Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα: ένας γίγαντας με πήλινα πόδια

Στο χτεσινό σημείωμα αναφερθήκαμε στα πλήγματα που έχει δεχτεί το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα, η "κολώνα τού καπιταλισμού" όπως το χαρακτήρισα. Σήμερα, αξίζει να ρίξουμε μια διεξοδικώτερη ματιά στην κατάσταση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας. Έχω την πεποίθηση ότι θα οδηγηθούμε σε μερικές άκρως ενδιαφέρουσες σκέψεις, ίσως δε και σε κάποια χρήσιμα συμπεράσματα για το μέλλον τής ευρωζώνης.

Στις αρχές Μαρτίου, λοιπόν, η ΕΚΤ δημοσίευσε τον ισολογισμό της. Για όσους στερούνται σχετικών γνώσεων, ας εξηγήσω με απλά λόγια ότι ο ισολογισμός κάθε φορέα καταγράφει στο μεν ενεργητικό του την περιουσία (το "έχειν") στο δε παθητικό του τις υποχρεώσεις (το "οφείλειν") του συγκεκριμένου φορέα, όπως αυτά έχουν διαμορφωθεί κατά την στιγμή σύνταξης του ισολογισμού. Κι επειδή μιλάμε για "ισο-λογισμό", το ενεργητικό ισούται πάντοτε με το παθητικό, βάσει της αρχής ότι "η γέννηση οποιασδήποτε απαίτησης γεννά ταυτοχρόνως ισόποση υποχρέωση". Και σ' όποιον ρωτάει "πού πάνε τα κέρδη;", απαντώ: "στο παθητικό, γιατί συνιστούν υποχρέωση του φορέα να τα μοιράσει στους εταίρους και συνιστούν την λεγόμενη καθαρή θέση". Ζητώ συγγνώμη που δεν μπορώ να γίνω αναλυτικώτερος τούτη την στιγμή και επιστρέφουμε στον ισολογισμό τής ΕΚΤ.

Το ξεχωριστό σ' αυτόν τον ισολογισμό είναι το σύνολο του ενεργητικού του: 3,02 τρισεκατομμύρια ευρώ. Επειδή αυτό το νούμερο μάλλον δεν σας λέει και πολλά, πρέπει να προσθέσω δυο στοιχεία για να βοηθήσω στην κατανόησή του: (α) η αμερικανική κεντρική τράπεζα (η U.S. Federal Reserve, πιο γνωστή μας ως Fed), η οποία δέχεται επιπλήξεις από παντού επειδή "κόβει" νέο χρήμα συνεχώς και ασυστόλως, έχει σύνολο ενεργητικού 2,9 τρισ. δολλάρια, ήτοι περίπου 2,21 τρισ. ευρώ, (β) το συνολικό ΑΕΠ τής Γερμανίας (δηλαδή, της τέταρτης μεγαλύτερης οικονομίας στον κόσμο) ανέρχεται σε 2,3 τρισ. ευρώ περίπου.

Ένας αδαής αναγνώστης θα εκτιμούσε ότι αυτό το τεράστιο ενεργητικό σημαίνει πως η ΕΚΤ είναι πανίσχυρη. Δυστυχώς, όμως, σημαίνει ακριβώς το αντίθετο και αυτό θα προσπαθήσουμε να εξηγήσουμε παρακάτω.

Είπαμε πρωτύτερα ότι στο ενεργητικό καταγράφεται η περιουσία και στο παθητικό οι υποχρεώσεις. Αν τώρα καταφέρω, με κάποιο -νόμιμο ή μη- τερτίπι και υπερτιμήσω κάποιο στοιχείο τού ενεργητικού (π.χ. ένα οικόπεδο), αυτόματα αυξάνεται και το παθητικό ώστε να διατηρηθεί η ισότητα. Επειδή, όμως, οι υποχρεώσεις προς τρίτους είναι συγκεκριμένες, εκείνο που αυξάνεται είναι η καθαρή θέση. Αυτό το "παιχνιδάκι" παίζεται κατά κόρον στο χρηματιστήριο: φουσκώνω τεχνητά το ενεργητικό, άρα αβγαταίνω την καθαρή θέση της εταιρείας, άρα ανεβαίνει η αξία τής μετοχής της, άρα.... Κατανοητό;

Πάμε πάλι στο ενεργητικό τής ΕΚΤ. Από την 1η Νοεμβρίου 2011, όταν ο Μάριο Ντράγκι διαδέχθηκε τον Ζαν-Κλωντ Τρισσέ στο τιμόνι τής τράπεζας, το ενεργητικό τής ΕΚΤ αυξήθηκε, ούτε λίγο ούτε πολύ, κατά 1 τρισ.! Πώς έγινε αυτό; Η ΕΚΤ αποδύθηκε σε ένα όργιο αγοράς όλων των τοξικών προϊόντων των προβληματικών τραπεζών τής ευρωζώνης, προκειμένου να δημιουργήσει αναχώματα στην εξάπλωση της κρίσης. Μάλιστα δε, έκανε όλες αυτές τις αγορές δίχως να τυπώσει χρήμα (με την στενή έννοια της λέξης "τυπώνω"). Πώς; Απλούστατο: "έκοψε" εικονικό χρήμα. Δηλαδή, πλήρωσε τα τοξικά προϊόντα με εγγυήσεις. Φυσικά, αυτές οι εγγυήσεις τής ΕΚΤ αποτελούν πλέον καθαρό περιουσιακό στοιχείο των ληπτριών τραπεζών, σε αντικατάσταση των τοξικών τους στοιχείων, τα οποία βρίσκονται πλέον "παρκαρισμένα" στην ΕΚΤ και φουσκώνουν τον ισολογισμό της.

Προφανώς, η ΕΚΤ δεν διαθέτει το ρευστό που απαιτείται για την κάλυψη όλων των εγγυήσεων που έχει δώσει. Άλλωστε, έτσι δουλεύει το τραπεζικό σύστημα: δίνει δάνεια με την σκέψη ότι δεν θα πάνε αύριο όλοι οι καταθέτες ταυτόχρονα να σηκώσουν τα λεφτά τους. Αυτό το "άνοιγμα" συνιστά την περίφημη "μόχλευση". Σήμερα, λοιπόν, η μόχλευση της ΕΚΤ έχει φτάσει τα επίπεδα μόχλευσης στα οποία βρέθηκαν την περίοδο 2007-2008 η Bear Sterns, η Freddie Mac και η γνωστή μας Lehman Brothers, με τα γνωστά αποτελέσματα.

