές. Συνέπεια αυτής της εξέλιξης θα είναι -πάντοτε κατά την έκθεση- η συμπίεση της τιμής τής μετοχής.

Τώρα, θα ρωτήσει κάποιος: "αφού είναι έτσι τα πράγματα, γιατί η Citigroup χαρακτηρίζει την μετοχή τής ΔΕΗ ως buy και εκτιμά ότι θα φτάσει τα 3,5 €;" Αυτό γίνεται επειδή οι αναλυτές τής Citigroup υποβιβάζουν την πιθανότητα εξόδου τής χώρας από την ευρωζώνη σε 60%-65%. Και, για να γενικεύσουμε την κουβέντα, κάπως έτσι σκέφτονται όλοι οι διαχειριστές χαρτοφυλακίων (πρωτογενούς ή δευτερογενούς αγοράς) κάθε είδους (μετοχές, παράγωγα, cds, αντισταθμιστικά κεφάλαια κλπ).

Με απλά λόγια, για όσους δεν κατάλαβαν, το ζήτημα της παραμονής μας στην ευρωζώνη δεν αποτελεί επιλογή τού ελληνικού λαού αλλά των πάσης φύσεως κεφαλαιακών συμφερόντων. Ας θυμηθούμε ότι τελευταία γίνεται πολλή κουβέντα για το αν και κατά πόσο είναι επαρκώς θωρακισμένη η Ευρώπη για να αντιμετωπίσει πιθανή έξοδο τής Ελλάδας από την ευρωζώνη κλπ. Σε τελική ανάλυση, είναι μάλλον κουτό να ασχολούμαστε με το αν αύριο θα περνάμε καλύτερα ή χειρότερα με κάποιο καινούργιο νόμισμα. Ποιος νοιάζεται; Το θέμα είναι τι συμφέρει τους επενδυτές. Όλα τα άλλα είναι φούμαρα, από την στιγμή που τις τύχες μας δεν τις καθορίζει η λαϊκή εξουσία. Χαίρετε.

Η κωλοπιλάλα τού Ομπάμα

Το σημερινό σημείωμα έρχεται ως φυσική συνέχεια των προηγουμένων, στα οποία ασχοληθήκαμε με τα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο κεντρικός διαχειριστής τού καπιταλισμού, δηλαδή το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Σήμερα θα ρίξουμε μια ματιά σε μια άλλη πτυχή τού ίδιου θέματος: στην στάση που τηρούν οι Ηνωμένες Πολιτείες (και λοιπές καπιταλιστικές δυνάμεις, όπως η Κίνα και η Ρωσσία) απέναντι στα προβλήματα που ταλανίζουν την Ευρώπη.

Όσοι είμαστε "υποψιασμένοι" (άλλοι μας αποκαλούν "κολλημένους" αλλά δεν θα τσακωθούμε τώρα γι' αυτό) πιστεύουμε ακράδαντα ότι ο Ομπάμα χαράσσει την πολιτική του σύμφωνα με τα συμφέροντα των μονοπωλίων και των λοιπών πολιτειακών κεφαλαιοκρατών (άλλωστε, γι' αυτό τοποθετήθηκε σ' αυτή την θέση). Το ερώτημα, λοιπόν, είναι απλό: τί κωλοπιλάλα έχει πιάσει τον πλανητάρχη για τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν τόσο το ευρώ όσο και η Ευρωπαϊκή Ένωση ευρύτερα; Μπορεί να ευθύνεται αποκλειστικά η ισοτιμία ευρώ-δολλαρίου ή πρόκειται για κάτι περισσότερο;

Αν λάβουμε υπ' όψη μας τα δεδομένα τής παγκοσμιοποίησης, η απάντηση δεν είναι δύσκολη. Σϋμφωνα με μετριοπαθείς υπολογισμούς, η έκθεση των πολιτειακών κεφαλαιούχων (ιδιωτικών χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων αλλά και κρατικών οργανισμών) σε επισφαλείς τοποθετήσεις μέσα στην ευρωζώνη, φτάνει τα 4 τρισ. δολλάρια. Όσοι θυμούνται τα τελευταία μας σημειώματα καταλαβαίνουν ότι μιλάμε για ποσό περίπου διπλάσιο από το συνολικό ενεργητικό τής κεντρικής ομοσπονδιακής τράπεζας, της Fed. Επομένως, αν διογκωθεί η κρίση και υπάρξουν έξοδοι χωρών από την ευρωζώνη, οι κεφαλαιοκράτες των ΗΠΑ θα δεχθούν τεράστιο πλήγμα.

