Τραπεζικά προβλήματα και θεραπείες

Με την υπόσχεση ότι θα την συζητήσουμε σήμερα, αφήσαμε χτες να αιωρείται η εξής απορία: "αφού οι τράπεζες μπορούν όποτε θέλουν να εκδώσουν χρήμα, γιατί αντιμετωπίζουν προβλήματα και ζητούν βοήθεια με μέτρα όπως οι έλεγχοι κεφαλαίων (capital control) ή οι ανακεφαλαιοποιήσεις;". Ας κάνουμε δυο παρατηρήσεις, που θα μας βοηθήσουν να αντιληφθούμε την απάντηση:

(α) Από την στιγμή που οι τράπεζες έχουν δικαίωμα να χορηγούν δάνεια υπερπολλαπλάσια των χρημάτων τα οποία πραγματικά υπάρχουν στα συρτάρια τους, είναι ευνόητο ότι σ' αυτά τα συρτάρια υπάρχει ένα πολύ μικρό ποσό σε σχέση με τις πραγματικές καταθέσεις. Υπολογίζεται ότι αυτό το μικρό ποσό φτάνει στο 3% περίπου των χρημάτων που έχουν καταθέσει οι πελάτες τους. Κατά συνέπεια, αν για οποιονδήποτε λόγο ξεσπάσει πανικός (π.χ. ξέσπασμα κρίσης, φόβος για πόλεμο, φήμες για υποτίμηση κλπ) και οι πολίτες συρρεύσουν στα τραπεζικά γκισσέ προκειμένου να σηκώσουν τα χρήματά τους (bank run), οι τράπεζες αδυνατούν να ικανοποιήσουν την αυξημένη ζήτηση για ρευστό.

(β) Σε περιόδους ύφεσης ή κρίσεων, η ζήτηση για δάνεια μειώνεται κατακόρυφα και, παράλληλα, αυξάνεται η εξόφληση ή η διαμαρτύρηση των ήδη υφισταμένων δανείων. Αυτό σημαίνει ότι οι τράπεζες όχι μόνο μειώνουν ή και παύουν τελείως την παραγωγή νέου λογιστικού χρήματος αλλά υποχρεώνονται να καταστρέψουν μεγάλη ποσότητα απ' αυτό που έχουν ήδη κυκλοφορήσει.

Στην πρώτη από τις παραπάνω περιπτώσεις η σωτηρία έρχεται μέσω απαγορεύσεων στην κίνηση των κεφαλαίων (capital control), στην δεύτερη έρχεται με την μορφή των ανακεφαλαιοποιήσεων. Το ζήτημα είναι ότι αυτών των μορφών σωτηρία είναι δυνατή σε μικρής έκτασης προβλήματα ή όταν πλήττονται μικρής εμβέλειας τράπεζες. Την Παφ-Πουφ Μπανκ, ας πούμε, την σώζεις με τέτοια τερτίπια αλλά την Γκόλντμαν Σακς με τίποτε. Σε περιπτώσεις που κινδυνεύουν πολύ μεγάλες τράπεζες (αυτές που χαρακτηρίζουμε ως too big to fail), έρχονται αρωγοί οι κεντρικές τράπεζες των χωρών με επί μέρους βοήθεια από τις κυβερνήσεις τους. Αν, όμως, κινδυνέψουν οι ίδιες οι κεντρικές τράπεζες, χρειάζεται άλλη, ισχυρότερη θεραπεία.

Νομίζω πως εδώ πρέπει να κάνουμε μια στάση για να σημειώσουμε κάτι που όντως αξίζει τον κόπο. Όσο το σύστημα δουλεύει ρολόι, οι αυξανόμενες ποσότητες λογιστικού χρήματος δημιουργούν πληθωριστικές πιέσεις (νόμος προσφοράς και ζήτησης). Όταν τα πράγματα στραβώσουν και πάρει μπρος η διαδικασία καταστροφής αυτού του χρήματος, αρχίζει ο αποπληθωρισμός. Βέβαια, στα μάτια του απλού πολίτη ο αποπληθωρισμός φαίνεται ως ευλογία αφού ο πολίτης βλέπει τις τιμές του ρυζιού και του μπρόκολου να μειώνονται. Σε εθνικό επίπεδο, όμως, ο αποπληθωρισμός είναι κατάρα. Αυτό το τελευταίο το είχαμε εξηγήσει πριν δυο χρόνια σε τούτη την γωνιά, όταν γράφαμε, μεταξύ άλλων:

(...) ο χαμηλός πληθωρισμός (πόσο μάλλον ο αποπληθωρισμός) διογκώνει το πρόβλημα των κρατικών χρεών. Αν μια χώρα δανείζεται με 4% και ο πληθωρισμός τρέχει επίσης με 4%, ουσιαστικά δεν επιβαρύνεται η οικονομία της. Αν, μάλιστα, ο πληθωρισμός ανεβεί στο 5% ή στο 6%, την συμφέρει να δανείζεται. Σε συνθήκες αποπληθωρισμού, όμως, τα πράγματα γίνονται επικίνδυνα. Με τον πληθωρισμό να πέφτει στο -1%, η χώρα επιβαρύνεται ουσιαστικά με 5%. Στον τόπο μας, ο πληθωρισμός διαμορφώθηκε το 2013 στο -0,8% και το 2014 στο -0,4%. Αυτό σημαίνει ότι μόνο ο αποπληθωρισμός επιβάρυνε το χρέος μας πάνω από μια ποσοστιαία μονάδα σε δυο χρόνια.

("Αποπληθωρισμός: η θανατηφόρα ασθένεια", 30/9/2015)

Ας ξαναπιάσουμε, όμως, το νήμα της αφήγησης από εκεί που το αφήσαμε πριν την στάση. Λέγαμε ότι σε σοβαρές περιπτώσεις τραπεζικών "αστοχιών" χρειάζεται ισχυρή θεραπεία. Και μια τέτοια θεραπεία μόνο ένας γιατρός υπάρχει που μπορεί να την εφαρμόσει. Το όνομα αυτού του γιατρού είναι BIS, δηλαδή Bank for International Settlements ή, επί το ελληνικώτερον, Τράπεζα Διεθνών Διακανονισμών. Μιλάμε για την "Τράπεζα των Τραπεζών", η οποία εδρεύει στην Βασιλεία της Ελβετίας και πρωτοστατεί στην έκδοση των κανόνων λειτουργίας του διεθνούς χρηματοπιστωτικού συστήματος, γνωστούς ως Βασιλεία Ι, Βασιλεία ΙΙ και Βασιλεία ΙΙΙ.

H BIS υπήρξε προϊόν μιας διακρατικής συμφωνίας μεταξύ Βρεττανίας, Γαλλίας, Ιταλίας, Βελγίου, Γερμανίας, ΗΠΑ, Ιαπωνίας και Ελβετίας. Άρχισε την λειτουργία της στις 17/5/1930 και απετέλεσε την υλοποίηση της ιδέας που συμπεριλαμβανόταν στο "Young Plan" (Σχέδιο Γιανγκ), το οποίο είχε υιοθετηθεί στην Συνδιάσκεψη της Χάγης στις 20/1/1930 ως αντίδραση στην βαθειά καπιταλιστική κρίση τού προηγούμενου έτους. Στην ουσία, το "Σχέδιο Γιανγκ" δεν ήταν παρά ένα σχέδιο αποπληρωμής των αποζημιώσεων του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, που είχαν καταλογιστεί στην Γερμανία με την Συνθήκη των Βερσαλλιών, το οποίο "κούρευε" τις αποζημιώσεις κατά 75%. Αυτός ήταν ο "διακανονισμός" για τον οποίο φτιάχτηκε η BIS αλλά πολύ σύντομα ο λόγος ύπαρξής της θα έπαυε να υπάρχει: το 1931 η Γερμανία, με την κατεστραμμένη οικονομία της να δέχεται και το μεγάλο πλήγμα τού κραχ, θα δήλωνε αδυναμία τήρησης των υποχρεώσεών της και θα σταματούσε την πληρωμή αποζημιώσεων.

Παρά ταύτα, η BIS θα συνέχιζε την λειτουργία της με τελείως διαφορετικό αντικείμενο. Σύμφωνα με τον ιστότοπό της, είναι ένας διεθνής χρηματοπιστωτικός οργανισμός με σκοπό "να εξυπηρετεί τις κεντρικές τράπεζες στην επιδίωξή τους για νομισματική και χρηματοπιστωτική σταθερότητα, να προωθεί την διεθνή συνεργασία σε αυτούς τους τομείς και να λειτουργεί ως τράπεζα για τις κεντρικές τράπεζες".