Ξέρω ότι κούρασα τον αναγνώστη αλλά θα συνεχίσω λίγο ακόμη. Μπορεί το 1 τρισ. που διέθεσε σε 9 μήνες ο Ντράγκι να ακούγεται τρελλό ποσό αλλά πρόκειται για σταγόνα στον ωκεανό. Τα στοιχεία τής Κομμισσιόν αποκαλύπτουν ότι η έκθεση των τραπεζών τής ευρωζώνης στις χώρες που αντιμετωπίζουν προβλήματα χρέους, φτάνει τα 46 τρισ. ευρώ! Και μιλάμε για ένα ποσό μοχλευμένο σε αναλογία 26:1, όταν η Lehman Brothers κατέρρευσε στο 30:1...

Μετά από όλα όσα είπαμε, γίνεται σαφές ότι η ΕΚΤ αποτελεί πλέον έναν γίγαντα με πήλινα πόδια και ότι το ευρωπαϊκό τραπεζικό σύστημα έχει μια ισχυρή βόμβα στα θεμέλιά του. Το οικοδόμημα τρίζει επικίνδυνα και μένει να δούμε πότε θα καταρρεύσει.

Λεπτομέρεια: Το τρισεκατομμύριο του Ντράγκι μοιράστηκε σε 800 τράπεζες της ευρωζώνης. Οι 400 απ' αυτές ήσαν γερμανικές. Καληνύχτα σας.

Το τέλος τού καπιταλισμού (;!)

Ακούμε συχνά να γίνονται συγκρίσεις ανάμεσα στην σοβούσα καπιταλιστική κρίση και σε προηγούμενες, κυρίως δε με εκείνη του 1929. Αν και όλες οι αναλύσεις συμφωνούν ότι η τρέχουσα κρίση είναι μεγαλύτερη από κάθε προηγούμενη, η δική μου εκτίμηση είναι περισσότερο ακραία: η τωρινή κρίση δεν είναι δυνατόν να συγκριθεί με καμμία προγενέστερη. Όχι μόνο επειδή το μέγεθος και οι επιπτώσεις της είναι ασύγκριτα μεγαλύτερα αλλά επειδή αυτή η κρίση έχει μια ριζική διαφορά από όλες τις παλαιότερες: τούτη την φορά επλήγη η κολώνα τού καπιταλισμού, οι τράπεζες.

Η κατάσταση σήμερα είναι τόσο τραγική για τον καπιταλισμό ώστε για πρώτη φορά αισθάνονται τόσο πολύ δικαιωμένοι όσοι διατείνονται ότι πλησιάζει το τέλος του. Βέβαια, για το τέλος τού καπιταλισμού έχουν μιλήσει ο Μαρξ (πριν ενάμιση αιώνα), ο Λένιν (πριν έναν αιώνα), ο Κάστρο (πριν μισό αιώνα) κι άλλοι πολλοί, αλλά μέσα στα λόγια τους υπήρχε -σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό- και η ελπίδα πως θα συνέβαινε κάτι τέτοιο. Σήμερα δεν πρόκειται περί ελπίδας πλέον. Είναι απλώς διαπίστωση. Κι επειδή σε τούτο το ιστολόγιο δεν συνηθίζουμε τα τσιτάτα, ας δώσουμε μερικές εξηγήσεις.

Πριν ξεκινήσουμε, ας βάλουμε ένα χρήσιμο χρονικό ορόσημο: 15 Σεπτεμβρίου 2008. Είναι η ημέρα η οποία θεωρείται ως απαρχή τής τρέχουσας καπιταλιστικής κρίσης, μιας κι εκείνη την ημέρα κηρλυχθηκε σε πτώχευση η Lehman Brothers. Επίσης, ας έχουμε κατά νου ότι η Lehman Brothers πτώχευσε επειδή βρέθηκε εκτεθειμένη σε τοξικά προϊόντα ύψους 600 δισ. δολλαρίων (σκάρτα 480 δισ. ευρώ).

Με την πτώση τής Lehman Brothers, σύσσωμος ο καπιταλιστικός κόσμος συγκλονίστηκε. Βλέπετε, όλοι ήξεραν ότι η χρεωκοπία τής Lehman Brothers ήταν απλώς ένα απόστημα που άνοιξε ενώ η πραγματική πληγή ήταν πολύ μεγαλύτερη και σύντομα θα άρχιζε να πυορροεί. Μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα άρχισαν να ανακοινώνονται μέτρα ανάσχεσης της κρίσης, η οποία απειλούσε να εξαπλωθεί σε ολόκληρο τον κόσμο. Όμως, όλα τα φάρμακα που τέθηκαν στην διάθεση του βαρειά άρρωστου καπιταλισμού απεδείχθησαν τόσο αποτελεσματικά όσο η ασπιρίνη στο εγκεφαλικό. Μετά από σχεδόν 4 χρόνια "θεραπείας", η κατάσταση του ασθενούς έχει επιδεινωθεί δραματικά:

(1) Τότε (δηλαδή στις 15 Σεπτεμβρίου 2008), εκτός από την Lehman Brothers, υπήρχαν μεν και κάποια άλλα χρηματοπιστωτικά μαγαζιά σε δεινή κατάσταση (π.χ. Citibank, Freddie Mac, Morgan Stanley κλπ) αλλά το "σύστημα" εξακολουθούσε να δουλεύει κι έδειχνε να διαθέτει τους απαραίτητους αποσβεστήρες των αναμενομένων κραδασμών. Σήμερα, ολόκληρος ο πλανήτης δονείται με το φάσμα τής χρεωκοπίας όχι μόνο να πλανάται πάνω από εκατοντάδες τράπεζες σε όλες τις ηπείρους αλλά και να χτυπάει την πόρτα ολόκληρων κρατών.