Πράγματι, η διασύνδεση πολιτειακών και ευρωπαϊκών κεφαλαίων είναι τόσο μεγάλη ώστε το ΔΝΤ υπολογίζει ότι μια ευρωπαϊκή ύφεση κατά 2,5% θα προκαλέσει αυτομάτως μείωση στην ανάπτυξη των ΗΠΑ κατά 0,7%. Παράλληλα, έκθεση του ΟΟΣΑ υπολογίζει ότι μια άτακτη χρεωκοπία οποιασδήποτε περιφερειακής χώρας τής ευρωζώνης θα βυθίσει το ΑΕΠ των ΗΠΑ κατά 2% τουλάχιστον.

Έτσι, λοιπόν, δεν είναι τυχαίο ότι οργανισμοί στους οποίους οι ΗΠΑ διατηρούν ισχυρή επιρροή (ΟΟΣΑ, G8 κλπ) ζητούν εν χορώ από την Κομμισσιόν να πάρει μέτρα. Είναι χαρακτηριστική η αγωνία τού ΟΟΣΑ, ο οποίος εκτιμά ότι η ευρωζώνη οδεύει ταχύτατα προς βαθειά ύφεση και καλεί τόσο τις κυβερνήσεις όσο και την ΕΚΤ να βρουν σύντομα λύσεις ώστε να αποφευχθεί το ντόμινο, "έστω και αν χρησιμοποιηθούν αντισυμβατικά μέσα".

Θα έλεγε κάποιος ότι οι εκθέσεις τού ΔΝΤ, του ΟΟΣΑ και άλλων οργανισμών δέχονται πολιτικό επηρεασμό και, επομένως, ενδέχεται τα πορίσματά τους να βγαίνουν "κατά παραγγελία". Όμως, υπάρχουν και άλλες εκτιμήσεις. Π.χ. ο ελβετικός τραπεζικός κολοσσός UBS (Union Bank of Switzerland) υπολογίζει ότι η έκθεση των πολιτειακών τραπεζών σε επισφαλές ενεργητικό ευρωπαϊκών χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων ανέρχεται στο 22% τής κεφαλαιακής τους επάρκειας, ποσοστό εξαιρετικά υψηλό. Μάλιστα δε, η UBS εκτιμά ότι θα πρέπει να γίνεται λόγος για επικίνδυνη έκθεση πολύ μεγαλύτερη από τα 4 τρισ. δολλάρια που προαναφέραμε, αν συνυπολογιστεί και η έκθεση σε ασφάλιστρα κινδύνου (CDS).

Όλα αυτά δίνουν καθαρή απάντηση στο ερώτημα που βάλαμε στην αρχή τού κειμένου περί κωλοστριμούρας τού Ομπάμα. Αλλά δεν τρέμει μόνο των Ηνωμένων Πολιτειών το φυλλοκάρδι. Έντονες ανησυχίες έχουν και οι Ρώσσοι, οι οποίοι έχουν διαμηνύσει εδώ και καιρό ότι δεν πρόκειται να πάρουν μέρος σε δημοπρασίες ομολόγων περιεφερειακών χωρών τής ευρωζώνης. Και, βέβαια, δεν πρέπει να μας διαφεύγει το γεγονός ότι οι κινεζικές τράπεζες ξεπουλάνε από τις αρχές τής χρονιάς τα ευρωπαϊκά ομόλογα που είχαν στα χαρτοφυλάκιά τους.