Συνδιάσκεψη της Χάγης, 20/1/1930

Με την BIS θα ασχοληθούμε στο επόμενο σημείωμά μας. Για σήμερα θα κλείσουμε με δυο αποσπάσματα από το βιβλίο τού πρώην πολιτειακού προέδρου (1913-1921) Γούντροου Ουίλσον με τίτλο "The New Freedom: A Call for the Emancipation of the Generous Energies of a People", σχετικά με τον σκοτεινό ρόλο των τραπεζών, σε ελεύθερη δική μου μετάφραση. Παρ' ότι το βιβλίο γράφτηκε πολύ πριν ιδρυθεί η BIS, τα λόγια τού Ουίλσον θα μπορούσαν να αναφέρονται και σε αυτή και, μάλιστα, με ιδιαίτερα ταιριαστό τρόπο:

- Ένα μεγάλο βιομηχανικό έθνος ελέγχεται από το πιστωτικό του σύστημα. Το πιστωτικό μας σύστημα είναι εξαιρετικά συγκεντρωμένο. Έτσι, η ανάπτυξη του έθνους και όλες οι δρστηριότητές μας βρίσκονται στα χέρια λίγων ανθρώπων. Έχουμε καταντήσει μια από τις χειρότερες, από τις πιο ολοκληρωτικά ελεγχόμενες και επικυριαρχούμενες κυβερνήσεις τού πολιτισμένου κόσμου. Όχι πλέον μια κυβέρνηση φτιαγμένη με βάση την ελεύθερη γνώμη, όχι πλέον μια κυβέρνηση φτιαγμένη με βάση την πεποίθηση και την ψήφο τής πλειοψηφίας αλλά μια κυβέρνηση φτιαγμένη με βάση την γνώμη και την πίεση μικρών ομάδων ισχυρών ανθρώπων.
- Από τότε που ασχολήθηκα με την πολιτική, έχω ακούσει τις απόψεις πολλών ανθρώπων που με εμπιστεύτηκαν προσωπικά. Μερικοί από τους μεγαλύτερους άνδρες των ΗΠΑ, στους τομείς του εμπορίου και της βιομηχανίας, φοβούνται κάποιον, φοβούνται κάτι. Ξέρουν ότι κάπου υπάρχει μια δύναμη τόσο οργανωμένη, τόσο λεπτή, τόσο παρατηρητική, τόσο διασυνδεδεμένη, τόσο πλήρης, τόσο διαδεδομένη, ώστε καλύτερα να προσέχουν όταν μιλούν εις βάρος της.

Fiat money

Λέγεται πως το 1838 ο Μάγερ Άμσελ Ρότσιλντ είπε την εξής φράση, η οποία έμελλε να μείνει παροιμιώδης: "Δώστε μου την άδεια να εκδίδω και να ελέγχω τα χρήματα ενός έθνους και δεν με νοιάζει ποιος φτιάχνει τους νόμους του". Αν και, κατά πάσα πιθανότητα, πρόκειται περί μύθου (*), η κυνική αυτή φράση αποδίδει την πραγματικότητα, βάσει της οποίας αποδεικνύεται ότι όντως όσοι ελέγχουν το χρήμα βρίσκονται πάνω και πέρα από τους νόμους.

Σε προηγούμενα σημειώματα προσπαθήσαμε να δείξουμε την διαδικασία με την οποία φτιάχνεται το "λογιστικό χρήμα", αυτό που διεθνώς αποκαλείται Fiat Money, δηλαδή φτιαχτό χρήμα. Μπορεί για τον αδαή περί τα οικονομικά πολίτη αυτή η "δημιουργία" να είναι δυσνόητη αλλά ο γνωστός καναδοπολιτειακός οικονομολόγος Τζον Κέννεθ Γκαλμπραίηθ επιμένει ότι "η διαδικασία με την οποία φτιάχνεται το χρήμα είναι τόσο απλή ώστε το μυαλό αηδιάζει" (**). Και όπως είπαμε, η εν λόγω δημιουργία χρήματος γίνεται μέσω δανεισμού, με την δημιουργία πιστώσεων.

Νέο Δελχί, 6/11/1961: Ο πρωθυπουργός Τζαβαχαρλάλ Νεχρού υποδέχεται τον πρόεδρο των ΗΠΑ Τζον Κέννεντυ και
τον αντιπρόεδρο Λύντον Τζόνσον. Δεξιά του ο πανύψηλος πρέσβυς των ΗΠΑ στην Ινδία Τζον Κέννεθ Γκαλμπραίηθ.

Εδώ πρέπει να κάνουμε μια σημαντική παρατήρηση. Παρ' ότι αυτό το χρήμα είναι άυλο, από την στιγμή που χορηγείται ως δάνειο έναντι υλικών εξασφαλίσεων-εγγυήσεων (ακίνητα, αξιόγραφα κλπ) αντιπροσωπεύει πραγματική αξία, η οποία προσμετράται στο ΑΕΠ. Συνεπώς, αν υπερτιμηθούν οι υλικές εξασφαλίσεις, τότε δημιουργείται παραπανίσια ποσότητα χρήματος άρα το ΑΕΠ εμφανίζεται διογκωμένο.

Ας δώσουμε ένα παράδειγμα, για να γίνουν όλα αυτά πιο κατανοητά. Έστω, λοιπόν, ότι διαθέτω ένα αναξιοποίητο ακίνητο. Το ακίνητο είναι εκεί και κάθεται και δεν επηρεάζει το ΑΕΠ όποια και νά 'ναι η αξία του. Αν αποφασίσω να το ενεχυριάσω σε μια τράπεζα για να πάρω δάνειο, τα πράγματα αλλάζουν. Τώρα η αξία του αποκτά ενδιαφέρον. Αν αποτιμηθεί στις 500.000 ευρώ, μπορώ να πάρω 350.000 δανεικά. Με άλλα λόγια, θα δημιουργηθούν από το πουθενά 350.000 ευρώ. Αν, όμως, υπερτιμηθεί στο ένα εκατομμύριο, θα δημιουργηθούν τα διπλά. Χαράς ευαγγέλια για όλους. Αυτά τα ευαγγέλια είναι που δημιούργησαν τα αμέτρητα subrime δάνεια (***), τα οποία έπνιξαν τις ΗΠΑ, την Ιρλανδία, την Ισπανία κλπ κλπ και δημιούργησαν τις φούσκες ακινήτων που έσκασαν πριν καμμιά δεκαριά χρόνια.

Μένουμε στο παράδειγμά μας. Με ένα ακίνητο που άξιζε 500 αλλά υπερτιμήθηκε στα διπλά, πήρα δάνειο 700. Λεφτά "αέρα-πατέρα" μεν, αλλά τα νούμερα είναι νούμερα και αν δεν δώσω 700 στην τράπεζα θα χάσω το ακίνητο. Έλα, όμως, που κάπου εδώ ξεσπάει η κρίση, τα οράματα σβήνουν, τα μάτια ανοίγουν, ο πιτσιρικάς φωνάζει "ο βασιλιάς είναι γυμνός" και η αγορά αντιλαμβάνεται ότι το ακίνητό μου όχι χίλια δεν πιάνει αλλά ίσως ούτε πεντακόσια. Πόσο κορόιδο πρέπει να είμαι για να πάω να αποπληρώσω το δάνειό μου; Κρατάω, λοιπόν, τα εφτακόσια και αφήνω την τράπεζα να πάρει το ακίνητο. Τί να κάνει η τράπεζα; "Ουκ αν λάβοι παρά του μη έχοντος", οπότε καταπίνει το κουκούτσι, βολεύεται με το ακίνητο των πεντακοσίων και διαγράφει τα υπόλοιπα διακόσια της οφειλής μου. Με άλλα λόγια, "καταστρέφει" όλο το παραπανίσιο και αδικαιολόγητο χρήμα που δημιούργησε.

Παρένθεση. Στην πράξη, τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Αν η τράπεζα δεν θέλει να καταγράψει ζημιές, παίρνει το ακίνητο αλλά το αποτιμά στο ύψος του δανείου μου, στα εφτακόσια. Αν δεν θέλει να μειώσει το ενεργητικό της, εξακολουθεί να το αποτιμά στο εκατομμύριο και, αν καταφέρει να το σκοτώσει, καταγράφει την -ουσιαστική- ζημιά της ως απαίτηση εις βάρος μου. Όταν αυτές οι εικονικές αποτιμήσεις παραγίνουν, ψάχνει να "πουλήσει" τα "κόκκινα" δάνεια όσο-όσο και ό,τι πάρει. Αλλά όλα αυτά αποτελούν αντικείμενο άλλης συζήτησης. Κλείνει η παρένθεση και πάμε λίγο παρακάτω.

Λέγαμε προχτές ότι υπάρχουν κάποιοι κανόνες για το πόσο λογιστικό χρήμα μπορεί να φτιάξει κάθε τράπεζα. Προ αμνημονεύτων ετών, οι τράπεζες μπορούσαν να δίνουν δάνεια ίσα με το δεκαπλάσιο των χρημάτων που είχαν στα συρτάρια τους. Σήμερα, η κατάσταση είναι λίγο πιο χαλαρή. Στην Ευρωζώνη, οι τράπεζες μπορούν να δίνουν όσα δάνεια θέλουν αρκεί να καταθέτουν ως εγγύηση το 2% αυτού του ποσού στην Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Ένα προς πενήντα, δηλαδή. Λόγος που από του χρόνου θα μεγαλώσει σε ένα προς τριάντα τρία (3%), με βάση την συμφωνία Βασιλεία ΙΙΙ. Πάνω σ' αυτό θα κάνουμε τρεις παρατηρήσεις και θα κλείσουμε για σήμερα.

(α) Όταν βούλιαζε η Λέμαν Μπράδερς τον Σεπτέμβριο του 2008, τα δάνεια που είχε χορηγήσει ήσαν τριάντα τρεις φορές περισσότερα από τις καταθέσεις της.

(β) Όταν μια τράπεζα ασφαλίζει τα δάνεια που χορηγεί (με τα περίφημα CDS, ασφάλιστρα κινδύνου), τότε τα δάνεια αυτά δεν περιλαμβάνονται στον κανόνα του 2%. Με δεδομένο ότι τα CDS συνιστούν χρηματοοικονμικό προϊόν (άρα, εμπορεύσιμο από τις τράπεζες), ουσιαστικά δεν υπάρχει φραγμός στο πόσο λογιστικό χρήμα θα εκδώσει κάποια τράπεζα.