(2) Η κοιτίδα τού καπιταλισμού, οι Ηνωμένες Πολιτείες, έχουν πάψει να αποτελούν ασφαλές στήριγμα. Η χώρα η οποία κάποτε διέθετε απεριόριστα κεφάλαια για την παλινόρθωση του καπιταλιστικού κόσμου μετά την λαίλαπα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, σήμερα μοιάζει ζαλισμένη. Τα στοιχεία που δημοσιεύει η ίδια η κυβέρνηση των ΗΠΑ σχετικά με την πορεία τού ομοσπονδιακού ελλείμματος είναι αποκαλυπτικά: από 161 δισ δολλάρια κατά το 2007, το έλλειμμα ανέβηκε σε 459 δισ. το 2008 και άγγιξε το 1,5 τρισεκατομμύριο κατά το 2009, μένοντας από τότε σταθερά γύρω στο 1,3 τρισ. κάθε χρόνο. Κάπως έτσι, το χρέος των ΗΠΑ αναμένεται εφέτος να πλησιάσει τα 16,5 τρισ., αυξημένο κατά 65% σε σχέση με το 2008. Με τέτοια χάλια πλέον, οι ΗΠΑ δεν μπορούν ούτε σκέψη να κάνουν για οποιαδήποτε αύξηση δαπανών θα μπορούσε να τονώσει την παραπαίουσα οικονομία.

(3) Τότε, όταν πάρθηκαν τα πρώτα μέτρα ανάσχεσης της κρίσης, οι λαϊκές αντιδράσεις ήσαν περιορισμένες, κυρίως ανάμεσα στους φτωχοδιάβολους των ΗΠΑ που έβλεπαν να χάνουν τα σπίτια τους. Σήμερα, με την παγκόσμια καταιγίδα μέτρων κοινωνικής αναλγησίας, εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπων σε ολόκληρο τον κόσμο επαναστατούν εκφράζοντας την δυσαρέσκειά τους είτε στις κάλπες είτε στους δρόμους.

(4) Μέχρι τότε, το βασικό παιχνίδι των κεντρικών τραπεζών σ' όλον τον κόσμο ήταν η ρύθμιση της κυκλοφορίας τού χρήματος, κυρίως μέσω της αυξομείωσης των επιτοκίων. Με το ξέσπασμα της κρίσης, όμως, η αποτελεσματικότητα αυτού του εργαλείου απεδείχθη μηδαμινή. Έτσι, προκειμένου να συγκρατήσουν την επαπειλούμενη κατάρρευση των μονοπωλίων, οι τέσσερις μεγαλύτερες κεντρικές τράπεζες του πλανήτη (η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, η πολιτειακή Fed, η Bank of Japan και η Bank of England) έχουν αποδυθεί σε ένα δίχως ιστορικό προηγούμενο όργιο εκτύπωσης χρήματος. Κι όμως, όλο αυτό το φρεσκοκομμένο χρήμα φαίνεται να εξαφανίζεται σε κάποιο αόρατο πηγάδι δίχως πάτο.

Σε όλα αυτά, δεν πρέπει να ξεχνάμε να συνυπολογίσουμε δυο σημαντικά δεδομένα. Πρώτον: τότε οι παραπαίουσες τράπεζες βρίσκονταν αποκλειστικά στις ΗΠΑ, ενώ σήμερα όλες οι χώρες τού κόσμου έχουν προβληματικές τράπεζες (δείτε την πρόσφατη περιπέτεια των ελληνικών συνεταιριστικών τραπεζών και τις τελευταίες εξελίξεις στο ισπανικό τραπεζικό σύστημα). Και, δεύτερον, τότε -υποτίθεται πως- υπήρχε κάποιο οπλοστάσιο μέτρων θεραπείας, το οποίο σήμερα έχει εφαρμοστεί σχεδόν στο σύνολό του κι έχει αποδειχθεί απολύτως ανεπαρκές.

Μετά από όσα αναφέραμε, θεωρώ πως δεν έχουν άδικο όσοι υποστηρίζουν ότι ο καπιταλισμός όχι απλώς είναι βαρύτατα ασθενής αλλά δεν έχει ελπίδα ανάνηψης. Στην σκέψη τής ευτυχίας ότι πρόκειται να βιώσουμε το τέλος τού καπιταλισμού, θα συμφωνήσω μαζί τους με όλη μου την καρδιά. Άντε, με το καλό και καλά σαράντα!

Καταστρεφόμαστε ρεεεεεε!

Ρε, πού ζούμε; Στην κοσμάρα μας; Καταστρεφόμαστε, ρεεεεεεε! Πήρε φωτιά ο κώλος μας κι εμείς είμαστε βυθισμένοι σε ύπνο βαθύ! Ε, ρε, κούνια που μας κούναγε... Πάμε με σημαία το σφυροδρέπανο να αλλάξουμε τον κόσμο και δεν βλέπουμε πέρα από την μύτη μας. Βρισκόμαστε ένα βήμα πριν τον γκρεμό κι εμείς έχουμε κολλήσει με την ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής. Ρε, δεν πα' να χτυπάνε μανιασμένα τον κώδωνα κινδύνου οι πάντες, δεν πα' να βγάζουν εκθέσεις οι απανταχού τραπεζίτες... εμείς εκεί, κολλημμένοι και κουφοί.

Αλήθεια, μιας και το 'φερε η κουβέντα, την είδατε την τελευταία έκθεση της Εθνικής μας Τράπεζας, της "τράπεζας όλων των ελλήνων"; Πάω στοίχημα ότι την γράψατε εκεί όπου δεν πιάνει μελάνι (κέρδισα;). Και όμως, κάντε τον κόπο να ρίξετε μια ματιά και, αν δεν σας σηκωθεί η τρίχα κάγκελο, εμένα να μη με λένε Περίανδρο:

(α) Μια έξοδος από το ευρώ θα οδηγούσε σε σημαντική πτώση του βιοτικού επιπέδου του Έλληνα πολίτη, αφού θα μειωνόταν το κατά κεφαλήν εισόδημα κατά 55%, πλήττοντας περισσότερο τους οικονομικά ασθενέστερους.