Επειδή ξέρω ότι τέτοιας μορφής κείμενα κουράζουν τον αναγνώστη, σταματώ εδώ. Αλλά, πριν κλείσω, θέλω να διατυπώσω μια σκέψη:

Μέσα σε όλον αυτό τον ορυμαγδό, φαίνεται ότι η χώρα μας έχει τον δικό της σοβαρό ρόλο στην ευστάθεια του διεθνούς κεφαλαίου, όσο κι αν το πρόβλημα τής Ελλάδας φαντάζει σαν παρονυχίδα σε πολλούς. Έτσι προκύπτει ένα απλό ερώτημα: ποια συνιστώσα τού παγκόσμιου καπιταλισμού θα βρεθεί διατεθειμένη να "συζητήσει" με την Ελλάδα (πολύ περισσότερο δε, να κάνει υποχωρήσεις), όταν το βασικό πρόβλημα είναι η ίδια η ύπαρξη τού καπιταλισμού; Να, λοιπόν, γιατί με πιάνουν τα γέλια κάθε φορά που ακούω κάποιους (είτε αιθεροβάμονες είτε εγγενείς ψεύτες) να προσπαθούν να με πείσουν ότι με "πολιτικές καταγγελίες" και "ψιλοκουβεντούλα" θα με γλιτώσουν από τα νύχια τού καπιταλιστικού τέρατος. Είπαμε: πτωχευμένος είμαι, όχι μαλάκας!

"Εν λευκώ"

Την περασμένη Κυριακή παρουσιάσαμε έναν συνομίληκό μου συγγραφέα, τον βραζιλιάνο Μπερνάρντο Καρβάλιο. Σήμερα θα μιλήσουμε για έναν άλλο συνομίληκό μου συγγραφέα, αυτή την φορά από την Ιταλία. Ο λόγος για τον Κάρλο Λουκαρέλλι.

Ο Λουκαρέλλι ανήκει στην γενιά των ανανεωτών τού giallo (έτσι αποκαλείται το αστυνομικό μυθιστόρημα στην Ιταλία), οι οποίοι "πάντρεψαν" τις κλασσικές αστυνομικές μυθιστορίες με την Ιστορία και την Πολιτική. Έτσι, άνοιξαν καινούργιους δρόμους, ξεφεύγοντας τελείως από το κλασσικό σχήμα "έγκλημα-έρευνα-λύση". Στο σύγχρονο giallo αυτό το κλασσικό σχήμα υπάρχει μόνον ως δικαιολογία για να ειπωθούν κάποια άλλα πράγματα με διαφορετικό τρόπο.

Ο Λουκαρέλλι τοποθετεί χρονικά τις ιστορίες του (οι οποίες, φυσικά, διαδραματίζονται στην Ιταλία) στο διάστημα ανάμεσα στην πτώση τού Μουσσολίνι και την λήξη τού Β' Παγκοσμίου Πολέμου, δηλαδή κατά την κατάρρευση της "δημοκρατίας τού Σαλό". Ως πρωταγωνιστή επιλέγει τον επιθεωρητή Ντε Λούκα, ένα εξαιρετικά αντιφατικό πρόσωπο. Ο Ντε Λούκα είναι εξ ορισμού φασίστας, αφού υπηρέτησε το φασιστικό καθεστώς. Αν και δεν πήρε προσωπικά μέρος στις κατασταλτικές πρακτικές τού φασισμού, θεωρείται ότι συναινούσε σιωπηλά εφ' όσον τις ανεχόταν. Ο συγγραφέας φαίνεται ότι αφήνεται να παρασυρθεί από την αντιφατική προσωπικότητα του αντι-ήρωά του, βρίσκοντας έτσι την ευκαιρία να πει πολλά για την Ιταλία και τους ιταλούς εκείνης της εποχής.

Με πρωταγωνιστή τον επιθεωρητή Ντε Λούκα, ο Λουκαρέλλι έγραψε τρία μικρά σε έκταση μυθιστορήματα, τα οποία κυκλοφόρησαν στην Ιταλία απλώς ως "η τριλογία τού επιθεωρητή Ντε Λούκα" αλλά στην Ελλάδα ενδύθηκαν το -μάλλον- πομπώδες "η τριλογία τού φασισμού" από τον "Κέδρο", ο οποίος τα εξέδωσε. Σήμερα θα πούμε δυο λόγια παραπάνω για το πρώτο βιβλίο αυτής της τριλογίας, το "Εν λευκώ".