(γ) Το 2009, λίγο πριν αναλάβει την πρωθυπουργία ο Γιώργος "λεφτά υπάρχουν" Παπανδρέου, οι γαλλικές τράπεζες κατείχαν ελληνικά ομόλογα ύψους περίπου 75 δισ. δολλαρίων (τα στοιχεία είναι της BIS, γι' αυτό δίνονται σε δολλάρια), οι γερμανικές 43, οι αγγλικές 12 κλπ. Δηλαδή: Γαλλία, Γερμανία και Αγγλία είχαν "κόψει" για πάρτη μας 130 δισ. "φτιαχτών" δολλαρίων, δικαίωμα που απέκτησαν καταθέτοντας στην ΕΚΤ 2,6 δισ. μόνο. με άλλα λόγια: έβαλαν από τα συρτάρια τους 2,6 και εισέπρατταν τόκους για 130. Pas mal!

Ίσως κάποιος να αναρωτηθεί, διαβάζοντας όλα τούτα: "αφού οι τράπεζες μπορούν όποτε θέλουν να εκδώσουν χρήμα, γιατί αντιμετωπίζουν προβλήματα και ζητούν βοήθεια με μέτρα όπως οι έλεγχοι κεφαλαίων (capital control) ή οι ανακεφαλαιοποιήσεις;". Η απορία έχει ενδιαφέρον γι' αυτό θα την συζητήσουμε αύριο.


-------------------------------------
(*) Ιστορικά, έχει καταγραφεί μια παρόμοια φράση του σκωτσέζου πολιτικού και λογοτέχνη Άντριου Φλέτσερ, κάπου 150 χρόνια πρωτύτερα: "αν κάποιος είχε την άδεια να γράφει όλα τα τραγούδια, δεν θα χρειαζόταν να νοιάζεται για το ποιοι θα έφτιαχναν τους νόμους ενός έθνους".

(**) "The process by which money is created is so simple that the mind is repelled" (J.K.Galbraith, "Money: Whence it came, where it went" - Στα ελληνικά: "Το χρήμα", εκδόσεις Παπαζήση, 1976).

(***) Περισσότερα για τα subprime δάνεια στο "Ανατομία του νεοφιλελευθερισμού - 73. Η φούσκα των ακινήτων σκάει".

Από την Ιρλανδία στην Σινγκαπούρη (και ολίγος Λένιν)

Επειδή κάθε ιστολόγιο που σέβεται και τον εαυτό του και τους φίλους του οφείλει, στο μέτρο τού δυνατού, να είναι διαδραστικό, παίρνω αφορμή από τα χτεσινά σχόλια για να ανοίξω λίγο την κουβέντα.

Κατ' αρχήν, ας ξεκαθαρίσουμε μια παρανόηση ώστε να μη γίνει γάγγραινα. Είναι άλλο να διαπιστώνεις ότι ο καπιταλισμός τα έφαγε τα ψωμιά του και άλλο να περιμένεις να καταρρεύσει από μόνος του. Είναι γνωστή η πολεμική που άσκησε ο Λένιν στην οπορτουνιστική θέση ότι ο καπιταλισμός θα μετεξελιχθεί νομοτελειακά σε σοσιαλισμό χωρίς να απαιτείται επαναστατική πάλη. Στο μνημειώδες έργο του "Ο ιμπεριαλισμός, ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού", ο Βλαδίμηρος Ίλιτς γράφει ότι "οι σχέσεις της ατομικής ιδιοκτησίας αποτελούν ένα περίβλημα, που δεν ανταποκρίνεται πια στο περιεχόμενο, περίβλημα που αναπόφευκτα δεν μπορεί παρά να σαπίσει, αν αναβληθεί τεχνητά ο παραμερισμός του, περίβλημα που μπορεί να παραμένει σε κατάσταση αποσύνθεσης ένα σχετικά μεγάλο χρονικό διάστημα (στη χειρότερη περίπτωση, αν η θεραπεία του οπορτουνιστικού αποστήματος τραβήξει σε μάκρος), που αναπόφευκτα όμως θα παραμεριστεί" (*). Συνεπώς, μακρυά από μας τα καναπεδίστικα "πέσε πίτα να σε φάω".

Ιρλανδία: ποσοστιαία εξέλιξη του κόστους εργασίας 2007-2017 (βάση: 2007 = 100)

Πάμε τώρα παρακάτω και, συγκεκριμένα, σε ένα εξαιρετικά εύστοχο σχόλιο που γράφτηκε για το χτεσινό κείμενο και αναφερόταν στην Ιρλανδία. Η Ιρλανδία αποτελεί τελείως διαφορετική περίπτωση από εκείνη της Μεγάλης Βρεττανίας, την οποία αναλύσαμε, εφ' όσον η χώρα δεν διέθετε ποτέ αξιόλογο βιομηχανικό τομέα, τουλάχιστον μέχρι τα μέσα τού προηγούμενου αιώνα. Μέχρι τότε, οι ιρλανδοί ήσαν γνωστοί για τα άλογά τους, το βοδινό τους και την μπύρα τους.

Παρά την φτώχεια της, όμως, αυτή η χώρα πρωτοπορούσε σε έναν τομέα όπου η υπόλοιπη Ευρώπη βρισκόταν πολύ πίσω: στην κατασκευή κατοικιών για τον λαό. Μέχρι και την δεκαετία τού 1970, τα τρία στα δέκα καινούργια σπίτια φτιάχνονταν από το κράτος! Δυστυχώς, κάπου εκεί άρχισε να κερδίζει έδαφος η νεοφιλελεύθερη αντίληψη ότι το κράτος δεν πρέπει να επεμβαίνει στην οικονομία. Έτσι, η κατασκευή τέτοιων κατοικιών άρχισε να φθίνει, με αποτέλεσμα οι ιρλανδοί να στραφούν στον δανεισμό προκειμένου να στεγάσουν τις οικογένειές τους. Και κάπως έτσι τροφοδοτήθηκε μια από τις μεγαλύτερες φούσκες ακινήτων της Ευρώπης, η οποία έσκασε αμέσως με την εκδήλωση της κρίσης του 2008, οδηγώντας τις ιρλανδικές τράπεζες στην χρεωκοπία, την χώρα στα μνημόνια και το δημόσιο χρέος σε δυσθεώρητα ύψη.

Σήμερα, οι δείκτες λένε πως η Ιρλανδία έχει ανακάμψει από την κρίση. Από μια πλευρά, αυτό είναι σωστό. Όμως, ας μη ξεχνάμε ότι συνήθως "εκεί όπου ευημερούν οι δείκτες, δυστυχούν οι άνθρωποι". Η Ιρλανδία ανέκαμψε από την κρίση επειδή έχει καταντήσει αποικία των πολιτειακών πολυεθνικών για φορολογικούς λόγους, τους οποίους απέδωσε σχηματικά, λακωνικά και ευφυώς ο χτεσινός σχολιαστής. Το θέμα είναι ότι από αυτή την ανάκαμψη οι ιρλανδοί πολίτες έχουν ωφεληθεί ελάχιστα. Μπορεί ο ελάχιστος μισθός, μετά από οκτώ χρόνια που βρισκόταν καθηλωμένος στα 1.461,85 ευρώ να αυξήθηκε προοδευτικά στα 1.563,25 ευρώ (ποσοστιαία, αυτή η αύξηση είναι σαν να πάει ο δικός μας ελάχιστος μισθός από τα σημερινά 586,08 ευρώ στα 626,73) αλλά το συνολικό κόστος εργασίας είναι μειωμένο σχεδόν κατά 20% σε σχέση με το 2007, κάτι που σημαίνει ότι έχουν καρατομηθεί άλλες παροχές προς τους εργαζόμενους, όπως οι ασφαλιστικές εισφορές των εργοδοτών κλπ. (βλ. παραπάνω διάγραμμα).

Περισσότερα για την Ιρλανδία και για το πώς η χώρα μπλέχτηκε στα γρανάζια των μνημονίων, γράψαμε στις αρχές της χρονιάς, σε δυο διαδοχικά κείμενα με τίτλο "Μια φορά κι έναν καιρό στην Ιρλανδία...", στα οποία μπορεί να προστρέξει ο αναγνώστης. Για σήμερα θα κλείσουμε με μια αναφορά σε μιαν άλλη χώρα που προκαλεί εντύπωση με την παρουσία της στις πρώτες θέσεις τού δεύτερου χτεσινού διαγράμματος: την Σινγκαπούρη. Μιλάμε για μια χώρα, η οποία προβάλλεται ως παράδειγμα προς μίμηση. Πολλοί την χαρακτηρίζουν ως την "Ελβετία της Ασίας", επειδή -δήθεν- έχει υιοθετήσει έναν "ανόθευτο" καπιταλισμό, με πλήρη ελευθερία στο εμπόριο και στην διακίνηση κεφαλαίων.

Το ερώτημα είναι πόσο "ανόθευτος" είναι ο καπιταλισμός στην Σινγκαπούρη, από την στιγμή που:
- το 80% των εδαφών της συνιστά δημόσια περιουσία,
- το 85% των κατοικιών της κατασκευάζεται από το κράτος,
- το 22% του ΑΕΠ προέρχεται από δημόσιες επιχειρήσεις και
- η πλειοψηφία των ιδιωτικών επιχειρήσεων ελέγχεται από το πανίσχυρο κρατικό επενδυτικό κεφάλαιο Temasek.