(β) Θα υπετιμάτο το νέο νόμισμα κατά 65%, όπερ σημαίνει αλματώδη αύξηση των τιμών των εισαγόμενων αγαθών.

(γ) Θα βαθύνει η ύφεση κατά 22%, ποσοστό το οποίο θα πρέπει να προστεθεί στην ήδη σημειωμένη συρρίκνωση 14% της περιόδου 2009-2011.

(δ) Θα εκτιναχτεί η ανεργία στο 34%.

(ε) Για να μπορέσει το κράτος να χρηματοδοτήσει τις ανάγκες του, θα υποχρεωνόταν να "κόψει" φρέσκο χρήμα, γεγονός που θα οδηγούσε σε εκρηκτική άνοδο του πληθωρισμού, αρχικά σε ποσοστά άνω του 30% και με ισχυρές ανοδικές τάσεις στην συνέχεια. Αυτή η πληθωριστική έκρηξη θα εξανέμιζε σύντομα όλα τα οφέλη που θα είχαν προκύψει από την υποτίμηση.

(στ) Εξ αιτίας της δυσκολίας πρόσβασης σε συνάλλαγμα, η χώρα θα αθετούσε το μεγαλύτερο τμήμα των υποχρεώσεων προς τους δανειστές της από το εξωτερικό, με προφανείς δυσμενείς επιδράσεις σε διακρατικό επίπεδο και στις συναλλαγές των ελληνικών επιχειρήσεων με το εξωτερικό. Όλα αυτά θα οδηγούσαν σε σημαντική υποβάθμιση του βιοτικού επίπεδου και σε δυσκολία πρόσβασης σε βασικά αγαθά και ειδικά σε καύσιμα, φάρμακα και αναγκαίες πρώτες ύλες. Οι προαναφερόμενες επιπτώσεις θα ήταν πολύ πιο δυσμενείς υπό ένα σενάριο μίας μη ομαλής μετάβασης στο νέο νόμισμα.


Λοιπόν; Πώς σας ήρθε; Κεραμίδα, έτσι; Κι αν ορισμένοι ξεροκέφαλοι αναρωτιούνται "ποιος μαλάκας τα λέει αυτά", τους πληροφορώ ότι συντάκτης τής έκθεσης είναι ο Γενικός Διευθυντής Στρατηγικής Διακυβέρνησης του Ομίλου της Εθνικής, κύριος Παύλος Μυλωνάς.Ο εξαίρετος αυτός επιστήμων, κατά την περίοδο 1987-1995, εργάστηκε στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο ως υπεύθυνος των υποθέσεων της Πολωνίας στο Ευρωπαϊκό Τμήμα, καθώς επίσης και στο Τμήμα Πολιτικής Ανάπτυξης και Ανασκόπησης. Παναπεί, είναι ο άνθρωπος του ΔουΝουΤου μέσα στην Εθνική Τράπεζα, οπότε, όπως καταλαβαίνετε, είναι ο πλέον ειδικός και αρμόδιος για να μας πει την πάσαν αλήθειαν περί του τι μας περιμένει έτσι και κάνουμε καμμιά στραβοτιμονιά.

Παρ' όλα αυτά, υπάρχουν κάποιοι που επιμένουν πως όλα τούτα είναι μαλακίες. Πάρτε π.χ. τον κουμπάρο μου, τον Ανάργυρο. Τι λέει ο Ανάργυρος; Λέει, ας πούμε, ότι χέστηκε για την μείωση του εισοδήματος κατά 55%, αφού έχει ήδη υποστεί μείωση πάνω από 60%. Επίσης, στ' απ' αυτά του η αύξηση στις τιμές των εισαγόμενων αγαθών, αφού παραμένουν απλησίαστα και πριν από την αύξησή (σημειώστε ότι ο Ανάργυρος είναι τόσο "γκάου" ώστε δεν ονειρεύεται ούτε Πόρσε ούτε μοδάτο βιντεοπροβολέα). Άφήστε δε που έξυσε τ' αχαμνά του για την ύφεση κατά 22%, αφού -όπως λέει- ύφεση παθαίνουν οι βιομήχανοι και οι εφοπλιστές, όχι οι μισθοσυντήρητοι και οι αγρότες.

Λέει κι άλλες παρλαπίπες ο Ανάργυρος. Π.χ. υποστηρίζει ότι η ανεργία είναι ήδη πάνω από 34%, αν συνυπολογίσουμε όλους εκείνους που -παριστάνουν πως- δουλεύουν 3-4 ώρες την ημέρα και 5-10 μέρες τον μήνα για 2-3 κατοστάρικα. Και αυτά τα περί πληθωρισμού τού θυμίζουν -λέει- την περίοδο της χούντας που τα καταφέρναμε κι ας είχαμε πληθωρισμό 25%-30%. Τέλος, γελάει όταν του λέω για τον κίνδυνο να μη μπορούμε, ως χώρα, να πληρώσουμε τα χρέη μας στους ξένους δανειστές. Μάλιστα, σηκώνει το δεξί του χέρι ψηλά στον αέρα και το κατεβάζει τεντωμένο ανάμεσα στα σκέλια του λέγοντας: "πες τους να 'ρθουν να τα πάρουν από μένα".

Θλίβομαι... Πώς να πάει μπροστά αυτός ο τόπος, όταν ο κάθε τυχάρπαστος Ανάργυρος έχει χεσμένα εκλεκτά στελέχη της κοινωνίας μας σαν τον κύριο Μυλωνά; Πώς να επιβιώσουμε όταν υπάρχουν Ανάργυροι, οι οποίοι δεν χαμπαριάζουν πως καταστρεφόμαστε; 

Μένουμε ή φεύγουμε;

Λέγεται -και, ενδεχομένως, σωστά- ότι η περίοδος της "μεταπολίτευσης" τελείωσε και, μαζί μ' αυτήν, τελείωσε και το κλασσικό δίπολο "δεξιά-αριστερά", το οποίο σημάδεψε την χώρα για 90 τόσα χρόνια, κυρίως δε από την περίοδο του εμφυλίου ίσαμε τις μέρες μας. Τώρα πλέον διανύουμε τις απαρχές τής μετα-μεταπολιτευκής περιόδου (αυτήν την οποία αποκαλεί ο Λαζόπουλος με τον αδόκιμο νεολογισμό "νεοπολίτευση", ο οποίος είναι βλακωδέστατος και εύχομαι να μην επικρατήσει), μιας περιόδου που ξεκίνησε άσχημα καθώς δημιούργησε ένα καινούργιο δίπολο: μνημόνιο-αντιμνημόνιο.