Απρίλιος 1945. Ο Μουσσολίνι είναι πλέον νεκρός και η "δημοκρατία τού Σαλό" έχει καταρρεύσει. Ο Ντε Λούκα φεύγει από την σκληροπυρηνική Ταξιαρχία Μούτι, με απόσπαση για την αστυνομία τού Σαλό, γνωρίζοντας ότι η ζωή του κινδυνεύει άμεσα αφού έχει προγραφεί από τους αριστερούς αντάρτες. Ο φόβος και η αγωνία για την ζωή του δεν τον αφήνουν να κοιμηθεί αλλά όταν τον καλεί το καθήκον δηλώνει παρών. Κι εδώ καθήκον του είναι η διαλεύκανση της δολοφονίας ενός νεαρού γυναικά φασίστα με υψηλές γνωριμίες. Ο Ντε Λούκα πρέπει να κάνει την δουλειά του, ενώ γύρω του το σύστημα καταρρέει, παραδομένο στα ναρκωτικά, στο λαθρεμπόριο, στην διαπλοκή, στην αχαλίνωτη βία και στην απόλυτη εξαχρείωση.

Ο Λουκαρέλλι αναδεικνύεται σε έναν εξαιρετικό ιστορικό αφηγητή αλλά δεν υστερεί καθόλου στην τεχνική ενός πολύ καλού αστυνομικού συγγραφέα. Ενώ είναι σαφές ότι ενδιαφέρεται περισσότερο για το ιστορικό περίγραμμα, εν τούτοις βρίσκει τον τρόπο να πυκνώσει το μυστήριο, να εντείνει την δράση και να καταλήξει σε ένα απροσδόκητο τέλος, παίζοντας συνεχώς με αντιθέσεις ανάμεσα στο "φαίνεσθαι" και στο "είναι".

Εν κατακλείδι, δεν θα ήμασταν υπερβολικοί αν χαρακτηρίζαμε το "Εν λευκώ" ως ένα δοκίμιο πάνω στον ρόλο τής αστυνομίας σε καιρούς ολοκληρωτισμού. Πιο σωστά, ως το πρώτο κεφάλαιο αυτού του δοκιμίου, το οποίο ολοκληρώνεται με τα δυο επόμενα βιβλία τής σειράς, το "Ένα μουντό καλοκαίρι" και το "Το μπουρδέλο τής οδού Όκε". Εν πάση περιπτώσει, το "Εν λευκώ" αποτελεί ένα απολαυστικό ανάγνωσμα διακοσίων αραιογραμμένων σελίδων, το οποίο κυλάει τόσο ξεκούραστα ώστε ο αναγνώστης φτάνει στο τέλος δίχως να το καλοκαταλάβει. Επειδή είμαι σίγουρος ότι το "Εν λευκώ" θα σας δημιουργήσει την ανάγκη να διαβάσετε ολόκληρη την τριλογία, σας πληροφορώ ότι κάθε βιβλίο τής σειράς κοστίζει μόλις 10 ευρώ (9 στα καλά βιβλιοπωλεία κι ακόμη φτηνότερα στο διαδίκτυο). Δεν νομίζετε ότι το καθένα αξίζει πολύ περισσότερο απ' όσο πωλούνται δυο κυριακάτικες χαζοφυλλάδες με βλακώδεις "προσφορές";

Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα: ένας γίγαντας με πήλινα πόδια

Στο χτεσινό σημείωμα αναφερθήκαμε στα πλήγματα που έχει δεχτεί το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα, η "κολώνα τού καπιταλισμού" όπως το χαρακτήρισα. Σήμερα, αξίζει να ρίξουμε μια διεξοδικώτερη ματιά στην κατάσταση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας. Έχω την πεποίθηση ότι θα οδηγηθούμε σε μερικές άκρως ενδιαφέρουσες σκέψεις, ίσως δε και σε κάποια χρήσιμα συμπεράσματα για το μέλλον τής ευρωζώνης.