Διάγραμμα που αποτυπώνει την συμβολή του χρηματοπιστωτικού τομέα (λευκή γραμμή, δεξιός
άξονας) στην αύξηση του συνολικού  ΑΕΠ (μπλε μπάρες, αριστερός άξονας) της Σινγκαπούρης.
Ήδη το 12,5-13% του ΑΕΠ της χώρας παράγεται από χρηματοοικονομικές υπηρεσίες.

Τέλος πάντων, ας αφήσουμε αυτή την απορία κατά μέρος για να σημειώσουμε κάτι άλλο, πολύ πιο ενδιαφέρον, κάτι που οι υμνητές τής Σινγκαπούρης "ξεχνούν" να μας πουν. Κι αυτό δεν είναι άλλο παρά το ότι η χώρα ανήκει στους φορολογικούς παραδείσους, κάτι που διογκώνει ανελέητα και επικίνδυνα τον χρηματοπιστωτικό της τομέα, το ενεργητικό του οποίου ξεπερνά ήδη το εξαπλάσιο του ΑΕΠ της χώρας (σημ.: όταν η Ισλανδία κατέρρευσε, το ενεργητικό των τράπεζών της έφτανε στο τριπλάσιο του ΑΕΠ).

Τί σημαίνει αυτό για μια χώρα η οποία αυξάνει το ΑΕΠ της παράγοντας αέρα κοπανιστό; Πολύ απλά: μόλις σκάσει (μόλις, όχι αν!) η κινεζική φούσκα, η έκρηξη θα εξαφανίσει την Σινγκαπούρη από τον χάρτη. Μαζί με αρκετούς άλλους, φυσικά, αλλά αυτό δεν είναι του παρόντος.


--------------------------------------------------
(*) Β.Ι.Λένιν, "Άπαντα", τόμος 27, σελ. 432 - Σύγχρονη Εποχή, 1980.

Παράνοια

Υποθέτω πως εκείνο που εκνευρίζει περισσότερο τους νοήμονες περί την οικονομία, είναι η επιμονή των οπαδών τού νεοφιλελευθερισμού στην απόλυτη ελευθερία της αγοράς. Αυτή η θεοποιημένη ελευθερία είναι η ρίζα όλων των νεοφιλελεύθερων θεωριών, από τον Σούμπετερ μέχρι τον Χάγιεκ και τον Φρήντμαν, όπως την περιγράψαμε στην "Ανατομία του νεοφιλελευθερισμού".

Στην πραγματικότητα, από την πρώτη υιοθέτηση των νεοφιλελεύθερων θέσφατων κατά την δεκαετία τού 1980 στις ΗΠΑ του Ρόναλντ Ρέηγκαν και στην Μεγάλη Βρεττανία τής Μάργκαρετ Θάτσερ μέχρι σήμερα, το μόνο που προκύπτει ως αποτέλεσμα είναι η παράνοια των αγορών και, κατ' επέκταση, η αλλοίωση της λειτουργίας τους, η οποία δημιουργεί τερατογενέσεις και οδηγεί με βεβαιότητα στην καταστροφή του μηχανισμού που δόμησε ο καπιταλισμός μέσα στο διάβα των τριών τελευταίων αιώνων. Είναι δε απορίας άξιο πώς οι υποστηρικτές του νεοφιλελευθερισμού δεν αντιλαμβάνονται αυτή την παράνοια και επιμένουν να εκλαμβάνουν ως όραμα τον εφιάλτη που γέννησαν σε ΗΠΑ και Μεγάλη Βρεττανία ο ρεηγκανισμός και ο θατσερισμός.

Η βασική αιτία της παράνοιας των αγορών είναι η θεοποίηση του χρηματοπιστωτικού συστήματος και η απόλυτη επικράτησή του επί της πραγματικής οικονομίας, δηλαδή επί της παραγωγής που υλοποιείται στον πρωτογενή και -κυρίως- τον δευτερογενή τομέα. Πραγματική οικονομία υπάρχει στα εργοστάσια όπου παράγονται προϊόντα που ικανοποιούν πραγματικές ανθρώπινες ανάγκες, όχι στα γραφεία όπου διακινούνται χρηματοοικονομικά παράγωγα. Εφ' όσον, λοιπόν, ο καπιταλισμός έφτασε στο σημείο να νοιάζεται περισσότερο για την ανάπτυξη των παραγώγων παρά για την πραγματική οικονομία, όχι μόνο δεν πρέπει να μας εκπλήσσει η αδυναμία ανάκαμψής του από τις κρίσεις του αλλά ίσως πρέπει να προετοιμαζόμαστε και για την κατάρρευσή του.

Ίσως τα παραπάνω ακούγονται κάπως ως αφορισμοί και γενικότητες, οπότε ας τα κάνουμε πιο χειροπιαστά ρίχοντας μια επισταμένη ματιά σε μια από τις χώρες που προσδέθηκαν νωρίς στο νεοφιλελεύθερο άρμα, στην Μεγάλη Βρεττανία. Επιλέγω την Μεγάλη Βρεττανία ως παράδειγμα και όχι τις ΗΠΑ διότι οι πολιτειακοί διαθέτουν ένα πλεονέκτημα έναντι των βρεττανών: το δολλάριό τους. Παρά τις αδυναμίες του, το δολλάριο απολαμβάνει την ισχύ τού παγκόσμιου αποθετικού νομίσματος, κάτι που δεν κατάφερε ποτέ να κερδίσει η βρεττανική στερλίνα. Ως εκ τούτου, οι ΗΠΑ μπορούν να υπερχρεώνονται με άνεση ενώ η Βρεττανία όχι.

Στις 18 Μαΐου 2016, η λονδρέζικη εφημερίδα The Guardian δημοσίευσε ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον άρθρο τού καθηγητή τού πανεπιστημίου τού Καίμπριτζ Χα-Τζουν Τσαν με τον εύγλωττο τίτλο "Το να φτιάχνουμε πράγματα έχει σημασία, αυτό ξέχασε η Βρεττανία" και τον ακόμη πιο εύγλωττο υπότιτλο "Η παραμέληση της μεταποίησης και η υπερβολική ανάπτυξη του χρηματοπιστωτικού τομέα είναι η αιτία της παρακμής της οικονομίας, όχι ο φόβος να εγκαταλείψει την ΕΕ" (*). Πράγματι, οι μελέτες τού πανεπιστημίου δείχνουν ότι η Βρεττανία δεν κατάφερε να ξεπεράσει την κρίση τού 2008 λόγω της υπερδιόγκωσης του χρηματοπιστωτικού τομέα αλλά και της ταυτόχρονης συρρίκνωσης της βιομηχανικής της παραγωγής, η οποία συμμετέχει πλέον στο ΑΕΠ κατά ποσοστό χαμηλότερο του 10% (9,691% το 2016, όταν στην πτωχή και αναζητούσα εναγωνίως επενδυτές Ελλάδα το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 9,8% - βλ. παραπάνω διάγραμμα), χάνοντας σχεδόν οκτώ ποσοστιαίες μονάδες σε μια δεκαετία.

Παρένθεση. Κατά την διετία 2013-2014 η βρεττανική οικονομία παρουσίασε σχετικά υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης, κάνοντας πολλούς υποστηρικτές τής εξόδου από το ευρώ να οργιάσουν. Όμως, η αλήθεια είναι πως αυτή η ανάπτυξη ήταν πρόσκαιρη και οφειλόταν στην δημιουργία μιας φούσκας ακινήτων, η οποία συγκρατήθηκε χάρη στην παρέμβαση της κεντρικής τράπεζας. Κλείνει η παρένθεση.

Η κατάρρευση της βιομηχανικής παραγωγής "κατάπιε" όλα τα ευεργετικά αποτελέσματα που υποτίθεται πως έπρεπε να προκύψουν από την συνολική υποτίμηση της στερλίνας κατά 30% την τελευταία δεκαετία. Θεωρητικά, μια τόσο μεγάλη υποτίμηση θα έπρεπε να βελτιώσει αποφασιστικά την ανταγωνιστικότητα των βρεττανικών προϊόντων, άρα να οδηγήσει σε αύξηση της παραγωγής και να εξαφανίσει το έλλειμμα του εμπορικού ισοζυγίου. Στην πράξη, όμως, τίποτε από αυτά δεν έγινε. Οι κάτοχοι του χρήματος εξακολούθησαν να συγκινούνται μόνο από τα χρηματοπιστωτικά παιχνίδια και να αδιαφορούν για όποιες επενδύσεις στην πραγματική οικονομία. Όπως σημειώνει ο καθηγητής Τσαν, "η αδυναμία της μεταποίησης είναι ο κύριος λόγος για το συνεχώς αυξανόμενο έλλειμμα του Ηνωμένου Βασιλείου, το οποίο ανερχόταν στο 5,2% του ΑΕΠ το 2015".