Το καινούργιο δίπολο, όμως, είναι υπερβολικά θολό, ιδιαίτερα όσον αφορά τον αντιμνημονιακό του πόλο. Υπάρχουν στιγμές που μου δημιουργείται η εντύπωση πως όλες οι πολιτικές δυνάμεις τής χώρας συνωστίζονται σ' αυτόν τον πόλο, είτε στο κέντρο του είτε στις υπώρειές του. Και καλά το ΚΚΕ, το οποίο έχει την πλέον σαφή και κρυστάλλινη τοποθέτηση, όπου δεν χωρούν περερμηνείες ή παρεξηγήσεις. Και καλά η Χρυσή Αυγή, για την οποία χέστηκαν περί της αντιμνημονιακής της θέσης τόσο εκείνοι που την σιχαίνονται όσο κι εκείνοι που την συμπαθούν. Με τους υπόλοιπους τί γίνεται;

ΝουΔου και ΠαΣοΚ ανήκουν στην ομάδα "μένουμε και βλέπουμε". Μένουμε διότι δεν μπορούμε και δεν πρέπει να φύγουμε (αφού εμείς και το ψηφίσαμε και δεσμευθήκαμε με τις υπογραφές των αρχηγών μας ότι θα το τηρήσουμε, πώς να μιλήσουμε τώρα εναντίον του;) αλλά επειδή και εξ αιτίας και λόγω του ότι ενδεχομένως και πιθανόν και ίσως κάπου να κάναμε και καμμιά μαλακιούλα, θα το ξανακουβεντιάσουμε το θέμα να δούμε αν και μήπως μπορούμε να νοστιμέψουμε λίγο την συνταγή... Παπάρια μάντολες, δηλαδή...

Καμμένοι Έλληνες και ΔημΑρ συγκροτούν την ομάδα "μένουμε φεύγοντας". Δεν γουστάρουμε μνημόνιο ούτε με σφαίρες αλλά δεν θέλουμε να φύγουμε από το ευρωενωσιακό μαγαζί γιατί μας αρέσει. Εδώ είναι που μπερδεύομαι: πώς γίνεται να μ' αρέσει ένα μαγαζί όταν δεν μ' αρέσει το προϊόν που πουλάει; Το λογικό είναι να σηκωθώ να φύγω, όχι να προσπαθώ να πείσω την διεύθυνση του μαγαζιού να φτιάξει φασόν στα μέτρα μου. Δεν γίνεται να μπω στην γκαλλερύ Μοιραράκη και να έχω απαίτηση να φτιάξουν για πάρτη μου μια κουρελού για μπροστά στο τζάκι ή να πάω στο Βυζαντινό τού Χίλτον με τσαμπουκά για πατσά. Αυτό το "εγώ θα μείνω αλλά με τους δικούς μου όρους" δεν το καταλαβαίνω. Δηλαδή "ήξεις, αφήξεις ουκ εν πολέμω θνήξεις" κι εγώ πρέπει να ψάξω αν το κόμμα θα μπει πριν ή μετά το "ουκ"...

Ο ΣυΡιζΑ, τέλος, έχει το δικό του βιολί, το "φεύγουμε μένοντας". Ξεκινήσαμε ακυρώνοντας το μνημόνιο αλλά ξεκαθαρίσαμε ότι δεν θα προβούμε σε μονομερείς ενέργειες, δηλαδή θα αποφασίσουμε από κοινού και δεν θα κάνουμε του κεφαλιού μας. Στην συνέχεια αφήσαμε κατά μέρος τις ακυρώσεις και κάναμε λόγο για καταγγελία τού μνημονίου. Βέβαια, όλες οι καταγγελίες γίνονται μονομερώς, οπότε εκείνο το περί μη μονομερών ενεργειών πάει περίπατο αλλά σπεύσαμε να εξηγήσουμε (θενκς και μερσί κυρ-Δραγασάκη!) ότι μιλάμε μόνο για "πολιτική καταγγελία". Παναπεί; Θα βγάλουμε, ας πούμε, ένα φιρμάνι όπου θα λέμε ότι καταγγέλλουμε το μνημόνιο; Ωραία. Κι αν μας απαντήσουν "κουνιώνται", όπως απαντάει π.χ. το ΝΑΤΟ στις καταγγελίες τού ΚΚΕ, τί θα ακολουθήσει; Φέξε μου και γλίστρησα, δηλαδή...

Τελικά, αν το ζήτημα δεν ήταν τόσο δραματικό, θα είχε πολλή πλάκα. Πώς διάβολο γίνεται όλοι να σκούζουν με το μνημόνιο και, ταυτόχρονα, όλοι (πλην λακεδαιμονίων κουκουέδων) να έχουν ως κύριο μέλημα να μη δυσαρεστήσουν τους εμπνευστές τού μνημονίου; Και, γαμώ το μνημόνιό μου μέσα, για να μη μουρλαθώ σαν τον Παπαγιαννόπουλο στο "Για ποιον χτυπάει η κουδούνα", ας μου εξηγήσει κάποιος σταράτα και ξάστερα: μένουμε ή φεύγουμε;

Δραγασάκειος ριζοσπαστισμός (και τα μυαλά στα κάγκελα)

Πριν μπούμε στο κυρίως θέμα τού σημερινού σημειώματος, ας ρίξουμε μια σύντομη ματιά στην Ιστορία. Έτσι, για να θυμηθούν οι παλιοί και να μάθουν οι νεώτεροι, όπως λέει το γνωστό κλισέ.