Στις αρχές Μαρτίου, λοιπόν, η ΕΚΤ δημοσίευσε τον ισολογισμό της. Για όσους στερούνται σχετικών γνώσεων, ας εξηγήσω με απλά λόγια ότι ο ισολογισμός κάθε φορέα καταγράφει στο μεν ενεργητικό του την περιουσία (το "έχειν") στο δε παθητικό του τις υποχρεώσεις (το "οφείλειν") του συγκεκριμένου φορέα, όπως αυτά έχουν διαμορφωθεί κατά την στιγμή σύνταξης του ισολογισμού. Κι επειδή μιλάμε για "ισο-λογισμό", το ενεργητικό ισούται πάντοτε με το παθητικό, βάσει της αρχής ότι "η γέννηση οποιασδήποτε απαίτησης γεννά ταυτοχρόνως ισόποση υποχρέωση". Και σ' όποιον ρωτάει "πού πάνε τα κέρδη;", απαντώ: "στο παθητικό, γιατί συνιστούν υποχρέωση του φορέα να τα μοιράσει στους εταίρους και συνιστούν την λεγόμενη καθαρή θέση". Ζητώ συγγνώμη που δεν μπορώ να γίνω αναλυτικώτερος τούτη την στιγμή και επιστρέφουμε στον ισολογισμό τής ΕΚΤ.

Το ξεχωριστό σ' αυτόν τον ισολογισμό είναι το σύνολο του ενεργητικού του: 3,02 τρισεκατομμύρια ευρώ. Επειδή αυτό το νούμερο μάλλον δεν σας λέει και πολλά, πρέπει να προσθέσω δυο στοιχεία για να βοηθήσω στην κατανόησή του: (α) η αμερικανική κεντρική τράπεζα (η U.S. Federal Reserve, πιο γνωστή μας ως Fed), η οποία δέχεται επιπλήξεις από παντού επειδή "κόβει" νέο χρήμα συνεχώς και ασυστόλως, έχει σύνολο ενεργητικού 2,9 τρισ. δολλάρια, ήτοι περίπου 2,21 τρισ. ευρώ, (β) το συνολικό ΑΕΠ τής Γερμανίας (δηλαδή, της τέταρτης μεγαλύτερης οικονομίας στον κόσμο) ανέρχεται σε 2,3 τρισ. ευρώ περίπου.

Ένας αδαής αναγνώστης θα εκτιμούσε ότι αυτό το τεράστιο ενεργητικό σημαίνει πως η ΕΚΤ είναι πανίσχυρη. Δυστυχώς, όμως, σημαίνει ακριβώς το αντίθετο και αυτό θα προσπαθήσουμε να εξηγήσουμε παρακάτω.

Είπαμε πρωτύτερα ότι στο ενεργητικό καταγράφεται η περιουσία και στο παθητικό οι υποχρεώσεις. Αν τώρα καταφέρω, με κάποιο -νόμιμο ή μη- τερτίπι και υπερτιμήσω κάποιο στοιχείο τού ενεργητικού (π.χ. ένα οικόπεδο), αυτόματα αυξάνεται και το παθητικό ώστε να διατηρηθεί η ισότητα. Επειδή, όμως, οι υποχρεώσεις προς τρίτους είναι συγκεκριμένες, εκείνο που αυξάνεται είναι η καθαρή θέση. Αυτό το "παιχνιδάκι" παίζεται κατά κόρον στο χρηματιστήριο: φουσκώνω τεχνητά το ενεργητικό, άρα αβγαταίνω την καθαρή θέση της εταιρείας, άρα ανεβαίνει η αξία τής μετοχής της, άρα.... Κατανοητό;