Μιας και αναφερθήκαμε σε "κατόχους του χρήματος", ας σημειώσουμε εδώ ότι κατά την οκταετία 2008-2015 (δηλαδή, ενώ η διεθνής καπιταλιστική κρίση βρισκόταν σε πλήρη εξέλιξη) η περιουσία των χιλίων πλουσιώτερων βρεττανών διπλασιάστηκε. Φυσικά, σε τούτο βόηθησαν όσο μπορούσαν και οι κυβερνήσεις τόσο του εργατικού Γκόρντον Μπράουν όσο και του συντηρητικού Ντέιβιν Κάμερον, οι οποίες φρόντισαν να μειώσουν την φορολογία των εταιρειών αλλά και των υψηλών εισοδημάτων. Ιδού, λοιπόν, μια ακόμη απόδειξη ότι ο ισχυρισμός πως η μείωση της φορολογίας αυξάνει τις επενδύσεις δεν είναι παρά ένα καλοσερβιρισμένο παραμύθι. Την ίδια περίοδο, το πραγματικό εισόδημα των εργαζομένων παρέμεινε σταθερό, ο μέσος μισθός παρέμεινε ακινητοποιημένος στις 493 στερλίνες την εβδομάδα (ποσό πολύ χαμηλό σε σχέση με το υψηλό κόστος διαβίωσης) και η επίσημη ανεργία μειώθηκε ελάχιστα παρά την κατακόρυφη αύξηση των συμβάσεων ελαστικής εργασίας (μερικής, περιορισμένης έως και "μηδενικών ωρών").

Ας επιστρέψουμε όμως σε όσα λέγαμε πρωτύτερα για την σημασία τής βιομηχανικής παραγωγής. Θα μπορούσε κάποιος να παρατηρήσει ότι υπάρχουν χώρες που μεγαλουργούν χάρη σε μια "μεταβιομηχανική οικονομία", η οποία βασίζεται κυρίως στις υπηρεσίες και στον τουρισμό, προβάλλοντας ως χαρακτηριστικό παράδειγμα την Ελβετία. Πρόκειται για παρατήρηση-σπέκουλα, η οποία παρουσιάζει ένα ψευδές δεδομένο ως αληθές. Όσο κι αν συνηθίσαμε να αντιλαμβανόμαστε την Ελβετία ως χώρα των τραπεζών και του χειμερινού -κυρίως- τουρισμού, δεν παύει να μιλάμε για την χώρα των ρολογιών, των τυριών, των σοκολατών, των προϊόντων υψηλής τεχνολογίας κλπ κλπ. Η αλήθεια είναι ότι, με βάση την κατά κεφαλή παραγωγή προϊόντων, η Ελβετία είναι η πλέον βιομηχανική χώρα στον κόσμο! (**)

[Πηγή: http://researchbriefings.parliament.uk/ResearchBriefing/Summary/SN05809]

Δεν νομίζω ότι χρειάζεται να πούμε περισσότερα για να αποδείξουμε ότι η θεοποίηση του χρηματοπιστωτικού τομέα, η οποία μοιραία οδηγεί σε συρρίκνωση της πραγματικής οικονομίας, συνιστά παράνοια. Το μόνο που εγγυάται αυτή η παράνοια είναι ότι σύντομα θα επαληθευθούν όσοι εδώ και πολλά χρόνια έχουν παρατηρήσει πως ο καπιταλισμός διανύει το τελευταίο του στάδιο και σύντομα θα καταρρεύσει.

Επίλογος. Στο άρθρο του, ο -κάθε άλλο παρά κομμουνιστής- καθηγητής Τσαν ισχυρίζεται πως "εάν η χώρα δεν προσφέρει στον βιομηχανικό της τομέα περισσότερα κεφάλαια, ισχυρότερη δημόσια στήριξη για Έρευνα και Ανάπτυξη και καλύτερα εκπαιδευμένους εργαζόμενους, δεν θα μπορέσει να οικοδομήσει την ισορροπημένη και βιώσιμη οικονομία που χρειάζεται απεγνωσμένα". Και κάπου εδώ χτυπάει κόκκινο η παράνοια: για να βγουν από το αδιέξοδο οι καλές αγορές, χρειάζονται ισχυρότερη στήριξη από το κακό κράτος...


-------------------------------------------------
(*) Ha-Joon Chan, "Making things matters. This is what Britain forgot", The Guradian, 18/5/2016

(**) Jean Batou, "The soaring Swiss franc and class politics", 22/2/2015: "On the contrary, industrial output per capita in Switzerland is still the highest in the world". Επίσης: "Switzerland ranked No. 1 in manufacturing", 8/2/2015

Σαββατιάτικα (176) - του Όχι

*** Όχι καινούργιο πόλεμο, όχι καινούργια αντάρα (Σοφία Βέμπο). *** Ελπίζω ότι σήμερα σας βρίσκω έμπλεους εθνικής υπερηφανείας. *** Ε, πώς για; *** Χωρίς λίγη εθνική περηφάνεια, πώς να φχαριστηθείς την σκορδαλιά και τον μπακαλιάρο σου; *** Αυτό που ο Μεταξάς είπε όχι στους ιταλούς και ο Τσολάκογλου ναι στους γερμανούς αλλά και οι δυο ήσαν πατριώτες, θα μου το εξηγήσετε; *** Σπισιστικός πατριωτισμός; *** Ναι, έμαθα κι εγώ τον σπισισμό. *** Ας είναι καλά ο φίλος μου ο Ηλίας, που μέχρι χτες ήταν βίγκαν και τώρα έγινε αντισπισιστής. *** Μόνο μην αρχίσει και σπάει τίποτε χασάπικα, γιατί θα φάμε τα μουστάκια μας. *** Καλύτερα τα μουστάκια του Ηλία παρά μπιφτέκι λαχανικών. *** Να δω μπάτσο να φυλάει χασάπικο και τι στον κόσμο! *** Κρεοπόλισμαν. *** Όχι άλλο δε θα πάρω, όχι τη χάρη δε σου κάνω, όχι (Άννα Βίσση). *** Πώς σχολιάζετε την δεκάρα μπουζού που έφαγε ο Διώτης; *** Μα δέκα χρόνια επειδή δεν αξιοποίησε την λίστα Λαγκάρντ που είχε το στικάκι; *** Δηλαδή, εκείνη η κουράδα που είχε ξεχάσει το στικάκι στο συρτάρι, πόσα πρέπει να φάει; *** Θα μου

Αυτό το μουρτζούφλικο να το προσέξεις όταν μεγαλώσεις, αγόρι μου...

πείτε πως όσα και να φάει δεν πρόκειται να χορτάσει. *** Σωστό κι αυτό. *** Ρε σεις, όντως αποφυλακίστηκε ο Σεχίδης; *** Αυτός από την Θάσο ντε, που το 1996 έκανε φέτες τον πατέρα, την μάνα, την αδερφή, την γιαγιά κι έναν μπάρμπα του. *** Αν έχει χιούμορ, θα γυρίσει στην Θάσο να ανοίξει ταβέρνα για βίγκαν αντισπισιστές, με επωνυμία "Χωρίς Οικογένεια". *** Με σπιτικό φαΐ. *** Όχι πισωγυρίσματα, θέλουμε ευτυχία, γι’ αυτό θα στρίψω αριστερά και τράβα εσύ ευθεία (Γιώργος Μαργαρίτης). *** Για τα χαζά τού Ρουβίκωνα, που μπουκάρανε στον Ευαγγελισμό και απείλησαν έναν γιατρό, τί έχετε να πείτε; *** Χαζά, ναι, χαζά! *** Πιάσανε έναν γιατρό και του είπαν "παίρνεις φακελλάκι, θα σου σπάσουμε το κεφάλι" και χέστηκε η Φατμέ στο Γενή-Τζαμί. *** Αν ήσαν έξυπνα, θα μπουκάρανε σε γενική συνέλευση του Ιατρικού Συλλόγου και θα φώναζαν το ίδιο, στον πληθυντικό. *** Ύστερα θα γινόταν βάιραλ το βιντεάκι με τους γιατρούς να ποδοπατιούνται ποιος θα φύγει πρώτος από την αίθουσα. *** Ρουβίκωνας προς τους δημοσιογράφους του Σκάι: "Δεν έχετε δει τίποτα ακόμα, τώρα ζεστάθηκαν οι μηχανές." *** Άρη, για σένα τα λένε αυτά αλλά ειδοποία και τους άλλους να φυλάγονται. *** Ρουβίκωνας: "Η ομάδα συνεχώς μεγαλώνει." *** Αίτηση εγγραφής πού κάνουμε, ρε μάγκες; *** Ρωτάω γιατί αν είναι να κατεβείτε Φάληρο για ματσούκα, δεν γίνεται να λείπω. *** Όχι σε όλα που μου δένουν κόμπο την αλήθεια, τά 'χω γραμμένα τα παλιά και νέα παραμύθια (Βασίλης Παπακωνσταντίνου). *** Μικροδράκουλας: "Ο ΣυΡιζΑ έκανε την Ελλάδα μια χώρα φτωχοποιημένη, όπου οι περισσότεροι αγωνίζονται να επιβιώσουν." *** Να μας τα θυμίζεις αυτά, Κούλη. *** Άντε μπράβο, γιατί κάποιοι ξεχνάνε πόσο

Εθνική επέτειος χωρίς σημαία στα μπαλκόνια δεν λέει!