Γυρίζουμε, λοιπόν, στις αρχές τού 1991. Η χώρα έχει ταλαιπωρηθεί από το "βρόμικο '89" και η κομμουνιστική αριστερά αντιμετωπίζει σοβαρό πρόβλημα (πολλοί μιλούσαν μέχρι και για πρόβλημα επιβίωσης), κυρίως λόγω της συγκυβέρνησης με την Νέα Δημοκρατία. Μεταξύ 19 και 24 Φεβρουαρίου διεξάγεται το 13ο συνέδριο του ΚΚΕ. Ο Χαρίλαος Φλωράκης έχει εκφράσει την επιθυμία να αποχωρήσει από την θέση τού γενικού γραμματέα, οπότε η διαδικασία για την ανάδειξη του διαδόχου του επισκιάζει ένα -έτσι κι αλλοιώς- ιδιαίτερα σημαντικό συνέδριο.

Σ' εκείνο το συνέδριο, λοιπόν, συγκρούστηκαν η ορθόδοξη κομμουνιστική πτέρυγα του ΚΚΕ (δηλαδή, οι αταλάντευτα πιστοί στα θέσφατα του μαρξισμού και του λενινισμού) με τους λεγόμενους "ανανεωτές" (δηλαδή τους "ευρωκομμουνιστές", θιασώτες τού Μπερλινγκουέρ και του Μαρσαί). Η σύγκρουση είναι σφοδρή και οι ορθόδοξοι κομμουνιστές επικρατούν, εκλέγοντας την Αλέκα Παπαρήγα ως νέα γενική γραμματέα τού κόμματος. Οι "ανανεωτές" αποχωρούν από το κόμμα και προσχωρούν στον Συνασπισμό, ο οποίος λίγο αργότερα (τον Ιούλιο) πραγματοποιεί το δικό του συνέδριο και μετασχηματίζεται σε ενιαίο κόμμα (μέχρι τότε ήταν αυτό που έλεγε το όνομά του: συνασπισμός κομμάτων) με πρώτη πρόεδρο την Μαρία Δαμανάκη. Ξέρετε ποια λέω, έτσι; Αυτή την εκφωνήτρια στο Πολυτεχνείο, που πρωτόγινε βουλευτής ως κομμουνίστρια και διοίκησε κοινοβουλευτικό κόμμα ως ευρωκομμουνίστρια, ώσπου να συνειδητοποιήσει ότι είναι μια απλή σοσιαλίστρια...

Σημαντική λεπτομέρεια: Η Αλέκα Παπαρήγα εξελέγη γενική γραμματέας με 57 ψήφους ενώ ο υποστηριζόμενος από τους "ανανεωτές" αντίπαλός της συγκέντρωσε 53. Το όνομα του αντιπάλου της: Γιάννης Δραγασάκης. Τέλος τής ιστορικής ανασκόπησης και πάμε παρακάτω.

"Αυτό που ονομάζει ο κ. Παπαδόπουλος και το ΚΚΕ λαϊκή εξουσία είναι ανατροπή του καπιταλισμού. Εμείς τώρα ψάχνουμε να δούμε αν υπάρχει τρόπος - ποτέ εγώ δεν μίλησα για εύκολο δρόμο, ποτέ και ούτε θα μιλήσω - αν κάτι μπορούμε να κάνουμε με το σημερινό αρνητικό συσχετισμό δυνάμεων. Εμείς λοιπόν αξιοποιούμε συνειδητά, κ. Παπαδόπουλε, μια δευτερεύουσα αντίθεση του συστήματος, ενδοκαπιταλιστική. Ο Ομπάμα, η Αμερική του Ομπάμα, η Κίνα και η Ρωσία και το μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης θέλουν να σταματήσει η λιτότητα. Η Μέρκελ και ένα μπλοκ δυνάμεων θέλουν να συνεχίσει η λιτότητα. Εμείς παίζουμε σε αυτήν την αντίθεση. Δεν κοροϊδεύουμε κανέναν. Γι' αυτό, κι αν θέλετε, ο ΣΥΡΙΖΑ γίνεται πρωτοσέλιδο στους Financial Times. Υπάρχει, λοιπόν, μια παγκόσμια σύγκρουση: Συνέχιση της λιτότητας, όπως λέει η Μέρκελ ή ανατροπή της λιτότητας; Εξηγώ, λοιπόν, ότι η στρατηγική μας - την έχουμε μελετήσει - ακουμπάει σε αυτήν την αντίθεση και χωρίς αυταπάτες..." (Γιάννης Δραγασάκης).

Πώς σας φαίνεται ο κυρ-Γιάννης; Τον φαντάζεστε γενικό γραμματέα του ΚΚΕ; Μη το ψάχνετε, καλέ! Θα υπήρχε σήμερα ΚΚΕ αν το 1991 είχε εκλεχτεί γενικός γραμματέας ο Δραγασάκης; Πού βρίσκεται το ιταλικό ΚΚ τού Μπερλινγκουέρ, το οποίο χτύπαγε πρωτιά στις ιταλικές εκλογές molti anni fa; Πού βρίσκεται το il était une fois πανίσχυρο γαλλικό ΚΚ τού Μαρσαί; Πού βρίσκεται το σκληρό και συμπαγές ισπανικό ΚΚ τού Καρίγιο, το οποίο είχε κυβερνήσει την Ισπανία hace muchos anos; Πού είναι όλα αυτά τα κόμματα, που νόμιζαν ότι η λύση των λαϊκών προβλημάτων θα μπορούσε να βρεθεί στον εξευρωπαϊσμό των κομμουνιστικών αρχών; Ε, λοιπόν, κάπου εκεί θα ήταν και το ελληνικό ΚΚ υπό την ηγεσία του Δραγασάκη, ο οποίος αρρωσταίνει στην σκέψη και μόνο τής ανατροπής τού καπιταλισμού. Αν, δηλαδή, λεγόταν ακόμη "κομμουνιστικό", που πολύ αμφιβάλλω...

Πάντως, έχει πλάκα η "προοδευτική", "αριστερή" σκέψη τού Δραγασάκη: εκμεταλλευόμαστε τις ενδοκαπιταλιστικές αντιθέσεις και πάμε με τον Ομπάμα για να κάνουμε "κορδελλάκια" στην Μέρκελ, με σκοπό να την συνετίσουμε! Ήμαρτον...τί άλλο θα ακούσουμε, καλέ; Είπαμε, κυρ-Γιάννη, "ΣΥνασπισμός ΡΙΖοσπαστικής Αριστεράς" αλλά μη το παραχέσουμε κιόλας. Τέτοιες ριζοσπαστικές σκέψεις δεν εκφράζει ούτε ο..."Ριζοσπάστης"! Και τα μυαλά στα κάγκελα, λέμε!