Πάμε πάλι στο ενεργητικό τής ΕΚΤ. Από την 1η Νοεμβρίου 2011, όταν ο Μάριο Ντράγκι διαδέχθηκε τον Ζαν-Κλωντ Τρισσέ στο τιμόνι τής τράπεζας, το ενεργητικό τής ΕΚΤ αυξήθηκε, ούτε λίγο ούτε πολύ, κατά 1 τρισ.! Πώς έγινε αυτό; Η ΕΚΤ αποδύθηκε σε ένα όργιο αγοράς όλων των τοξικών προϊόντων των προβληματικών τραπεζών τής ευρωζώνης, προκειμένου να δημιουργήσει αναχώματα στην εξάπλωση της κρίσης. Μάλιστα δε, έκανε όλες αυτές τις αγορές δίχως να τυπώσει χρήμα (με την στενή έννοια της λέξης "τυπώνω"). Πώς; Απλούστατο: "έκοψε" εικονικό χρήμα. Δηλαδή, πλήρωσε τα τοξικά προϊόντα με εγγυήσεις. Φυσικά, αυτές οι εγγυήσεις τής ΕΚΤ αποτελούν πλέον καθαρό περιουσιακό στοιχείο των ληπτριών τραπεζών, σε αντικατάσταση των τοξικών τους στοιχείων, τα οποία βρίσκονται πλέον "παρκαρισμένα" στην ΕΚΤ και φουσκώνουν τον ισολογισμό της.

Προφανώς, η ΕΚΤ δεν διαθέτει το ρευστό που απαιτείται για την κάλυψη όλων των εγγυήσεων που έχει δώσει. Άλλωστε, έτσι δουλεύει το τραπεζικό σύστημα: δίνει δάνεια με την σκέψη ότι δεν θα πάνε αύριο όλοι οι καταθέτες ταυτόχρονα να σηκώσουν τα λεφτά τους. Αυτό το "άνοιγμα" συνιστά την περίφημη "μόχλευση". Σήμερα, λοιπόν, η μόχλευση της ΕΚΤ έχει φτάσει τα επίπεδα μόχλευσης στα οποία βρέθηκαν την περίοδο 2007-2008 η Bear Sterns, η Freddie Mac και η γνωστή μας Lehman Brothers, με τα γνωστά αποτελέσματα.

Ξέρω ότι κούρασα τον αναγνώστη αλλά θα συνεχίσω λίγο ακόμη. Μπορεί το 1 τρισ. που διέθεσε σε 9 μήνες ο Ντράγκι να ακούγεται τρελλό ποσό αλλά πρόκειται για σταγόνα στον ωκεανό. Τα στοιχεία τής Κομμισσιόν αποκαλύπτουν ότι η έκθεση των τραπεζών τής ευρωζώνης στις χώρες που αντιμετωπίζουν προβλήματα χρέους, φτάνει τα 46 τρισ. ευρώ! Και μιλάμε για ένα ποσό μοχλευμένο σε αναλογία 26:1, όταν η Lehman Brothers κατέρρευσε στο 30:1...

Μετά από όλα όσα είπαμε, γίνεται σαφές ότι η ΕΚΤ αποτελεί πλέον έναν γίγαντα με πήλινα πόδια και ότι το ευρωπαϊκό τραπεζικό σύστημα έχει μια ισχυρή βόμβα στα θεμέλιά του. Το οικοδόμημα τρίζει επικίνδυνα και μένει να δούμε πότε θα καταρρεύσει.

Λεπτομέρεια: Το τρισεκατομμύριο του Ντράγκι μοιράστηκε σε 800 τράπεζες της ευρωζώνης. Οι 400 απ' αυτές ήσαν γερμανικές. Καληνύχτα σας.

Το τέλος τού καπιταλισμού (;!)

Ακούμε συχνά να γίνονται συγκρίσεις ανάμεσα στην σοβούσα καπιταλιστική κρίση και σε προηγούμενες, κυρίως δε με εκείνη του 1929. Αν και όλες οι αναλύσεις συμφωνούν ότι η τρέχουσα κρίση είναι μεγαλύτερη από κάθε προηγούμενη, η δική μου εκτίμηση είναι περισσότερο ακραία: η τωρινή κρίση δεν είναι δυνατόν να συγκριθεί με καμμία προγενέστερη. Όχι μόνο επειδή το μέγεθος και οι επιπτώσεις της είναι ασύγκριτα μεγαλύτερα αλλά επειδή αυτή η κρίση έχει μια ριζική διαφορά από όλες τις παλαιότερες: τούτη την φορά επλήγη η κολώνα τού καπιταλισμού, οι τράπεζες.