ωραία περνάγαμε μέχρι τις αρχές τού 2015. *** Κούλης: ο πολιτικός που τον μουτζώνουν οι οπαδοί τού δικού του κόμματος. *** Οι απέναντι απλώς γελάνε. *** Αν δεν είδατε την συνέντευξη Σώυμπλε στον Alexis, αναζητήστε την αμέσως στο διαδίκτυο. *** Εμένα με συγκίνησε, π' ανάθεμά τον... κορόμηλο το δάκρυ. *** Με πόση ειλικρίνεια παραδέχτηκε ότι "όλα τα έκανα καλά κι αν κάπου γίνανε μουνί, ήταν καλλιγραφία"... *** Κι ο Παπαχελάς καλλιτέχνης στις αγιογραφίες, έτσι; *** Μόνο εκείνο το αόριστο "έκανα και λάθη" με ψιλοχάλασε. *** Πες μας τουλάχιστον ένα, ρε μεγάλε, μη μας κρατάς σε αγωνία! *** Όχι, δεν πρέπει, δεν πρέπει να συναντηθούμε Θέμης Ανδρεάδης). *** Πώς σας φαίνεται η εμμονή τού Κούλη να ψηφίζουν στις εθνικές εκλογές οι ομογενείς; *** Προοδευτική δεν είναι; *** Καθ' ότι, αν δεν αποφασίσει ο Πολ Κάρας από το Νιου Τζέρσεϋ για το ποιος θα πηδάει τον μαστροΘανάση στο Κιάτο, ποιος θα το αποφασίσει; *** Κούλη, άσε πρώτα να ξαναγίνει ο τυπάκος Πολύκαρπος Καραμουρτζούφλης κι ύστερα τα ξαναλέμε. *** Aυτό που γίνεται στην Καταλωνία το έχετε καταλάβει; *** Ο πρόεδρος και η βουλή της κήρυξαν ανεξαρτησία αλλά ο Ραχόυ τους ξήλωσε και προκήρυξε εκλογές. *** Στις οποίες θα ψηφίσουν εκείνοι που πριν κάτι βδομάδες ψήφισαν ανεξαρτησία, ε; *** Και τώρα τί λες ότι θα ψηφίσουν, βρε μαλάκα Μαριάνο; *** Όχι, όχι, άλλο δε θα με πονέσεις... όχι, όχι, δεν μπορείς να με σκοτώσεις (Χρήστος Δάντης). *** Γιούνκερ: "Δεν είναι απαραίτητο να εμπλακούμε σε αυτήν τη διαμάχη στο εσωτερικό της Ισπανίας όμως δεν θέλω αύριο η Ευρωπαϊκή Ένωση να αποτελείται από 95 κράτη-μέλη." *** Μην ανησυχείς, Ζαν-Κλωντ, όσες ανεξαρτητοποιήσεις κι αν γίνουν, τα κράτη-μέλη 28 θα μείνουν. *** Ανεξαρτησία θέλουν οι άνθρωποι, όχι αλλαγή αφεντικού, αν με πιάνεις. *** Παπαδημούλι: "Η μονομερής ανακήρυξη ανεξαρτησίας της Καταλωνίας διευκολύνει τον αυταρχισμό του Ραχόυ." *** Δημητράκη, μονομερώς δεν ενεργήσαμε κι εμείς το 1821 με τους οθωμανούς; *** Και οι αλγερινοί με τους γάλλους; *** Και οι σλοβένοι; *** Και οι κροάτες; *** Κάνε

Ταϊλάνδη: Τι να τα κάνεις τα χαρτάκια προτεραιότητας άμα έχεις μυαλό;

ένα ριστάρτ γιατί κόλλησες. *** Όχι μόνο να φύγεις μα να φύγεις και τώρα (Πίτσα Παπαδοπούλου). *** Πώς σας φάνηκε η είδηση ότι στην Ρωσσία υπάρχουν 182.000 εκατομμυριούχοι; *** Πέρυσι ήσαν 150.000 και πριν 26 χρόνια κανένας. *** Ε, ρε, πόσους άλλους καταδίκασε σε φτώχεια ο κομμουνισμός επί εφτά δεκαετίες... *** Αχ, μωρέ Θανάση, γέρασες κι ακόμα πας να ψήσεις γκόμενα με λουλούδια; *** Αγόρι μου, στην ηλικία μας λουλούδια στέλνουμε μόνο στις κηδείες, άντε και κανένα στεφάνι στον επιτάφιο. *** Πότε θα μάθεις πως όσο μεγαλώνουμε τόσο ακριβώτερα δώρα περιμένουν οι γκόμενες από μας; *** Αληθεύει ότι ο Κούλης διέγραψε την Παπακώστα επειδή τα έχωσε του Άδωνι; *** Τί γίνεται, ρε σεις, σ' αυτό το κόμμα; *** Τσακώνονται τα σούργελα συναμετάξυ τους; *** Πού είναι ο Δένδιας, να τους τα συμβιβάσει; *** Όχι μην κλαις, όχι μην κλαις, θά 'ρχομαι 'γω με τις σκιές (Αλκίνοος Ιωαννίδης). *** Καμμένος: "Οποιαδήποτε ονομασία της ΠΓΔΜ θα πρέπει να εγκριθεί από τον ελληνικό λαό με δημοψήφισμα." *** Πάνο, το έκαψες; *** Θα κάνουμε εμείς δημοψήφισμα για το πώς θα λέγονται οι δίπλα; *** Α propos, αυτό το "η Μακεδονία είναι μία και είναι ελληνική", μήπως δείχνει επεκτατικές βλέψεις επί μακεδονικών εδαφών βορείως των συνόρων; *** Αλήθεια, γιατί απορρίψατε το "Σλαβομακεδονία" του Γκλιγκόροφ; *** Ήταν επικίνδυνο για την Ελλάδα, ε; *** Όσο επικίνδυνο αποδείχτηκε το "Λευκορωσσία" για την Ρωσσία, ας πούμε; *** Άει στον διάολο, χοντροκέφαλε. *** Χαμήλωσε τα φώτα μεγάλε ουρανέ, το όχι αποκοιμήθηκε στην αγκαλιά τού ναι (Λουδοβίκος Ανωγείων). *** (σ.σ.: Όχι, δεν γράφτηκε για το

Ευτυχισμένα χρόνια

δημοψήφισμα του '15, είναι πολύ παλιότερο.) *** Ρε σεις, αύριο δεν κυκλοφορεί η εφημερίδα Documento; *** Πώς βγήκε ο Αυγενάκης από χτες και είπε θα τους μηνύσει; *** Λευτέρη, ξέρεις ήδη τι θα γράψουν για πάρτη σου; *** Παναπεί, τις έχεις κάνει τις βρομίτσες σου και φοβάσαι μη σε ξεμπροστιάσουν, ε; *** Πώς σχολιάζετε ότι στην απεργία των δημοσιογράφων συμμετείχαν όλα τα ΜΜΕ πλην Σκάι; *** Εγώ το βρίσκω φυσιολογικό. *** Αφού δεν δουλεύει κανένας δημοσιογράφος στον Σκάι, ποιος να απεργήσει; *** Όχι, δεν σε συγχωρώ [Et si tu n'existais pas] (Τέρης Χρυσός). *** Μη μου πείτε ότι δεν σας άρεσε το play list που προτείνει για σήμερα το ιστολόγιο γιατί θα πηδηχτώ από το παράθυρο. *** Το σφιχτόκωλο αγοράκι της πρώτης φωτογραφίας έμελλε να εξελιχθεί στον σφιχτόκωλο σημερινό πρωθυπουργό της Ισπανίας. *** Είναι, βέβαια, ο Μαριάνο Ραχόυ, που τον βλέπετε και σε μια φωτογραφία τού 1994, από μια συνεδρίαση των βουλευτών τού Λαϊκού Κόμματος στο Μπιλμπάο. *** Αριστερά του ο τότε πρόεδρος του κόμματος και μελλοντικός πρωθυπουργός Χοσέ Μαρία Αθνάρ και δεξιά του ο κατοπινός δήμαρχος της Μαδρίτης και υπουργός δικαιοσύνης Αλμπέρτο Ρούιθ Γκαγιαρδόν. *** Αν, παρά την επιμονή μου, εξακολουθείτε να έχετε αντιρρήσεις για το σημερινό play list, δεν θα σας αφήσω παραπονεμένους. *** Ειδικά για σας θα βάλω στο πικάπ ένα από τα σπουδαιότερα live όλων των εποχών, που κυκλοφόρησε το 1981. *** Απολαύστε, λοιπόν,  Al Di Meola, John McLaughlin και Paco de Lucía στο ανυπέρβλητο "Friday Night in San Francisco" και ανακαλύψτε την πανδαισία που μπορούν να προσφέρουν τρεις τύποι όταν αποφασίσουν να ζωγραφίσουν με τις κιθάρες τους. *** Να περάσετε ένα υπέροχο διήμερο όποια μουσική κι αν ακούσετε αλλά να θυμάστε: *** Όχι άλλο Νταλάρα, Πάριο κι Αλεξίου (Μουσικές Ταξιαρχίες). ***

Μην αποπληρώνετε τα δάνειά σας!

Στην κουβέντα που ανοίξαμε τούτη την εβδομάδα περί τα οικονομικά, κάναμε λόγο και για το χρήμα το οποίο δημιουργούν οι τράπεζες. Ευκαιρίας δοθείσης, λοιπόν, ας πούμε ακόμη δυο-τρία λόγια πάνω σ' αυτό το εξαιρετικά ενδιαφέρον θέμα τής δημιουργίας χρήματος.

Μπορεί το χρήμα να τυπώνεται μόνο από τις κεντρικές τράπεζες αλλά ο μεγαλύτερος όγκος του δημιουργείται από τις εμπορικές τράπεζες. Το χρήμα που κυκλοφορεί στην φυσική μορφή των χαρτονομισμάτων αντιστοιχεί σε λιγώτερο από το 10% του συνολικά κυκλοφορούντος. Το υπόλοιπο 90+% είναι λογιστικό χρήμα, κάτι σαν τον κοπανιστό αέρα που αναφέραμε στο χτεσινό σημείωμά μας. Πώς δημιουργείται όλο αυτό το χρήμα; Με τον τρόπο που είπαμε χτες: μέσω δανείων. Ας το εξηγήσουμε λίγο αυτό.