Α! Προσέξτε και το ωραιότερο: κατά τον Δραγασάκη, ο ΣυΡιζΑ γίνεται πρωτοσέλιδο στους Financial Times επειδή εκμεταλλεύεται την ενδοκαπιταλιστική σύγκρουση. Περίπτωση να συμβαίνει κάτι τέτοιο στα πλαίσια μιας διεθνούς επιχείρησης "μαντρώματος" της λαϊκής αντίδρασης στο ευρωμαντρί των γιαλαντζί αριστερών διαδόχων τού ΠαΣοΚ, δηλαδή, δεν παίζει...

Α, ρε δόλιε Λένιν... Ευτυχώς, εσύ πέθανες νωρίς.

Ο τζάμπας υπάρχει και είναι γερμανός

Από την μια πλευρά υπάρχουν εκείνοι οι οποίοι μιλούν για "Ευρώπη των λαών" και για άλλα τέτοια ωραία κι ευχάριστα στ' αφτιά. Από την άλλη υπάρχουν εκείνοι οι οποίοι κάνουν λόγο για "Ευρωπαϊκή Ένωση των μονοπωλίων". Οι πρώτοι φαίνονται μετριοπαθείς και διατείνονται ότι οι λαοί τής Ευρώπης μπορούν, με διάλογο και συνεννόηση, να αλλάξουν τους συσχετισμούς και να οικοδομήσουν μια καινούργια, φιλολαϊκή Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι άλλοι ακούγονται ακραίοι και υποστηρίζουν ότι καμμιά συνεννόηση δεν μπορεί να γίνει με το αδηφάγο κεφάλαιο, οπότε δεν υπάρχει άλλη διέξοδος από την σύγκρουση.

Ποια από τις δυο πλευρές έχει δίκιο, τελικά; Οπωσδήποτε, η δυνατότητα ειρηνικής επίλυσης οποιασδήποτε διαφοράς μέσα από διάλογο δείχνει πάντοτε ελκυστική, αν και είναι γεγονός ότι τα πιο σημαντικά ιστορικά γεγονότα δεν ήσαν απότοκα κάποιας συζήτησης στρογγυλής τραπέζης. Έτσι, ας προσπαθήσουμε να προσεγγίσουμε με νηφαλιότητα το ζήτημα.

Την περασμένη Τρίτη (παραμονή τής άτυπης συνόδου κορυφής των Βρυξελλών) βγήκαν στις αγορές για δανεικά, μέσω κρατικών ομολόγων, η Γερμανία, η Ισπανία και η Ιταλία. Τα αποτελέσματα αυτών των δημοπρασιών είναι χαρακτηριστικά για την "ενότητα" της Ένωσης. Έχουμε και λέμε, λοιπόν:

- Το ισπανικό δεκαετές ομόλογο σκαρφάλωσε στο 6,25% ενώ το ομόλογο που λήγει τον Ιανουάριο του 2014 (ούτε καν διετές) έκλεισε στο 4,25%. Απ' αυτό το τελευταίο, οι ισπανοί πήραν 13,5 δισ. για τα οποία θα πληρώνουν κάπου 575 εκατομμύρια τόκους ετησίως. Για όσους δεν θυμούνται, η ανάγκη προσφυγής μας στο πρώτο μνημόνιο δημιουργήθηκε όταν βγήκαμε για δανεικά και μας ζήτησαν σκάρτο 5%.

- Κάπως καλύτερα ήταν τα πράγματα για τους ιταλούς, το δεκαετές ομόλογο των οποίων πουλήθηκε προς 5,71%. Προφανώς, οι αγορές δεν έχουν συγκινηθεί ιδιαίτερα ούτε από την παρουσία τού τραπεζίτη Μόντι στον πρωθυπουργικό θώκο ούτε από την επίθεση της κυβέρνησής του κατά των λαϊκών δικαιωμάτων.

- Στον αντίποδα, η Γερμανία δανείζεται σχεδόν τζάμπα. Τέσσερις μέρες νωρίτερα, την Παρασκευή, πούλησε δεκαετές ομόλογο κάτω από 1,40 (1,396%) ενώ το διετές, που έβγαλε την Τρίτη, της απέφερε 4,56 δισεκατομμύρια προς...0,031%!!! Με άλλα λόγια, οι περίφημες "ανθρωποφάγες" αγορές ακούμπησαν κάτι δισεκατομμυριάκια στους γερμανούς με ετήσιο τόκο 3 δεκάρες στο χιλιάρικο! Ήμαρτον...

Η γερμανική "πρωτοτυπία" τού "τζάμπα δανείου" δεν πέρασε απαρατήρητη. Ο πρόεδρος του ευρωκοινοβουλίου Μάρτιν Σουλτς χαρακτήρισε αυτό το εξευτελιστικό επιτόκιο ως "μακροπρόθεσμα μη υγιές". Σύμφωνα με τον Σουλτς, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν μπορεί παρά να αντιμετωπίσει πρόβλημα επιβίωσης, όταν η Γερμανία δανείζεται με σχεδόν μηδενικό επιτόκιο και η Ιταλία με την Ισπανία πληρώνουν 6%.