Η κατάσταση σήμερα είναι τόσο τραγική για τον καπιταλισμό ώστε για πρώτη φορά αισθάνονται τόσο πολύ δικαιωμένοι όσοι διατείνονται ότι πλησιάζει το τέλος του. Βέβαια, για το τέλος τού καπιταλισμού έχουν μιλήσει ο Μαρξ (πριν ενάμιση αιώνα), ο Λένιν (πριν έναν αιώνα), ο Κάστρο (πριν μισό αιώνα) κι άλλοι πολλοί, αλλά μέσα στα λόγια τους υπήρχε -σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό- και η ελπίδα πως θα συνέβαινε κάτι τέτοιο. Σήμερα δεν πρόκειται περί ελπίδας πλέον. Είναι απλώς διαπίστωση. Κι επειδή σε τούτο το ιστολόγιο δεν συνηθίζουμε τα τσιτάτα, ας δώσουμε μερικές εξηγήσεις.

Πριν ξεκινήσουμε, ας βάλουμε ένα χρήσιμο χρονικό ορόσημο: 15 Σεπτεμβρίου 2008. Είναι η ημέρα η οποία θεωρείται ως απαρχή τής τρέχουσας καπιταλιστικής κρίσης, μιας κι εκείνη την ημέρα κηρλυχθηκε σε πτώχευση η Lehman Brothers. Επίσης, ας έχουμε κατά νου ότι η Lehman Brothers πτώχευσε επειδή βρέθηκε εκτεθειμένη σε τοξικά προϊόντα ύψους 600 δισ. δολλαρίων (σκάρτα 480 δισ. ευρώ).

Με την πτώση τής Lehman Brothers, σύσσωμος ο καπιταλιστικός κόσμος συγκλονίστηκε. Βλέπετε, όλοι ήξεραν ότι η χρεωκοπία τής Lehman Brothers ήταν απλώς ένα απόστημα που άνοιξε ενώ η πραγματική πληγή ήταν πολύ μεγαλύτερη και σύντομα θα άρχιζε να πυορροεί. Μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα άρχισαν να ανακοινώνονται μέτρα ανάσχεσης της κρίσης, η οποία απειλούσε να εξαπλωθεί σε ολόκληρο τον κόσμο. Όμως, όλα τα φάρμακα που τέθηκαν στην διάθεση του βαρειά άρρωστου καπιταλισμού απεδείχθησαν τόσο αποτελεσματικά όσο η ασπιρίνη στο εγκεφαλικό. Μετά από σχεδόν 4 χρόνια "θεραπείας", η κατάσταση του ασθενούς έχει επιδεινωθεί δραματικά:

(1) Τότε (δηλαδή στις 15 Σεπτεμβρίου 2008), εκτός από την Lehman Brothers, υπήρχαν μεν και κάποια άλλα χρηματοπιστωτικά μαγαζιά σε δεινή κατάσταση (π.χ. Citibank, Freddie Mac, Morgan Stanley κλπ) αλλά το "σύστημα" εξακολουθούσε να δουλεύει κι έδειχνε να διαθέτει τους απαραίτητους αποσβεστήρες των αναμενομένων κραδασμών. Σήμερα, ολόκληρος ο πλανήτης δονείται με το φάσμα τής χρεωκοπίας όχι μόνο να πλανάται πάνω από εκατοντάδες τράπεζες σε όλες τις ηπείρους αλλά και να χτυπάει την πόρτα ολόκληρων κρατών.