Πρώτα-πρώτα, ας προσπαθήσουμε να προσδιορίσουμε τον όγκο χρήματος που κυκλοφορεί. Αυτή η ποσότητα ισούται με το γινόμενο του χρήματος που υπάρχει επί την ταχύτητα κυκλοφορίας του, δηλαδή επί το πόσες φορές αλλάζει χέρια σε συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Να θυμηθούμε λίγο το χτεσινό παράδειγμα-ανέκδοτο με τον πελάτη του ξενοδοχείου; Αν είχε αφήσει στην ρεσεψιόν ένα πενηντάρι και αυτό το πενηντάρι άλλαξε πέντε φορές χέρια, ουσιαστικά κυκλοφόρησαν 250 ευρώ. Αν, μάλιστα, είχε πληρώσει με επιταγή ή με πιστωτική κάρτα, τότε κυκλοφόρησαν 250 ευρώ χωρίς να βγει από την τράπεζα δεκάρα τσακιστή.

Πάμε τώρα στον μανάβη να ψωνίσουμε ζαρζαβατικά. Πληρώνουμε με κάρτα, πράγμα που σημαίνει ότι αβγαταίνει το υπόλοιπο στον τραπεζικό λογαριασμό του μανάβη. Ο μανάβης, με την σειρά του, εξοφλεί το τιμολόγιο αγοράς των ζαρζαβατικών, δίνοντας εντολή στην τράπεζα να μεταφέρει το αντίστοιχο ποσό στον λογαριασμό τού προμηθευτή του. Εκείνος βλέπει την κίνηση και δίνει άλλη εντολή στην τράπεζα προκειμένου να εξοφλήσει το τιμολόγιο με το οποίο είχε αγοράσει λιπάσματα. Με την σειρά του ο έμπορος πληρώνει κατά τον ίδιο τρόπο τον δικό του προμηθευτή κλπ κλπ. Υπολογίστε πόσο χρήμα κυκλοφόρησε χωρίς να βγει καν χαρτονόμισμα από οποιαδήποτε τσέπη.

Τώρα ας αφήσουμε στην άκρη τις πενταροδεκάρες. Πάμε να φτιάξουμε μια πολυκατοικία. Λεφτά δεν έχουμε, βέβαια, οπότε ανοίγουμε πίστωση σε μια τράπεζα, η οποία περνάει αμέσως στον λογαριασμό μας πεντακόσια χιλιάρικα. Λογιστικά χιλιάρικα, καθ' ότι στο χέρι δεν παίρνουμε τίποτε. Ξεκινάμε την δουλειά (άδειες, συμβόλαια κλπ) και βγάζουμε για πούλημα "από τα σχέδια" τα διαμερίσματα που θα φτιάξουμε. Οι πρώτοι αγοραστές σκάνε μύτη και κάνουμε τις σχετικές συμφωνίες, πλην όμως ούτε εκείνοι έχουν λεφτά, οπότε παίρνουν από την τράπεζα στεγαστικά δάνεια, συνολικού ύψους τριακοσίων χιλιάδων, τα οποία μεταφέρονται στον λογαριασμό μας. Πεντακόσια και τριακόσια... Το χρήμα άρχισε να ρέει αλλά ακόμη το χρώμα του δεν το έχει δει κανείς.

Ας υποθέσουμε τώρα ότι, με το που περνάνε τα τριακόσια στον λογαριασμό μας, ειδοποιούμε την τράπεζα να τα κρατήσει και να απομειώσει το αρχικό μας δάνειο. Έτσι, από τα οχτακόσια χιλιάρικα που κυκλοφορούσαν, μένουν στον δρόμο μόνο πεντακόσια. Λογιστικά και τα οκτακόσια, λογιστικά και τα πεντακόσια αλλά την δουλειά τους την έκαναν μια χαρά. Αν δεν είχαν κυκλοφορήσει, ούτε εμείς θα φτιάχναμε πολυκατοικία ούτε οι πελάτες μας θα αποκτούσαν διαμερίσματα.

Θα ρωτούσε κανείς τι θα άλλαζε αν τα δάνεια δίνονταν σε φυσικό χρήμα και όχι σε λογιστικό. Η απάντηση είναι απλή: δεν θα δίνονταν δάνεια! Καμμιά τράπεζα δεν θα είχε τόσα λεφτά στα συρτάρια της όσα θα χρειαζόταν για να καλύψει την συνολική ζήτηση για δάνεια. Βέβαια, ο ευαγγελιστής τού νεοφιλελευθερισμού Μίλτον Φρήντμαν πρότεινε κάποτε την ύπαρξη εγγυήσεων ακόμη και για το λογιστικό χρήμα (με την ιδέα ότι έτσι οι κεντρικές τράπεζες θα είχαν τον απόλυτο έλεγχο της παραγωγής χρήματος) αλλά ως κι ο ίδιος κατάλαβε ότι κάτι τέτοιο είναι πρακτικά ανεφάρμοστο.

Ανοίγουμε παρένθεση. Έχει ενδιαφέρον το πόσα δάνεια επιτρέπεται να δώσει μια εμπορική τράπεζα. Σύμφωνα με τους κανόνες, για κάθε ένα ευρώ κατάθεση που κάνει στην ΕΚΤ, μπορεί να χορηγεί 100 ευρώ σε δάνεια. Δηλαδή, με εγγύηση ένα ευρώ, παράγει εκατό. Κι αν αυτό ακούγεται προκλητικό, σας έχω κι άλλο προκλητικώτερο: ενώ η εγγύησή της είναι ένα ευρώ, η τράπεζα εισπράττει τόκους για εκατό. Αν δεν έγινε κατανοητό, να το πω καθαρά: σε κάθε κατοστάρικο δανείου, η τράπεζα εισπράττει τόκους για 99 ευρώ που ποτέ δεν διέθεσε γιατί ποτέ δεν είχε. Τώρα που το καταλάβαμε, κλείνουμε παρένθεση και στόμα.

Πάμε λίγο πίσω, να δούμε μια λεπτομέρεια από άλλη σκοπιά. Είπαμε ότι με το που πληρώσαμε τριακόσια χιλιάρικα έναντι του δανείου μας, τα οχτακόσια χιλιάρικα που κυκλοφορούσαν έγιναν πεντακόσια. Δηλαδή, τα τριακόσια εξαφανίστηκαν, σαν να βάλαμε φωτιά και τα κάψαμε. Συνεπώς, αν υποθέσουμε ότι αύριο το πρωί όλοι οι χρεώστες του κόσμου πάνε στις τράπεζές τους και ξοφλήσουν τα δάνειά τους, θα "καεί" το 90+% των χρημάτων του πλανήτη και το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα θα καταρρεύσει σαν πύργος από τραπουλόχαρτα!

Μια μικρή ένδειξη αυτού του φαινομένου εμφανίζεται σε περιόδους ξεσπάσματος κρίσεων, όταν η αβεβαιότητα ωθεί νοικοκυριά και επιχειρήσεις να μειώσουν τον δανεισμό τους, κάτι που οδηγεί σε μείωση της ρευστότητας και, μοιραία, σε ύφεση. Κατ' επέκταση, μάλλον σ' αυτή την μείωση του δανεισμού πρέπει να αναζητηθεί η μείζων πηγή των προβλημάτων των τραπεζών και όχι στα "κόκκινα" δάνεια.

Συμπέρασμα; Μην αποπληρώνετε τα δάνειά σας αν θέλετε να μη βουλιάξει ολόκληρος ο πλανήτης. Και τώρα, επειδή θέλω να γελάσω πριν κλείσω για σήμερα, πείτε μου κάτι για την σοβαρότητα ενός συστήματος, το οποίο στηρίζει την επιβίωσή του στο εικονικό χρήμα και στον δανεισμό.

Χρωστάμε, ναι. Αλλά σε ποιόν;

Στα πρόσφατα κείμενά μας κάναμε ορισμένες αναφορές στο υπέρογκο δημόσιο χρέος που έχουν ορισμένες χώρες. Εκείνο που δεν σημειώσαμε είναι ότι και οι υπόλοιπες χώρες του κόσμου έχουν δημόσιο χρέος, το οποίο απλώς δεν θεωρείται υπέρογκο. Με άλλα λόγια, δεν υπάρχει χώρα πάνω σ' αυτόν τον πλανήτη που να μη χρωστάει. Και κάπου εδώ επανέρχεται το κλασσικό ερώτημα των αδαών περί τα οικονομικά: αφού όλοι χρωστάμε, σε ποιόν χρωστάμε;

Για να έχει νόημα η απάντηση, δεν θα σας την δώσω μονολεκτικά. Επειδή ιστορικά επιβεβαιώνεται η μαρξική θέση ότι η οικονομία επιβάλλει την πολιτική, εκτιμώ ότι η σώφρων σκέψη και οι ορθές αποφάσεις των πολιτών προϋποθέτουν στοιχειώδεις γνώσεις των λειτουργιών της οικονομίας. Προς τούτο, προτίθεμαι να κουράσω τον αναγνώστη, δίνοντάς του το υλικό που απαιτείται για να καταλάβει το πώς παίζεται το παιχνίδι και να βγάλει μόνος του τα συμπεράσματα.