Άσχετα με το τί λέει ο Σουλτς, εγώ έχω δυο απορίες, οι οποίες αναζητούν απάντηση:

(α) Για ποιον λόγο η "διεθνής των τοκογλύφων" δέχτηκε να δώσει άτοκα δανεικά στην Γερμανία; Ως γνωστόν, το κεφάλαιο στερείται συναισθημάτων, άρα δεν το έκανε από αγάπη ή από συμπάθεια προς τους γερμανούς. Εμείς βλέπουμε το "δούναι" (δηλαδή, το τζάμπα επιτόκιο) αλλά ποιό είναι το "λαβείν"; Εφ΄ όσον υπάρχει "dare", πρέπει να υπάρχει και "avere", αλλοιώς δεν γίνεται...νταραβέρι. Έτσι δεν είναι;

(β) Ξαναγυρνώντας στην εισαγωγή τού σημερινού κειμένου, πώς μπορούμε να γεφυρώσουμε ειρηνικά τις διαφορές μας με μια χώρα που δανείζεται τζάμπα, την ώρα που τα δικά μας ασφάλιστρα κινδύνου (τα διαβόητα CDS) έχουν ξεπεράσει τις 7.200 μονάδες βάσης; Εμείς θα πηγαίνουμε με μνημονιακό 5+% και κουρεμένοι κι οι άλλοι αμνημόνευτοι και με μηδέν; Πάνω σε ποιά κοινή βάση θα κάνουμε συζήτηση; Από ποιά κοινή αφετηρία θα ξεκινήσουμε, όταν εμείς έχουμε από χέρι ύφεση 5-6% κι εκείνοι πάνε με ετήσια ανάπτυξη 1,7% και 1.9%;

Δεν ξέρω πού βασίζουν την αισιοδοξία τους και τον προγραμματισμό τους οι θιασώτες των "ειρηνικών" λύσεων, των διαλόγων και των συμβιβασμών. Εγώ εξακολουθώ να επιμένω ότι την ώρα που ο ποιητής έγραφε "ομπρός να σηκώσουμε τον ήλιο πάνω απ' την Ελλάδα", δεν είχε κατά νου ούτε διαλόγους ούτε διαπραγματεύσεις ούτε ειρηνικούς συμβιβασμούς...

"Εννέα νύχτες"

Έναν από τους σημαντικώτερους σύγχρονους βραζιλιάνους συγγραφείς θα γνωρίσουμε σήμερα. Ο λόγος για τον συνομήλικό μου (γεν. 1960) και πολυβραβευμένο Μπερνάρντο Καρβάλιο, ο οποίος έβαλε στην μυθιστορία μια σημαντική παράμετρο: την επιτόπια έρευνα στον χώρο όπου διαδραματίζεται η ιστορία την οποία θέλει να αφηγηθεί. Την γνωριμία μας μαζί του θα την κάνουμε μέσα από το έκτο του -και πλέον διάσημο- μυθιστόρημά του, το περίφημο "Εννέα νύχτες". Κι ας ξεκινήσουμε με δυο λόγια για την υπόθεση του βιβλίου:

Βρισκόμαστε στις αρχές Αυγούστου του 1939. Ο Μπιουλ Κουέιν είναι ένας 27χρονος αμερικανός ανθρωπολόγος, ο οποίος έχει πάει στην ζούγκλα τού Αμαζονίου για να μελετήσει την απομονωμένη -και παρακμάζουσα- ιθαγενή φυλή των Τρουμάι. Κι ενώ ο Κουέιν ενδιαφέρεται για το ιδιαίτερο κοινοβιακό σύστημα των Τρουμάι, φλομώνει τους ιθαγενείς στα ψέμματα (π.χ. ισχυρίζεται ότι έχει σοβαρά προβλήματα με την σύζυγό του, ενώ είναι ανύπαντρος). Τελικά, αφήνει πίσω του κάποιες επιστολές, ισχυριζόμενος ότι πάσχει από κάποια πολύ σοβαρή ασθένεια και αυτοκτονεί, ξεσκίζοντας τον εαυτό του με ένα μαχαίρι.

Η αυτοκτονία τού Κουέιν γίνεται πρώτο θέμα στους κύκλους του αλλά σύντομα ξεχνιέται. Όμως, 62 χρόνια αργότερα, ο αφηγητής τής ιστορίας αποφασίζει να διερευνήσει τους λόγους που έσπρωξαν τον Κουέιν στην αυτοκτονία. Έτσι, πάει κι αυτός στον Αμαζόνιο και συγχρωτίζεται με τους ιθαγενείς προκειμένου να αποκαλύψει την αλήθεια. Κινούμενος από προσωπικούς λόγους, μιας και γνωριζόταν με τον αυτόχειρα, ο αφηγητής μάς επιφυλάσσει μια συγκλονιστική αποκάλυψη, η οποία βγαίνει στην επιφάνεια στο τέλος τού μυθιστορήματος.

Ο Καρβάλιο χρησιμοποιεί μοντέρνα τεχνική για να  περιγράψει έναν -υποτιθέμενο- παράδεισο, ο οποίος δεν απέχει πολύ από την κόλαση. Οι Τρουμάι αποδεικνύονται αδύναμοι και φοβισμένοι, υποταγμένοι στην μοίρα τους και η συμβίωση μαζί τους συνιστά παραλογισμό τόσο ακραίο ώστε μπορεί να σε τρελλάνει. Το ύφος τού Καρβάλιο είναι εξαιρετικά συμπυκνωμένο και οι κάπου 170 σελίδες τού βιβλίου κυλούν με εξαιρετική βραδύτητα. Στον μυημένο αναγνώστη, αυτή η συμπαγής αφήγηση θα θυμίσει το στυλ τού Τζόζεφ Κόνραντ και η τεχνική των ατέρμονων παραγράφων θα τον παραπέμψει σε Ζοζέ Σαραμάγκου αλλά θα έχει πάντοτε κατά νου ότι κρατάει στα χέρια του κάτι διαφορετικό.

Κοντολογής, το "Εννέα νύχτες" συνιστά μια ενδιαφέρουσα αναγνωστική εμπειρία. Φυσικά, οφείλουμε μεγάλο ποσοστό τής αναγνωστικής απόλαυσης στην εξαιρετική μετάφραση τής Αθηνάς Ψύλλια (γνωστής μας από τις μεταφράσεις των βιβλίων τού Σαραμάγκου). Το βιβλίο κυκλοφορεί από τον "Καστανιώτη" και ο βιβλιοπώλης σας θα σας το δώσει μαζί με ρέστα από ένα δεκάρικο. Με κόστος όσο περίπου δυο κυριακάτικες χαζοφυλλάδες με προσφορές, ανακαλύψτε μια διαφορετική πλευρά τής Βραζιλίας και έναν πολύ σημαντικό λατινοαμερικανό λογοτέχνη. Μη διστάσετε!