(2) Η κοιτίδα τού καπιταλισμού, οι Ηνωμένες Πολιτείες, έχουν πάψει να αποτελούν ασφαλές στήριγμα. Η χώρα η οποία κάποτε διέθετε απεριόριστα κεφάλαια για την παλινόρθωση του καπιταλιστικού κόσμου μετά την λαίλαπα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, σήμερα μοιάζει ζαλισμένη. Τα στοιχεία που δημοσιεύει η ίδια η κυβέρνηση των ΗΠΑ σχετικά με την πορεία τού ομοσπονδιακού ελλείμματος είναι αποκαλυπτικά: από 161 δισ δολλάρια κατά το 2007, το έλλειμμα ανέβηκε σε 459 δισ. το 2008 και άγγιξε το 1,5 τρισεκατομμύριο κατά το 2009, μένοντας από τότε σταθερά γύρω στο 1,3 τρισ. κάθε χρόνο. Κάπως έτσι, το χρέος των ΗΠΑ αναμένεται εφέτος να πλησιάσει τα 16,5 τρισ., αυξημένο κατά 65% σε σχέση με το 2008. Με τέτοια χάλια πλέον, οι ΗΠΑ δεν μπορούν ούτε σκέψη να κάνουν για οποιαδήποτε αύξηση δαπανών θα μπορούσε να τονώσει την παραπαίουσα οικονομία.

(3) Τότε, όταν πάρθηκαν τα πρώτα μέτρα ανάσχεσης της κρίσης, οι λαϊκές αντιδράσεις ήσαν περιορισμένες, κυρίως ανάμεσα στους φτωχοδιάβολους των ΗΠΑ που έβλεπαν να χάνουν τα σπίτια τους. Σήμερα, με την παγκόσμια καταιγίδα μέτρων κοινωνικής αναλγησίας, εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπων σε ολόκληρο τον κόσμο επαναστατούν εκφράζοντας την δυσαρέσκειά τους είτε στις κάλπες είτε στους δρόμους.

(4) Μέχρι τότε, το βασικό παιχνίδι των κεντρικών τραπεζών σ' όλον τον κόσμο ήταν η ρύθμιση της κυκλοφορίας τού χρήματος, κυρίως μέσω της αυξομείωσης των επιτοκίων. Με το ξέσπασμα της κρίσης, όμως, η αποτελεσματικότητα αυτού του εργαλείου απεδείχθη μηδαμινή. Έτσι, προκειμένου να συγκρατήσουν την επαπειλούμενη κατάρρευση των μονοπωλίων, οι τέσσερις μεγαλύτερες κεντρικές τράπεζες του πλανήτη (η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, η πολιτειακή Fed, η Bank of Japan και η Bank of England) έχουν αποδυθεί σε ένα δίχως ιστορικό προηγούμενο όργιο εκτύπωσης χρήματος. Κι όμως, όλο αυτό το φρεσκοκομμένο χρήμα φαίνεται να εξαφανίζεται σε κάποιο αόρατο πηγάδι δίχως πάτο.

Σε όλα αυτά, δεν πρέπει να ξεχνάμε να συνυπολογίσουμε δυο σημαντικά δεδομένα. Πρώτον: τότε οι παραπαίουσες τράπεζες βρίσκονταν αποκλειστικά στις ΗΠΑ, ενώ σήμερα όλες οι χώρες τού κόσμου έχουν προβληματικές τράπεζες (δείτε την πρόσφατη περιπέτεια των ελληνικών συνεταιριστικών τραπεζών και τις τελευταίες εξελίξεις στο ισπανικό τραπεζικό σύστημα). Και, δεύτερον, τότε -υποτίθεται πως- υπήρχε κάποιο οπλοστάσιο μέτρων θεραπείας, το οποίο σήμερα έχει εφαρμοστεί σχεδόν στο σύνολό του κι έχει αποδειχθεί απολύτως ανεπαρκές.

Μετά από όσα αναφέραμε, θεωρώ πως δεν έχουν άδικο όσοι υποστηρίζουν ότι ο καπιταλισμός όχι απλώς είναι βαρύτατα ασθενής αλλά δεν έχει ελπίδα ανάνηψης. Στην σκέψη τής ευτυχίας ότι πρόκειται να βιώσουμε το τέλος τού καπιταλισμού, θα συμφωνήσω μαζί τους με όλη μου την καρδιά. Άντε, με το καλό και καλά σαράντα!