Μια φορά κι έναν καιρό, λοιπόν, συγκεκριμένα δε στις 19 Ιουλίου 1844, η μεγάλη Βρεττανία θεσμοθέτησε τον περίφημο Τραπεζικό Νόμο του Peel (Peel Banking Act), ο οποίος πολύ σύντομα υιοθετήθηκε από όλον τον κόσμο, έστω και με μικρές παραλλαγές. Βάσει αυτού του νόμου, οι εκδότριες τράπεζες ήσαν υποχρεωμένες να καλύπτουν πλήρως και απολύτως τα χρήματα που τύπωναν. Θυμάστε τα παλιά χαρτονομίσματα της δραχμής, π.χ. το χιλιάρικο; Κάτω από το ολογράφως αποτυπωμένο "Δραχμαί Χίλιαι" έγραφε με μικρότερα γράμματα "Πληρωτέαι επί τη εμφανίσει". Θυμάστε, επίσης, ότι τα χαρτονομίσματα λέγονται και τραπεζογραμμάτια; Αυτά, δηλαδή, δεν είναι λεφτά αλλά ισοδυναμούν με λεφτά, εφ' όσον η εκδότρια τράπεζα δεσμεύεται να δώσει το ανάλογο χρηματικό ποσό σε όποιον απλώς της τα δείξει. Για να έχει νόημα η δέσμευση, η τράπεζα πρέπει να διαθέτει τα αντίστοιχα χρήματα την ώρα που εκδίδει τα τραπεζογραμμάτια, αλλιώς μιλάμε είτε για πλαστογραφία είτε για έκδοση ακάλυπτων γραμματίων.

Σερ Ρόμπερτ Πηλ (1788-1850): Πρωθυπουργός της Αγγλίας και εμπνευστής του Τραπεζικού Νόμου

Αυτό ακριβώς έκανε ο Τραπεζικός Νόμος του Peel: ανάγκαζε τις εκδότριες τράπεζες να τυπώνουν χρήμα μέχρι το ποσό που βρισκόταν στα συρτάρια τους. Έτσι, θα έμπαινε φρένο στην τεχνητή πιστωτική ανάπτυξη, η οποία στηριζόταν σε εικονικό χρήμα και ως εκ τούτου προκαλούσε τεχνητές διαταραχές (ανοδικές ή καθοδικές) στην οικονομία.

Παρ' ότι ο Νόμος του Peel δεν καταργήθηκε ποτέ, δεν τροποποιήθηκε και ποτέ. Έτσι, στην πράξη επηρέασε ελάχιστα την τραπεζική κερδοσκοπία. Βλέπετε, η υποχρέωση των τραπεζών για καλύμματα ίσχυε μόνο για τα εκδιδόμενα τραπεζογραμμάτια και όχι για τις υπόλοιπες μορφές χρήματος, τις οποίες αποκαλούμε συλλήβδην λογιστικό χρήμα, όπως οι υποσχετικές, τα γραμμάτια, τα δάνεια κλπ. Έτσι, με το πέρασμα του χρόνου οι τράπεζες μείωναν όλο και περισσότερο τις συναλλαγές τους με μετρητά, αντικαθιστώντας τις με λογιστικές εγγραφές, παρακάμπτοντας τον Νόμο του Peel.

Κλασσικό παράδειγμα ενός ολόκληρου κύκλου συναλλαγών που δεν χρειάζεται πραγματικό χρήμα για να πραγματοποιηθεί, είναι το γνωστό ανέκδοτο με τον πελάτη του ξενοδοχείου, ο οποίος πληρώνει το δωμάτιο αλλά, επειδή δεν μένει ικανοποιημένος, μετά από λίγο παίρνει πίσω τα λεφτά του και φεύγει. Στο μεταξύ, όμως, με αυτά τα λεφτά ο ρεσεψιονίστ πλήρωσε την καμαριέρα, εκείνη τον γκρουμ, αυτός τον σερβιτόρο, εκείνος τον μάγειρο και ο τελευταίος επέστρεψε στον ρεσεψιονίστ τα δανεικά που του είχε πάρει. Για να γίνει το παράδειγμα πιο χαρακτηριστικό, αντικαταστήστε τα μετρητά τού ανέκδοτου με μια επιταγή και... ιδού!

Αυτά έγιναν το 1844 και, όπως είπαμε, αποδείχτηκαν απλώς καλές προθέσεις. Πρακτικά, δηλαδή, δεν εμπόδισαν την ασυλλόγιστη τραπεζική επέκταση, η οποία συνέχισε ακάθεκτη να φτιάχνει φούσκες. Κάμποσα χρόνια αργότερα, με πρώτη και καλύτερη την πολιτειακή Fed το 1913, άρχισαν να ιδρύονται κεντρικές τράπεζες. Η ιδέα ήταν να δημιουργηθεί σε κάθε χώρα ένα καταφύγιο για τις εμπορικές τράπεζες, το οποίο θα τις διέσωζε όποτε έπεφταν σε ξέρα, άλλο αν, πολύ σύντομα, αυτές οι κεντρικές τράπεζες έγιναν καταφύγιο και για τις κυβερνήσεις τους (*). Το πλέγμα ολοκληρώθηκε το 1930, με την από μέρους των κεντρικών τραπεζών ίδρυση της Τράπεζας Διεθνών Συναλλαγών (BIS), η οποία είναι επιφορτισμένη με την διάσωση όποιας κεντρικής τράπεζας παρουσιάσει πρόβλημα.

Πώς δουλεύει το σύστημα; Ας πούμε ότι η κυβέρνηση των ΗΠΑ αντιμετωπίζει δυσκολία στην εκτέλεση του προϋπολογισμού επειδή της λείπει ένα δισ. από τα συρτάρια της. Σιγά την δυσκολία! Το υπουργείο οικονομικών εκδίδει ένα ομόλογο ύψους ενός δισ. και το πάει για πούλημα στην Fed. Εκεί, ένας υπάλληλος ανοίγει τον υπολογιστή του, πληκτρολογεί έναν άσσο ακολουθούμενο με εννιά μηδενικά και πατάει το enter, μεταφέροντας έτσι στα συρτάρια του υπουργείου αέρα κοπανιστό αξίας ενός δισεκατομμύριου.

Ας ανοίξουμε εδώ μια παρένθεση για να κάνουμε μια άκρως ενδιαφέρουσα παρατήρηση. Όπως διαπιστώνουμε, υπάρχει και κάτι που η παντοδύναμη κυβέρνηση των ΗΠΑ δεν μπορεί να κάνει: να τυπώσει χρήμα. Αυτό μόνο η Fed μπορεί να το κάνει. Μεταξύ μας, καμμιά κυβέρνηση στον κόσμο δεν μπορεί να τυπώσει χρήμα. Είναι τέτοια η παράδοση της πολιτικής στο κεφάλαιο ώστε σε όλο τον πλανήτη χρήμα τυπώνουν μόνο οι κεντρικές τράπεζες και όχι οι κυβερνήσεις. Κλείνουμε την παρένθεση και επιστρέφουμε στο παράδειγμά μας.

Καλά, ο υπάλληλος της Fed μετέφερε αέρα κοπανιστό στο υπουργείο. Και καλά, επίσης, με τον ίδιο τρόπο το υπουργείο θα πληρώσει την Λόκχηντ και εκείνη τους προμηθευτές της κλπ. Τί θα γίνει, όμως, αν κάπου σπάσει η αλυσίδα και εμφανιστεί κάποιος κολλημένος που θέλει να πάρει τα λεφτά του στο χέρι; Κατά πρώτον, να σας θυμίσω ότι σε κάτι τέτοιες κακοτοπιές οφείλεται η διεθνής πρεμούρα να καταργηθούν τα μετρητά και όλες οι συναλλαγές να γίνονται με λογιστικό χρήμα. Και κατά δεύτερον... πού είναι το πρόβλημα; Θα πάρει μπρος ο εκτυπωτής της Fed και σε πέντε λεπτά ο περί ου ο λόγος κολλημένος θα πληρωθεί με φρέσκο χρήμα. Σιγά τα ωά!

Πάμε τώρα στο ζουμί. Το υπουργείο πήρε ένα δισ. από την Fed αλλά της έδωσε ένα ισόποσο ομόλογο, το οποίο κάποτε θα λήξει και θα πρέπει να πληρωθεί μαζί με τους τόκους του. Αφού η κυβέρνηση δεν τυπώνει χρήμα, πού διάβολο θα βρει λεφτά για να πληρώσει; Ελάτε καλέ και σας είχα για ξύπνια παιδιά! Θα κόψει ένα καινούργιο ομόλογο και θα πάρει δανεικά από... την Fed!! Και κάπως έτσι το δημόσιο χρέος των ΗΠΑ ξεπέρασε τον περασμένο μήνα τα 20 τρισεκατομμύρια δολλάρια, όπως φαίνεται στο παραπάνω διάγραμμα (**).

Κάπου εδώ λέω να ολοκληρώσω για σήμερα. Δεν ξέρω αν σας κούρασα με όλα τούτα αλλά είμαι σίγουρος ότι τώρα πια μπορείτε να δώσετε μόνοι σας την απάντηση στο ερώτημα που διατυπώσαμε στην αρχή του κειμένου.


--------------------------------
(*) Φυσικά, η Ελλάδα δεν απετέλεσε εξαίρεση. Σχετικά με την βοήθεια που επί σειρά ετών έδινε η κεντρική μας τράπεζα στο δημόσιο, έχουμε αναφερθεί εκτενώς στην σειρά των κειμένων για την Τράπεζα της Ελλάδος.

(**) Πρόσεξτε πως το χρέος αρχίζει να αυξάνεται με την εγκατάλειψη του "κανόνα του χρυσού" επί Νίξον και πώς εξακοντίζεται μετά την υιοθέτηση του νεοφιλελευθερισμού επί Ρέηγκαν.